Ziemie rzadkie to grupa 17 pierwiastków, bez których nie powstaną magnesy do aut elektrycznych, turbin wiatrowych, smartfonów i sprzętu wojskowego. Brazylia ma drugie na świecie złoża tych surowców po Chinach (według różnych szacunków od 11 do 21 mln ton), ale prawie ich nie przetwarza. Dlatego USA, Unia Europejska, Chiny, Indie i Australia walczą o dostęp do brazylijskich minerałów krytycznych, a Lula chce, żeby przetwarzanie odbywało się w Brazylii.
Po wyborach 25 października jedno z najczęściej zadawanych pytań brzmi: co teraz stanie się z brazylijskimi ziemiami rzadkimi? Ten temat przewijał się w kampanii od wiosny. Flávio Bolsonaro przekonywał w USA, że Brazylia jest rozwiązaniem dla Waszyngtonu, a przeciwnicy ostrzegali, że w praktyce chodzi o oddanie bogactw kraju w obce ręce. Lula wygrał, więc scenariusz, którego część Brazylijczyków się obawiała, nie ziści się w tej formie. To jednak nie znaczy, że wyścig o brazylijskie minerały się skończył.
W tym wpisie wyjaśniam po kolei: czym są ziemie rzadkie i minerały krytyczne, skąd się wzięły w Brazylii i kiedy zaczęto je wydobywać, co to oznacza dla kraju, kto chce w to inwestować, dlaczego pojawiła się obawa o sprzedaż ich Stanom Zjednoczonym i czego realnie można się spodziewać do 2030 roku. Wynik wyborów opisałam osobno w poście o wynikach wyborów w Brazylii, tutaj skupiam się na samych surowcach.
Ziemie rzadkie i minerały krytyczne w Brazylii w pigułce:
Rezerwy: drugie na świecie po Chinach. Brazylijska służba geologiczna szacuje je na ok. 21 mln ton, inne zestawienia podają ok. 11 mln ton
Produkcja: Brazylia wytwarza i przetwarza mniej niż 1% światowych ziem rzadkich (dane Międzynarodowej Agencji Energii)
Jedyna działająca kopalnia: Serra Verde w Minaçu w stanie Goiás, w komercyjnej produkcji od początku 2024 roku
Niob: Brazylia daje ok. 90% światowej produkcji, prawie wszystko z jednej kopalni w Araxá
Nowe prawo: 16 września 2026 Lula podpisał ustawę o Krajowej Polityce Minerałów Krytycznych i Strategicznych
Główni gracze: USA, Australia, Kanada, Unia Europejska, Chiny, Indie
Najważniejsze pytanie na lata 2027-2030: kto zbuduje w Brazylii zakłady przetwarzania i na jakich warunkach
Czym są ziemie rzadkie i minerały krytyczne
Ziemie rzadkie: 17 pierwiastków w magnesach i elektronice
Ziemie rzadkie to 17 pierwiastków chemicznych: piętnaście lantanowców oraz skand i itr. Nazwa jest myląca, bo w skorupie ziemskiej wcale nie jest ich mało. Rzadko jednak występują w stężeniach, które opłaca się wydobywać, a dodatkowo bardzo trudno rozdzielić je od siebie, bo mają podobne właściwości chemiczne. To rozdzielanie i oczyszczanie (czyli przetwarzanie) jest wąskim gardłem całej branży.
Najważniejsze dla dzisiejszej gospodarki są cztery: neodym, prazeodym, dysproz i terb. Z nich robi się silne magnesy trwałe, które trafiają do silników aut elektrycznych, generatorów turbin wiatrowych, smartfonów, silników odrzutowych i uzbrojenia kierowanego. Dysproz i terb są szczególnie cenne, bo pozwalają magnesom działać w wysokiej temperaturze.
Minerały krytyczne i strategiczne: co to znaczy
Minerały krytyczne to surowce, bez których trudno obejść się w nowoczesnej gospodarce, a których dostawy są zagrożone, bo pochodzą z kilku krajów. Poza ziemiami rzadkimi zalicza się do nich m.in. lit, grafit, nikiel, kobalt, mangan i niob. Termin „strategiczne" oznacza, że mają dodatkowe znaczenie dla bezpieczeństwa lub obronności państwa. Każdy kraj i organizacja układa własną listę.
