Aleijadinho, czyli Antônio Francisco Lisboa, to najsłynniejszy artysta brazylijskiego baroku kolonialnego: rzeźbiarz, snycerz i architekt, który w XVIII wieku tworzył kościoły i rzeźby w stanie Minas Gerais. Był synem portugalskiego budowniczego i zniewolonej Afrykanki. Przydomek „Aleijadinho" znaczy mniej więcej „mały kaleka" i wziął się od choroby, która z czasem okaleczyła mu dłonie i stopy. Urodził się w Vila Rica (dziś Ouro Preto) w 1730 lub 1738 roku, a zmarł 18 listopada 1814 roku.
Jeśli kiedykolwiek widziałaś/eś zdjęcie dwunastu kamiennych proroków stojących na tarasie sanktuarium w Congonhas, to znasz już jego dzieło, nawet jeśli nie znasz nazwiska. Te figury z miękkiego kamienia, o wyrazistych twarzach i teatralnych gestach, stały się jednym z symboli brazylijskiej sztuki i trafiły na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Postać Aleijadinho zaskakuje jednak nie tylko rzeźbami. Wokół jego życia narosło tyle opowieści, że historycy do dziś spierają się, co w nich jest faktem, a co późniejszą legendą. Opowiem tu, co wiadomo na pewno, co jest sporne i dlaczego ten artysta stał się dla Brazylijczyków kimś więcej niż twórcą kościelnych ozdób.
Aleijadinho w pigułce:
Pełne imię i nazwisko: Antônio Francisco Lisboa
Znany z: rzeźb i projektów kościołów w Minas Gerais, w tym Dwunastu Proroków w Congonhas
Urodzony: w Vila Rica (dziś Ouro Preto); źródła podają rok 1730 albo 1738
Rodzice: Manuel Francisco Lisboa, portugalski budowniczy i architekt, oraz Isabel, zniewolona Afrykanka
Choroba: postępująca choroba deformująca kończyny, od około 1777 roku; według przeglądu medycznego z 2021 roku najbardziej prawdopodobny jest trąd
Najważniejsze dzieła: kościół św. Franciszka z Asyżu w Ouro Preto oraz sanktuarium Bom Jesus de Matosinhos w Congonhas
Zmarł: 18 listopada 1814 roku
Kim był Aleijadinho? Pochodzenie i dzieciństwo
Antônio Francisco Lisboa przyszedł na świat w Vila Rica, górniczym mieście, które dopiero co urosło na fali gorączki złota. Jego ojciec, Manuel Francisco Lisboa, był Portugalczykiem, który przypłynął do Minas Gerais w 1728 roku i szybko znalazł tam pracę jako cieśla i budowniczy. Matką była zniewolona kobieta o imieniu Isabel. W kolonialnym prawie dziecko niewolnicy dziedziczyło jej status, więc Antônio przyszedł na świat jako osoba zniewolona.
Według aktu chrztu przytaczanego w pierwszej biografii artysty został ochrzczony w parafii Nossa Senhora da Conceição w dzielnicy Antônio Dias, a podczas chrztu ojciec nadał mu wolność. To ważny szczegół: Aleijadinho nie spędził życia w niewoli, ale pochodzenie zostawiło na jego losie ślad. Był nieślubnym synem, więc kiedy ojciec zmarł w 1767 roku, nie został ujęty w jego testamencie.
O wczesnej edukacji wiadomo niewiele i opiera się to głównie na tradycji biograficznej. Według niej uczył się czytania, łaciny i muzyki u księży z Vila Rica. Rzemiosła uczył się w warsztatach: od ojca, od stryja Antônia Francisco Pombala, który był snycerzem, oraz od rzeźbiarza Francisca Xaviera de Brito. Część źródeł wymienia też José Coelho de Noronha. W czasach, gdy złoto płynęło do miasta szerokim strumieniem, a każde bractwo religijne chciało mieć wspanialszy kościół niż sąsiednie, młody rzemieślnik trafił we właściwe miejsce o właściwej porze.
Spór o datę urodzenia: 1730 czy 1738?
Nawet data urodzenia jest sporna. Akt chrztu, na który powołuje się pierwszy biograf, wskazuje 29 sierpnia 1730 roku. Akt zgonu mówi jednak, że artysta miał 76 lat, co daje rok 1738. Wiele współczesnych źródeł, w tym Britannica i część opracowań brazylijskich, przyjmuje 1738, inne trzymają się daty z aktu chrztu. Badacze zwracają uwagę, że w tamtejszych parafiach mogło być więcej osób o imieniu Antônio, więc przypisanie dokumentów do właściwego człowieka nie jest oczywiste.
Dla czytelnika, który szuka odpowiedzi „ile lat miał Aleijadinho", wniosek jest prosty: zmarł w wieku około 76 lat, jeśli wierzyć aktowi zgonu, albo około 84, jeśli wierzyć aktowi chrztu.
Dlaczego „Aleijadinho"? Choroba, która go zmieniła
Słowo „aleijado" oznacza po portugalsku osobę okaleczoną, a końcówka „-inho" tworzy zdrobnienie, stąd tłumaczenie „mały kaleka". Dziś powiedzielibyśmy raczej o osobie z niepełnosprawnością, ale przydomek jest częścią historii i nikt w Brazylii nie nazywa go inaczej. Według jednego z opracowań naukowych przezwisko przylgnęło do niego około 1790 roku, czyli kilkanaście lat po tym, jak zaczęły się problemy ze zdrowiem.
Z przekazów wynika, że choroba ujawniła się około 1777 roku, gdy Antônio miał około 39 lat. Stopniowo odbierała mu czucie i sprawność w rękach i nogach, a ostatecznie doprowadziła do utraty palców u rąk i nóg. Zmieniła też wygląd twarzy. Przegląd literatury medycznej opublikowany w 2021 roku w brazylijskim czasopiśmie neurologicznym opisuje atrofię, niedowłady i amputacje oraz zmiany na twarzy, między innymi opadającą dolną wargę.
Według źródeł, w tym Britannici, rzeźbił dalej, mocując narzędzia do przedramion lub nadgarstków. Pomagali mu współpracownicy i zniewoleni pomocnicy. Poruszał się podobno na kolanach. W ostatnich latach życia stracił wzrok i musiał całkowicie przerwać pracę.
Na co chorował Aleijadinho?
Odpowiedź lekarzy brzmi: najprawdopodobniej na trąd, czyli chorobę Hansena (po portugalsku hanseníase). Do takiego wniosku doszli autorzy wspomnianego przeglądu z 2021 roku, który porównywał różne hipotezy stawiane przez badaczy. W starszych opracowaniach wymieniano też między innymi kiłę. Trzeba jednak pamiętać, że diagnozę stawia się po dwustu latach na podstawie opisów z drugiej ręki, bo nie zachowały się żadne badania medyczne z epoki. To hipoteza, nie pewnik.
Złoto i barok: skąd w Minas Gerais tyle kościołów
Żeby zrozumieć, dlaczego w górskim interiorze powstały dzieła tej skali, trzeba wrócić do gorączki złota. Pisałam już o tym szerzej w poście o gorączce złota w Minas Gerais: Vila Rica powstała w 1698 roku, w ciągu kilku dekad stała się jednym z największych miast Ameryki, a od 1720 roku była stolicą kapitanii Minas Gerais. Na bogactwie z kopalni wyrosły bractwa i zakony trzecie, które współzawodniczyły ze sobą w fundowaniu kościołów, ołtarzy i rzeźb.
Aleijadinho pracował głównie w dwóch materiałach: w drewnie, przede wszystkim cedrowym, oraz w steatycie, czyli miękkim kamieniu mydlanym, który po portugalsku nazywa się pedra-sabão. Ten kamień występuje w Minas Gerais w dużych ilościach i dobrze poddaje się rzeźbieniu, a po obróbce utrzymuje szczegóły przez dziesięciolecia. To dlatego twarze jego proroków wciąż są tak wyraźne.
Styl artysty określa się jako późny barok, czasem z elementami rokoka. Britannica pisze o rokokowej rzeźbie i „dramatycznej surowości" jego kościołów. Chodzi o to, że w porównaniu z europejskimi wzorcami jego architektura jest bardziej dynamiczna: okrągłe wieże, wijące się linie ścian i bardzo ekspresyjne postaci. Nie jest to wierna kopia portugalskiego klasycyzmu, tylko lokalna odmiana, często nazywana barokiem mineiro, od nazwy stanu Minas Gerais.
Kościół św. Franciszka z Asyżu w Ouro Preto
Jednym z dwóch najważniejszych dzieł Aleijadinho jest kościół św. Franciszka z Asyżu w Ouro Preto, zbudowany dla bractwa Trzeciego Zakonu św. Franciszka. Prace trwały według Britannici od 1766 do 1794 roku. Artysta przygotował plan świątyni oraz wykonał rzeźbiarskie ozdoby fasady, w tym medalion z postacią świętego Franciszka nad głównym wejściem.