Jest też porównanie bliskie Polakowi. Unijny Akt o surowcach krytycznych, który wszedł w życie 23 maja 2024 roku, ustala na 2030 rok cele dla 17 surowców strategicznych: co najmniej 10% rocznego zużycia z wydobycia w UE, 40% z przetwarzania w UE, 25% z recyklingu, a żaden pojedynczy kraj spoza UE nie powinien dostarczać więcej niż 65% danego surowca. Polska nie ma dziś udokumentowanego złoża ziem rzadkich. Główny Geolog Kraju Krzysztof Galos stwierdził to wprost w lutym 2025 roku. Masyw Tajno w północno-wschodniej Polsce ma według szacunków z 1992 roku ok. 34 tys. ton pierwiastków ziem rzadkich, i to w prawie połowie głębiej niż 1000 metrów. W Brazylii mówimy o milionach ton, a nie tysiącach.
Dlaczego wszyscy patrzą na Chiny
Chiny mają największe rezerwy (według amerykańskiej służby geologicznej ok. 44 mln ton) i, co ważniejsze, kontrolują większość światowego przetwarzania. Według analiz cytowanych przez Tech Policy Press USA zależą od Chin w ok. 70% w zakresie ziem rzadkich. Stany Zjednoczone mają plany magazynowe (tzw. Project Vault na 12 mld dolarów), ale według tej samej analizy starczyłyby one na ok. 60 dni zużycia. Do tego Międzynarodowa Agencja Energii oceniała w 2022 roku, że popyt na te surowce do 2040 roku co najmniej się potroi.
Stąd wyścig: kto ma ziemie rzadkie poza Chinami, ten ma w rękach kartę przetargową. I dlatego Brazylia stała się nagle tak ważna.
Skąd w Brazylii ziemie rzadkie i kiedy je odkryto
Odpowiedź na pytanie „kiedy odkryto" zależy od tego, o jakim złożu mówimy, bo brazylijskie ziemie rzadkie to kilka różnych historii.
Monazyt z plaż: koniec XIX wieku
Najstarsza historia dotyczy piasków monacytowych na wybrzeżu. Pod koniec XIX wieku monazyt z plaż w Bahii, m.in. w Cumuruxatibie, był używany do produkcji koszulek żarowych do lamp gazowych. Według amerykańskich opracowań z lat 40. XX wieku brazylijski monazyt trafiał wtedy na rynek w znacznie większych ilościach niż ten z Karoliny Północnej, a produkcja w USA wygasła w 1906 roku. Czyli Brazylia była jednym z pierwszych światowych dostawców surowców zawierających ziemie rzadkie, jeszcze zanim ktokolwiek mówił o elektrycznych autach.
Historia ta ma ciąg dalszy. W latach 40. XX wieku firmy MIBRA i SULBA wydobywały i wzbogacały monazyt z piasków w Rio de Janeiro, Espírito Santo i Bahii. W latach 1946-1956 firma Orquima produkowała monazyt i stała się pierwszym dostawcą czystego koncentratu europu, potrzebnego do rozwoju telewizji kolorowej. Później kontrolę nad przetwarzaniem monazytu przejęło państwo, a w 1988 roku w zakładzie Interlagos ruszyła pierwsza przemysłowa instalacja do rozdzielania ziem rzadkich w Brazylii. Działający w Caldas zakład zamknięto w 2004 roku po ocenie ekonomicznej.
Złoża w skałach: Poços de Caldas i Araxá
Drugi rozdział to złoża w skałach. Złoże Morro do Ferro w Poços de Caldas (Minas Gerais) było znane od 1934 roku, ale jego wysoka zawartość toru, pierwiastka radioaktywnego, utrudnia przetwarzanie. Największe zmierzone zasoby tlenków ziem rzadkich w brazylijskim zestawieniu z 2020 roku ma natomiast Araxá w Minas Gerais, a zaraz za nim Minaçu w Goiás.