Najbardziej rozpoznawalnym elementem są okrągłe wieże dzwonnicze, których linie przełamują prostokątną geometrię typową dla portugalskiej tradycji. Wnętrze opisywane jest jako wyjątkowo spójne, falujące i eleganckie. Brazylijska historia sztuki uznaje ten kościół za jedno z arcydzieł tutejszego baroku.
Samo Ouro Preto ma pozycję wyjątkową: w 1980 roku jako pierwsze miejsce w Brazylii zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To znaczy, że spacer po jego brukowanych uliczkach to jednocześnie spacer po historii pierwszego brazylijskiego wpisu na tę listę. Jeśli interesują Cię inne miasta kolonialne tego kraju, opisałam też Paraty, a w poście o Olindzie pokazuję inne, nadmorskie oblicze brazylijskiego baroku.
Congonhas: dwunastu proroków i droga Męki Pańskiej
Drugie wielkie dzieło Aleijadinho znajduje się w Congonhas, około 80 kilometrów od Belo Horizonte. Sanktuarium Bom Jesus de Matosinhos zaczęto budować w 1757 roku, po tym jak portugalski górnik Feliciano Mendes złożył obietnicę, że wzniesie świątynię, jeśli wyzdrowieje z ciężkiej choroby. Kult Bom Jesus de Matosinhos przywędrował z Portugalii: według opowieści zaczął się w okolicach Porto, gdzie na plaży miano znaleźć wizerunek ukrzyżowanego Chrystusa.
Aleijadinho pracował w Congonhas przez wiele lat, na przełomie XVIII i XIX wieku. Zespół składa się z dwóch części.
Drogi Męki Pańskiej
Na zboczu prowadzącym do bazyliki stoi sześć kaplic, w których ustawiono rzeźbione, polichromowane postacie ukazujące kolejne sceny Męki Pańskiej. Pielgrzym wspina się po wzgórzu i „odtwarza" ostatnie godziny życia Chrystusa, od Ostatniej Wieczerzy po ukrzyżowanie. W jednej z kaplic zobaczysz na przykład aresztowanie Jezusa i Piotra z mieczem w dłoni. Britannica podaje, że łącznie artysta wykonał 64 drewniane rzeźby w siedmiu zespołach.
Dwunastu Proroków
Na tarasie przed bazyliką stoi dwanaście postaci wykutych w steatycie. To prorocy Starego Testamentu, a nie apostołowie, jak mylnie myśli część odwiedzających. Rzeźby powstały między 1800 a 1805 rokiem. Każdy prorok ma indywidualną twarz, inną pozę i inny gest, a ułożenie całej grupy sprawia, że kompozycja wygląda jak zatrzymana scena teatralna.
Tak wygląda rozmach tego dzieła: Sanktuarium Bom Jesus de Matosinhos zostało wpisane na listę UNESCO 6 grudnia 1985 roku jako jedno z najważniejszych osiągnięć sztuki barokowej w Ameryce Łacińskiej. Co roku we wrześniu odbywa się tam Jubileusz Pana Jezusa z Matosinhos, który według jednego z przewodników przyciąga około 150 tysięcy uczestników rocznie.
Congonhas a polska Kalwaria Zebrzydowska
Polski czytelnik ma tu naturalne skojarzenie. Kalwaria Zebrzydowska to założony w 1600 roku przez Mikołaja Zebrzydowskiego zespół kaplic i dróżek rozłożonych na wzgórzach, wpisany na listę UNESCO w 1999 roku. Jak w Congonhas, pielgrzym przechodzi tam od stacji do stacji, a co roku w Wielki Tydzień odbywają się Misteria Męki Pańskiej. Różnica leży w akcencie: w Kalwarii główną rolę gra krajobraz i architektura kaplic, a w Congonhas centralnym elementem są rzeźby, które mają „grać" przed wiernymi. Obie tradycje wyrosły z tej samej europejskiej idei odtwarzania Jerozolimy i Drogi Krzyżowej w lokalnym pejzażu.