Araxá jest też centrum innego brazylijskiego skarbu: niobu. Firma CBMM zaczęła tam działać w latach 60. i dziś prowadzi największą na świecie kopalnię pirochloru, rudy niobu. Brazylia odpowiada za ok. 90% światowej produkcji niobu i ma ponad 90% znanych zasobów. Niob dodaje się do stali w ilości 400-500 gramów na tonę, żeby była mocniejsza i lżejsza. Używa się go w samolotach, rurociągach wysokiego ciśnienia, mostach i nadprzewodnikach. Unia Europejska sprowadza z Brazylii ok. 92% swojego niobu.
Gliny jonowe i Serra Verde: nowa generacja
Trzeci rozdział to to, o co toczy się dzisiejszy spór: złoża w glinach jonowych w Goiás. Jonowa glina to rodzaj złoża, w którym pierwiastki ziem rzadkich są przyczepione do cząstek gliny. Według Climate Home News jest ona bardziej skoncentrowana i tańsza w eksploatacji niż typowe złoża. Wstępne studium wykonalności dla złoża Serra Verde w Minaçu pochodzi z 2014 roku, a kopalnia Pela Ema rozpoczęła produkcję komercyjną na początku 2024 roku. Dziś Serra Verde jest jedyną działającą w Brazylii kopalnią ziem rzadkich i, według firmy, jedynym dużym producentem poza Azją wszystkich czterech pierwiastków potrzebnych do magnesów.
Przy okazji: o wcześniejszej gorączce bogactw mineralnych w Brazylii, tej z XVIII wieku, pisałam w poście o gorączce złota w Minas Gerais. Mechanizm jest podobny: surowiec wychodzi z kraju, a największy zysk ląduje gdzie indziej. Lula mówi wprost, że nie chce tej historii powtarzać.
Co jeszcze ma Brazylia poza ziemiami rzadkimi
Mówiąc o „minerałach krytycznych" w Brazylii, nie wolno ograniczać się do ziem rzadkich:
Niob: ok. 90% światowej produkcji, praktycznie jeden monopolista (CBMM w Araxá). W październiku 2025 roku nowa umowa dała stanowi Minas Gerais 25% zysków z niobu przez okres do 45 lat
Grafit: ponad 22% światowych rezerw, kluczowy do anod w bateriach aut elektrycznych
Lit: zagłębie nazywane Doliną Litu w regionie Jequitinhonha w Minas Gerais, gdzie działa firma Sigma Lithium
Nikiel i miedź: region Carajás w stanie Pará
Bahia: wymieniana jako rosnący dostawca wanadu, miedzi i ziem rzadkich do magazynowania energii
Tylko mniej niż 30% terytorium Brazylii jest w pełni zmapowane geologicznie, więc kolejne odkrycia są bardzo prawdopodobne. Ministerstwo Górnictwa i Energii zapowiada zwiększenie nakładów Służby Geologicznej na badania podłoża z 8 mln reali w 2026 roku do 300 mln reali w 2027 roku. Różne regiony Brazylii pod względem zasobów i gospodarki opisałam w poście o regionach Brazylii.
Co to oznacza dla Brazylii: szansa i ryzyko
Szansa: przestać być krajem, który tylko wywozi surowce
Tak sformułował to sam Lula, mówiąc w marcu na szczycie w Kolumbii, że minerały krytyczne to szansa, by przestać być „zwykłym eksporterem minerałów". Chodzi o prostą arytmetykę: ruda lub koncentrat są warte dużo mniej niż oczyszczone tlenki, a te dużo mniej niż gotowe magnesy. Kraj, który sprzedaje tylko surowiec, zostawia najlepszą część zysku innym. Brazylia ma dziś praktycznie zerowe zdolności do rozdzielania ziem rzadkich i produkcji magnesów, jak przyznają brazylijscy eksperci. A dogonienie Chin zajmie lata: dyrektor Narodowej Agencji Górniczej Mauro Sousa ocenił, że Chiny mają 10-30 lat przewagi w produkcji magnesów.
Znaczenie ma też skala inwestycji. Izba AmCham Brazylia szacuje inwestycje w sektorze do 2030 roku na 21,3 mld dolarów. Dziś narodowa agencja górnicza ma zarejestrowanych 2727 wniosków o poszukiwania ziem rzadkich (stan na czerwiec 2026 roku), z czego ponad 86% złożono w ostatnich trzech latach. Zagraniczne firmy lub spółki zależne firm zagranicznych złożyły 42% z nich. Mimo to wydobycie ma dziś tylko jedna kopalnia, a od pozwolenia na poszukiwania do produkcji zwykle mija 5-10 lat.