Inne dzieła Aleijadinho
Poza dwoma głównymi zespołami Aleijadinho przypisuje się całą listę prac w różnych miastach Minas Gerais. Najczęściej wymienia się:
São João del-Rei: fasadę kościoła św. Franciszka z Asyżu, wykonaną w latach 1795–1800
Sabará: kościół Nossa Senhora do Carmo
Ouro Preto: fasadę kościoła Nossa Senhora do Carmo oraz ołtarze i rzeźby w innych kościołach miasta
Encyklopedie mówią o setkach rzeźb, ołtarzy, ambon i chrzcielnic, które wyszły z jego warsztatu. To ważne słowo: warsztat. Aleijadinho nie pracował sam, tylko na czele grupy współpracowników, a to prowadzi do jednego z największych sporów wokół jego postaci.
Co wiemy na pewno, a co jest legendą
Prawie wszystko, co wiadomo o życiu Aleijadinho, pochodzi z jednego źródła: biografii napisanej w 1858 roku przez Rodriga José Ferreirę Bretasa, czyli 44 lata po śmierci artysty. Bretas powoływał się na notatkę sporządzoną jeszcze za życia rzeźbiarza oraz na relacje osób, które go znały, ale oryginał tej notatki zaginął. Oznacza to, że takie szczegóły jak dłuto przywiązane do ręki czy wędrówki na kolanach są dziś trudne do niezależnego zweryfikowania.
Aleijadinho jako bohater narodowy
W latach 20. XX wieku Aleijadinho stał się symbolem czegoś więcej niż sztuki. Pisarze i artyści modernizmu, wśród nich Mário de Andrade i Oswald de Andrade, w 1924 roku odbyli podróż po zabytkowych miastach Minas Gerais, szukając korzeni brazylijskiej tożsamości. Mário de Andrade poświęcił artyście esej z 1928 roku i widział w nim twórcę, w którym uosobiło się brazylijskie pomieszanie ras i kultur. Międzynarodową sławę zapewnił mu później francuski historyk sztuki Germain Bazin, a państwowe instytucje ochrony zabytków, jak późniejszy IPHAN, mocno promowały jego twórczość.
Krytyka: czy „Aleijadinho" to w części konstrukcja?
Nie wszyscy badacze zgadzają się z tym obrazem. Historyczka Guiomar de Grammont w książce z 2008 roku twierdzi, że postać „bohatera narodowego, geniusza-kaleki" jest w dużym stopniu konstrukcją późniejszych epok, tworzoną na potrzeby projektów budowy narodowej tożsamości. Inni autorzy zwracają uwagę, że w XVIII wieku nie istniało współczesne pojęcie autorstwa, a prace z kręgu jego warsztatu bywają przypisywane jemu samemu, więc czasem mówi się raczej o „stylu Aleijadinho" niż o stylu jednej osoby. Nawet artykuł z 2023 roku w czasopiśmie „Arts" opisuje proces „mitologizacji" artysty, z naciskiem na jego pochodzenie i niepełnosprawność.
Co z tego wynika? Nie to, że Aleijadinho nie istniał, tylko że jego biografia jest mniej pewna, niż pokazują podręczniki. Jednocześnie samo dzieło w Ouro Preto i Congonhas istnieje i da się je obejrzeć. Warto więc rozdzielić dwie sprawy: ocenę rzeźb i architektury, która nie wymaga legendy, oraz dyskusję historyków o tym, ile z tej legendy jest dziełem późniejszych pokoleń. Tło tej dyskusji, czyli relacje między Brazylią a dawną metropolią, opisałam w poście o relacjach Brazylii i Portugalii, a o kwestiach rasy i pamięci o niewolnictwie piszę w poście o Dniu Świadomości Czarnych.
Śmierć i pamięć o artyście
Aleijadinho zmarł 18 listopada 1814 roku w Vila Rica, a według części źródeł w ostatnich latach życia był bardzo ubogi. Pochowano go w kościele Matriz de Nossa Senhora da Conceição w dzielnicy Antônio Dias w Ouro Preto, przy ołtarzu bractwa Nossa Senhora da Boa Morte. W tym samym kościele mieści się dziś Museu Aleijadinho.
Jego historia trafiła też na ekran: w 2001 roku powstał brazylijski film dramatyczny o artyście, luźno oparty na jego życiu, w reżyserii Geralda Santosa Pereiry. Dwustulecie śmierci w 2014 roku przyniosło z kolei nowe publikacje, które na nowo przeglądały dokumenty parafialne i spierały się o jego daty.
Dlaczego to powinno Was interesować
Dla polskiego czytelnika Aleijadinho jest dobrym punktem wejścia do zupełnie innej Brazylii niż ta znana z plaż i karnawału. Minas Gerais to kraina górskich miasteczek, złotych ołtarzy i opowieści, które łączą się z historią Europy: złoto stąd płynęło do Portugalii, a kult Bom Jesus de Matosinhos przypłynął przez Atlantyk razem z osadnikami.