Ryzyko: środowisko, ludzie i suwerenność
Drugą stroną medalu jest środowisko. Z analizy opisanej przez agencję AP wynika, że co najmniej jedna czwarta wniosków poszukiwawczych leży na terenach chronionych i ziemiach rdzennych albo w promieniu 10 km od nich (chodzi o 283 takie obszary). Inne zestawienie mówi, że nawet 44% wniosków dotyczących minerałów krytycznych leży przy ziemiach rdzennych ludów lub je zahacza, głównie w Goiás i Pará. Ryzyko to m.in. skażenie wody, odpady radioaktywne, wylesianie, hałas i pył. W stanie Goiás mała wspólnota afrobrazylijska Familia Magalhães, licząca ok. 30 rodzin, żyje na terenie, który nakłada się na koncesje firmy Aclara. Firma zapewnia, że kopalnia tam nie powstanie, ale mieszkańcy obawiają się, że prace mogą ruszyć już od 2028 roku. Tematykę ochrony przyrody opisywałam już w poście o Amazonii.
Trzecia kwestia to suwerenność. Konstytucja Brazylii uznaje zasoby mineralne za własność państwa federalnego. Firmy prywatne mogą je wydobywać na podstawie koncesji, ale to właśnie granica między prywatnym biznesem a interesem państwa stała się w tym roku polem sporu.
Kto chce inwestować w brazylijskie minerały krytyczne
Stany Zjednoczone
USA są dziś najbardziej widocznym graczem:
W lutym 2026 roku amerykańska państwowa korporacja finansowa DFC przyznała Serra Verde pożyczkę 565 mln dolarów
W kwietniu firma USA Rare Earth ogłosiła przejęcie Serra Verde za ok. 2,8 mld dolarów, a transakcja została sfinalizowana na początku września. USA Rare Earth ma też umowę z Departamentem Handlu USA na wsparcie do 1,6 mld dolarów
24 sierpnia ogłoszono 15-letnią umowę na odbiór całej produkcji pierwszej fazy kopalni Serra Verde. Kupcem jest spółka celowa wsparta kwotą 750 mln dolarów z Departamentu Wojny USA, a umowa gwarantuje minimalne ceny dla czterech pierwiastków magnesowych
W marcu amerykańscy urzędnicy zadeklarowali na forum w São Paulo zainteresowanie co najmniej 50 projektami wartymi miliardy dolarów
Firmy z USA złożyły 347 wniosków poszukiwawczych, z czego 181 przypada na spółkę Alpha Minerals Brazil
Australia i Kanada
Australijskie firmy złożyły 695 wniosków poszukiwawczych, czyli najwięcej. Prawie jedną trzecią z nich złożyła spółka Borborema, należąca do firmy Brazilian Rare Earths z Sydney. Australijska spółka Viridis Mining prowadzi też ośrodek badań i przetwarzania ziem rzadkich w Poços de Caldas. Kanadyjska Aclara Resources rozwija złoże Carina w Goiás i ma pilotażową instalację przetwarzania w Luizjanie, a DFC wsparło ją pożyczką 5 mln dolarów.
Unia Europejska
Komisarz UE ds. partnerstw międzynarodowych Jozef Sikela zaoferował w czerwcu 2026 roku Brazylii partnerstwo, które nazwał korzystniejszym niż amerykańskie czy chińskie, oparte na inwestycjach w lokalne rafinerie i transferze technologii. To pasuje do tego, o co walczy Lula: przetwarzania na miejscu. Sikela odwiedził wtedy ośrodek Viridis w Poços de Caldas, jeden z czterech projektów wybranych do przyspieszenia współpracy UE i Brazylii. O szerszym kontekście relacji UE z blokiem Mercosur pisałam w poście o Mercosurze.