To także opowieść o tym, jak społeczeństwo kolonialne wyglądało od środka. Artysta urodzony w niewoli, syn zniewolonej kobiety i portugalskiego budowniczego, stworzył dzieła, które dziś reprezentują cały kraj. Jego losy pokazują, że brazylijska kultura nie powstała tylko w Europie, ale w mieszaniu europejskiego rzemiosła, afrykańskiej pracy i lokalnych warunków. A jeśli planujesz wyjazd do Brazylii, Ouro Preto i Congonhas dobrze pasują do trasy po Minas Gerais, tuż obok Belo Horizonte.
Podsumowanie
Aleijadinho był rzeźbiarzem i architektem, który w górskim Minas Gerais stworzył jedne z najważniejszych dzieł baroku w Ameryce Łacińskiej: kościół św. Franciszka z Asyżu w Ouro Preto i sanktuarium w Congonhas z Dwunastoma Prorokami. Jego życie jest obwarowane niepewnościami, od daty urodzenia przez dokładną diagnozę choroby po zakres własnego udziału w poszczególnych pracach, ale samo dzieło mówi za siebie.
Z jego twórczości najwięcej mówi nie legenda o dłucie przywiązanym do dłoni, tylko kamienne twarze proroków, które po dwustu latach wciąż patrzą na pielgrzymów z tarasu w Congonhas.
Jeśli lubisz takie historie o Brazylii, zapisz się do mojego newslettera Brasletter, w którym co miesiąc piszę o Brazylii, a na Instagramie @brazyliada pokazuję więcej codziennego polsko-brazylijskiego życia.
FAQ: najczęstsze pytania o Aleijadinho
Kim był Aleijadinho? Aleijadinho, właśc. Antônio Francisco Lisboa, był brazylijskim rzeźbiarzem, snycerzem i architektem działającym w Minas Gerais w XVIII i na początku XIX wieku. Uważa się go za najwybitniejszego twórcę baroku kolonialnego w Brazylii.
Co znaczy przydomek Aleijadinho? „Aleijado" oznacza po portugalsku osobę okaleczoną, a końcówka „-inho" tworzy zdrobnienie, więc całość tłumaczy się jako „mały kaleka". Przezwisko nawiązuje do choroby, która z czasem zniekształciła mu dłonie, stopy i twarz.
Kiedy urodził się Aleijadinho: w 1730 czy 1738 roku? Źródła są rozbieżne. Akt chrztu przytaczany w biografii z 1858 roku wskazuje 29 sierpnia 1730 roku, a akt zgonu mówi o 76 latach życia, co daje rok 1738. Wiele współczesnych opracowań przyjmuje 1738, ale spór nie jest ostatecznie rozstrzygnięty.
Na co chorował Aleijadinho? Najprawdopodobniej na trąd (chorobę Hansena). Taki wniosek przedstawili autorzy przeglądu literatury medycznej z 2021 roku. Starsze opracowania wymieniały też inne możliwości, a pewności nie ma, bo diagnozę stawia się na podstawie opisów sprzed dwustu lat.
Jakie są najsłynniejsze dzieła Aleijadinho? Najczęściej wymienia się kościół św. Franciszka z Asyżu w Ouro Preto oraz sanktuarium Bom Jesus de Matosinhos w Congonhas, w którym stoi dwunastu proroków ze steatytu i kaplice z drewnianymi scenami Męki Pańskiej. Jego dziełem są też fasady i rzeźby w São João del-Rei, Sabará i innych kościołach Ouro Preto.
Gdzie można zobaczyć dzieła Aleijadinho? W stanie Minas Gerais: w Ouro Preto, w Congonhas (około 80 km od Belo Horizonte), w São João del-Rei i w Sabará. W Ouro Preto działa też Museu Aleijadinho w kościele, w którym artysta został pochowany.
Z czego rzeźbił Aleijadinho? Głównie z drewna, zwłaszcza cedrowego, oraz ze steatytu, czyli miękkiego kamienia mydlanego (pedra-sabão), który występuje w Minas Gerais w dużych ilościach. Z kamienia powstali prorocy z Congonhas.
Czy Aleijadinho był niewolnikiem? Urodził się jako osoba zniewolona, bo jego matka Isabel była niewolnicą. Według aktu chrztu przytaczanego przez pierwszego biografa ojciec uwolnił go podczas chrztu, więc dorosłe życie spędził jako wolny człowiek.