Chiny
Chiny są w Brazylii obecne inaczej: nie przez wnioski o ziemie rzadkie (na czerwiec 2026 roku żadna chińska firma nie złożyła takiego wniosku), ale przez przejęcia w pokrewnych branżach. Firma CMOC prowadzi kopalnię niobu w Catalão, China Nonferrous Metal Mining Group kupiła w zeszłym roku Mineração Taboca, największego brazylijskiego producenta cyny, i zapowiada badanie jej potencjału ziem rzadkich, a Shenghe Resources podpisała memorandum z firmami WEG Mineração i Fenrir do Brasil. Eksport brazylijskich ziem rzadkich do Chin w 2025 roku wyraźnie wzrósł.
Lula powiedział po spotkaniu z Trumpem w Białym Domu 7 maja 2026 roku, że rezerwy Brazylii są otwarte dla każdego inwestora, także z Chin, o ile minerały będą przetwarzane w Brazylii. W tłumaczeniu: „Nie mamy preferencji. Chcemy dzielić się z każdym, kto chce inwestować w Brazylii".
Indie i inne kraje
W lutym 2026 roku, podczas wizyty Luli w Nowym Delhi, Brazylia i Indie podpisały porozumienie o współpracy w zakresie minerałów krytycznych i ziem rzadkich. Szczegółów nie ujawniono. Indie chcą zmniejszyć zależność od Chin, a handel między krajami przekroczył w 2025 roku 15 mld dolarów. Według zestawienia IISD w 2024 roku podpisano także memorandum o współpracy górniczej ze Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi.
Dlaczego była obawa, że Flávio „sprzeda" ziemie rzadkie USA
To pytanie warto rozłożyć na części, bo w kampanii zmieszały się fakty, interpretacje i hasła.
Co mówił i robił obóz Flávia
Flávio Bolsonaro powiedział w marcu na konferencji CPAC w USA, że Brazylia „jest rozwiązaniem" dla Stanów Zjednoczonych, które chcą zmniejszyć zależność od Chin. W maju, po spotkaniu w Białym Domu, obiecywał długoterminowe partnerstwo strategiczne. We wrześniu media ujawniły 22-stronicowy dokument „Prosperity Partnership" przygotowany przez jego sojusznika André Marinho, z napisem „Flávio Bolsonaro | 2026 Campaign" na okładce i planem sojuszu minerałów krytycznych z USA. Marinho potwierdził autorstwo, ale zaprzeczył, by dokument miał związek z kampanią. Oficjalny program Flávia zapowiadał z kolei rozbudowę przetwarzania w Brazylii i szybsze pozwolenia na wydobycie. Więcej o nim samym pisałam w poście o Flávio Bolsonaro.
Wokół kampanii pojawiły się też działania, które nie były bezpośrednio jego decyzjami, ale wzmacniały niepokój. Goiás pod rządami Ronalda Caiado stworzyło stanowy urząd ds. minerałów krytycznych (AMIC-GO), który podpisał z rządem USA memorandum o współpracy. Według Tech Policy Press zakładało ono, że dane geologiczne o strategicznym znaczeniu będą „wspólną własnością", z pięcioletnim okresem wyłączności, a dokument był niewiążący. Posłanka Partii Pracujących Dandara Tonantzin zażądała zbadania i zawieszenia memorandum, a partia Rede zwróciła się do Sądu Najwyższego o wstrzymanie transakcji Serra Verde. Goiás odpowiada, że jego prawo dotyczy etapu po wydobyciu.
Do tego doszły doniesienia o sporach w samym Waszyngtonie. Według relacji portalu UOL, powtórzonej w analizie o skutkach wyborów, część urzędników Departamentu Stanu wolała wspierać Bolsonaro, a urzędnicy Rady Bezpieczeństwa Narodowego stawiali przede wszystkim na dostęp do brazylijskich ziem rzadkich.
Dlaczego to budziło sprzeciw
Krytycy argumentowali, że partnerstwo z jednym krajem, zawierane przed dopracowaniem krajowych reguł, może związać Brazylii ręce. Obawiano się wyłączności, czyli sytuacji, w której brazylijskie minerały trafiają głównie do USA, a Chinom lub Europie trudniej byłoby je kupować. Obawiano się także, że przetwarzanie powstanie w Stanach, a Brazylia zostanie tylko wydobywcą. Lula kilkukrotnie powtarzał, że minerały krytyczne są „nasze", a po wyborach zapowiedział, że Brazylia nie będzie niczyim podwórkiem.
Co wiemy, a czego nie
Dla porządku trzeba dodać dwie rzeczy. Po pierwsze, żadne z tych działań nie było „sprzedażą" w dosłownym znaczeniu: kopalnie są własnością firm prywatnych, a minerały pozostają własnością państwa. Agencja weryfikacyjna Lupa zwracała uwagę, że przejęcie Serra Verde przez USA Rare Earth było transakcją prywatną i nikt niczego nie sprzedał w imieniu rządu. Po drugie, spór nie był czysto lewica kontra prawica. Obaj kandydaci mówili, że Brazylia powinna przetwarzać minerały u siebie, a sporna była kwestia, z kim, na jakich warunkach i czy z wyłącznością. Rząd Luli też zaskoczył część własnych zwolenników: transakcja Serra Verde doszła do skutku mimo jego sprzeciwu, a według Newsweeka umowy dostaw dają administracji Trumpa przyczółek, który może przetrwać politykę.
Nowe brazylijskie prawo: co zmieniło się 16 września
Lula podpisał ustawę nr 15.506/26 o Krajowej Polityce Minerałów Krytycznych i Strategicznych 16 września 2026 roku, mniej więcej dwa tygodnie po finalizacji przejęcia Serra Verde. Projekt, autorstwa posła Zé Silvy, Izba Deputowanych uchwaliła w maju. Co zawiera:
Rada Krajowa (Cimce): powołana przy Prezydencie organ koordynujący politykę. Musi zatwierdzać m.in. zmiany kontroli w firmach, przeniesienie praw górniczych i niektóre międzynarodowe kontrakty i partnerstwa
Wymogi przetwarzania: rząd może narzucać wymóg wartości dodanej przy eksporcie, ale ustawa nie zakazuje wywozu nieprzetworzonej rudy. Szczegóły mają określić przepisy wykonawcze
Ulgi podatkowe: do 5 mld reali (ok. 1 mld dolarów) w latach 2030-2034, do 20% kwalifikowanych wydatków, z wyższymi stawkami dla projektów bliżej końca łańcucha wartości
Fundusz gwarancyjny: początkowo do 2 mld reali z budżetu federalnego, żeby obniżyć ryzyko finansowania
Lista strategicznych minerałów: aktualizowana co cztery lata
Certyfikat niskoemisyjnego minerału dodany w trakcie prac w Izbie
Czego w ustawie nie ma: cen minimalnych ani gwarancji zakupu. Ekspertka Rafaela Guedes z Brazylijskiego Centrum Stosunków Międzynarodowych wylicza, że takie mechanizmy mogłyby skrócić okres zwrotu z zakładu rozdzielania z ok. 10 do 4 lat. Zakresy licencjonowania (górnicze, środowiskowe i radiologiczne) pozostają podzielone między kilka agencji. Prawniczka z kancelarii Pinheiro Neto zwróciła uwagę, że prawo tworzy obowiązkowe koszty i niepewność, które transakcje wymagają zgody rady. Nie wiadomo też, jak ustawa będzie stosowana do USA Rare Earth i Serra Verde.
Równolegle posłowie związani z Lulą zgłosili w kwietniu projekt utworzenia państwowej agencji Terrabras, która rozwijałaby minerały krytyczne razem z zagranicznymi inwestorami. Wysoki urzędnik ministerstwa przemysłu nazwał ten pomysł zaskakującym, bo rząd nie był o nim konsultowany, a branżowy instytut górniczy IBRAM, reprezentujący firmy odpowiadające za 85% produkcji, jest mu przeciwny.
Czego możemy się spodziewać po wygranej Luli
Lula obejmie urząd 5 stycznia 2027 roku i będzie rządził do końca 2030 roku. Poniżej rozdzielam to, co jest najbardziej prawdopodobne, od tego, co niepewne, i od tego, co raczej się nie wydarzy. To moje uporządkowanie na podstawie analiz i faktów z ostatnich tygodni, a nie pewne prognozy.
Co jest najbardziej prawdopodobne
Twarde negocjacje z USA, a nie zerwanie. Analitycy cytowani przez media oceniają, że obie strony mają powody do współpracy: USA chcą ziem rzadkich, a Brazylia ulgi w cłach. Na część brazylijskich towarów obowiązuje dziś 25% cła z tzw. sekcji 301, a przy dodatkowej sankcji za pracę przymusową łącznie 37,5%. Minister handlu Márcio Elias Rosa mówił 8 października, że Brazylia spodziewa się pisemnej propozycji USA w listopadzie, a według doniesień przedstawiciel handlowy USA Jamieson Greer chce porozumienia do grudnia. Ziemie rzadkie będą na stole jako karta przetargowa obu stron
Dostawy z Serra Verde będą trwały. Umowa jest prywatna i podpisana na 15 lat. Dostawy miały ruszyć w czwartym kwartale, a USA Rare Earth zapowiadała pierwszą sprzedaż magnesów do końca roku. Przetwarzanie dostosowane do tego materiału jest jednak wciąż w fazie rozwoju technicznego
Przetwarzanie w Brazylii jako warunek. Zarówno ustawa, jak i deklaracje Luli idą w tym kierunku. Można spodziewać się negocjacji o tym, kto zbuduje zakłady rozdzielania i magnesów
Brak wyłączności. Brazylia nie dołączyła do deklaracji Pax Silica pod przewodnictwem USA i odmawia umów opartych na wyłączności. Lula deklaruje otwartość na wszystkich inwestorów, także z Chin, UE i Indii
Co jest niepewne
Czy rada Cimce będzie sprawdzać przejęcia wstecz albo w praktyce wstrzymywać transakcje takie jak Serra Verde. Ekonomistka Monica de Bolle z Peterson Institute mówi, że rewizja umowy nie będzie pierwszym ruchem Luli, ale jest na jego radarze
Układ sił w Kongresie. Kongres przesunął się na prawo, a Partia Liberalna jest największą frakcją w obu izbach, więc ambitne pomysły (np. Terrabras) mogą utknąć. Z drugiej strony ustawa z września pokazuje, że w sprawie minerałów krytycznych istnieje spora zgoda ponad podziałami. Pisałam o tym w poście o wynikach wyborów
Tempo pozwoleń środowiskowych. Rząd Luli rozważał uproszczenie licencjonowania projektów strategicznych, a Flávio proponował szybsze pozwolenia. Zderzenie przyspieszania wydobycia z ochroną ziem rdzennych i Cerrado dopiero się zacznie
Czy powstaną pierwsze zakłady rozdzielania i czy BNDES (państwowy bank rozwoju) zdoła je sfinansować. Brakuje cen minimalnych, które zmniejszałyby ryzyko inwestorów
Co raczej się nie wydarzy
Zakaz eksportu rudy ani nacjonalizacja. Ustawa tego nie przewiduje, a rząd mówi, że chce przyciągać inwestorów, nie ich odstraszać
Szybkie dogonienie Chin. Brazylia produkuje mniej niż 1% ziem rzadkich i nie ma jeszcze zdolności do produkcji magnesów. Od pozwolenia do produkcji mija 5-10 lat, więc pełne przetwarzanie w kraju to raczej perspektywa drugiej połowy dekady, a nie 2027 roku
Wejście Brazylii do wojskowej koalicji przeciw kartelom w kształcie, którego chciały USA. Analitycy cytowani przez AP piszą, że wygrana Luli komplikuje te plany, podobnie jak uprzywilejowany dostęp USA do minerałów
Całkowite odcięcie USA od brazylijskich surowców. Sama wygrana Luli nie zmienia faktu, że amerykańskie pieniądze są już w Serra Verde, a niob z Araxá potrzebny jest m.in. amerykańskiemu przemysłowi obronnemu
Prostymi słowami: Waszyngton nie dostanie od Brazylii uprzywilejowanego dostępu na dotychczasowych zasadach obozu Bolsonaro, ale zostanie jednym z głównych partnerów, tyle że na bardziej wymagających warunkach.
Co to znaczy dla Polski i Europy
Dla Polski ziemie rzadkie z Brazylii to temat pośredni, ale nie abstrakcyjny. Polska nie ma udokumentowanego złoża ziem rzadkich, a unijne cele na 2030 rok zakładają ograniczenie zależności od jednego kraju do 65%. UE już dziś bierze z Brazylii ok. 92% niobu. Umowa UE-Mercosur, którą opisałam w poście o współpracy handlowej Polski i Brazylii, wzmacnia więzi handlowe, ale dostęp europejskich firm do tych surowców zależy od warunków, które Brazylia postawi przy przetwarzaniu.
Podsumowanie
Ziemie rzadkie w Brazylii to nie historia o „sprzedaży kraju", ale o tym, kto zarobi na łańcuchu wartości: tym, co leży pod ziemią, czy tym, co z tego powstaje. Brazylia ma drugie na świecie złoża, prawie żadnych możliwości przetwarzania i nową ustawę, która próbuje to zmienić. Wygrana Luli nie zamyka drzwi przed USA, ale oznacza, że za wejście trzeba będzie zapłacić przetwarzaniem na miejscu, technologią i brakiem wyłączności.
Brazylia ma surowce, których potrzebuje cały świat, ale o tym, czy stanie się z nich potęgą, a nie tylko dostawcą, zdecydują nie złoża, lecz zakłady, które w ciągu najbliższych lat powstaną na jej ziemi.
Takie historie o brazylijskiej polityce i gospodarce wyjaśniam prostym językiem w moim newsletterze Brasletter, a na co dzień o Brazylii opowiadam na Instagramie @brazyliada.
FAQ
Co to są ziemie rzadkie?
To grupa 17 pierwiastków chemicznych (piętnaście lantanowców oraz skand i itr), używanych do produkcji magnesów, elektroniki, silników aut elektrycznych, turbin wiatrowych i uzbrojenia. Nazwa jest myląca: nie są rzadkie w skorupie ziemskiej, ale trudno je wydobywać i rozdzielać w opłacalny sposób.
Czy Brazylia ma ziemie rzadkie?
Tak. Brazylia ma drugie na świecie rezerwy ziem rzadkich po Chinach. Brazylijska służba geologiczna szacuje je na ok. 21 mln ton, inne zestawienia na ok. 11 mln ton. Jedyną działającą kopalnią jest Serra Verde w stanie Goiás.
Kiedy w Brazylii odkryto ziemie rzadkie?
Nie ma jednej daty. Piaski monacytowe na wybrzeżu Bahii były wykorzystywane już pod koniec XIX wieku, złoże Morro do Ferro w Poços de Caldas było znane od 1934 roku, niob w Araxá wydobywa się przemysłowo od lat 60., a kopalnia Serra Verde ruszyła w 2024 roku.
Które kraje chcą inwestować w brazylijskie minerały krytyczne?
Najaktywniejsze są USA (przez DFC, USA Rare Earth i Departament Wojny), Australia, Kanada, Unia Europejska, Indie i Chiny. Lula deklaruje, że Brazylia jest otwarta dla każdego inwestora, pod warunkiem przetwarzania w kraju.
Dlaczego obawiano się, że Flávio Bolsonaro sprzeda ziemie rzadkie USA?
Bo Flávio publicznie obiecywał USA partnerstwo w sprawie minerałów krytycznych, a jego sojusznik przygotował plan sojuszu z Waszyngtonem. Do tego doszły działania Goiás pod rządami Caiado i przejęcie Serra Verde przez amerykańską firmę. Formalnie nikt niczego nie „sprzedał", ale krytycy obawiali się wyłączności i utraty kontroli nad przetwarzaniem.
Czy Lula zakaże eksportu ziem rzadkich?
Nie na to wygląda. Nowa ustawa pozwala rządowi stawiać wymogi dodania wartości przy eksporcie, ale nie zakazuje wywozu nieprzetworzonej rudy. Szczegóły mają określić przepisy wykonawcze.
Czy Brazylia dogoni Chiny w produkcji magnesów?
W najbliższych latach raczej nie. Brazylia produkuje mniej niż 1% światowych ziem rzadkich, a według dyrektora Narodowej Agencji Górniczej Chiny mają 10-30 lat przewagi w produkcji magnesów. Od pozwolenia do produkcji zwykle mija 5-10 lat.
Czy Polska ma ziemie rzadkie?
Na razie nie ma udokumentowanego złoża, które byłoby ich źródłem, jak stwierdził w lutym 2025 roku Główny Geolog Kraju. Masyw Tajno ma szacunkowo ok. 34 tys. ton pierwiastków ziem rzadkich (dane z 1992 roku), a prawie połowa z nich leży głębiej niż 1000 metrów.