Amazonia brazylijska: jak pomóc?
Amazonia brazylijska to około 60% całej Puszczy Amazońskiej, największego lasu deszczowego świata. Dobra wiadomość jest taka, że wylesianie wyraźnie spada. Według oficjalnego systemu PRODES w sezonie sierpień 2024–lipiec 2025 wycięto 5796 km² lasu, czyli o 11% mniej niż rok wcześniej. To trzeci najniższy wynik od początku pomiarów w 1988 roku i o połowę mniej niż w 2022 roku. Wstępne dane z systemu DETER za sezon 2025/2026 pokazują kolejny spadek o 36%, do najniższego poziomu w historii tego systemu. Jednocześnie las niszczą susze i pożary: 2024 był najgorszym rokiem pod względem pożarów od 17 lat, a naukowcy ostrzegają, że Amazonia zbliża się do punktu krytycznego.
Często słyszy się, że Amazonia to „płuca świata", które produkują 20% tlenu na Ziemi. To mit, do którego wrócę w FAQ. Prawdziwe znaczenie tego lasu jest inne, ale nie mniejsze: Amazonia magazynuje ogromne ilości węgla, wpływa na opady w całej Ameryce Południowej i jest domem dla około 10% znanych gatunków na świecie. Żyje w niej też kilka milionów ludzi, w tym setki tysięcy rdzennych mieszkańców.
W tym przewodniku opowiem Ci, czym jest Amazonia brazylijska, jak wyglądała historia wylesiania od lat 70., jaka jest sytuacja w 2026 roku, kto mieszka w lesie, co mu najbardziej zagraża i jak możesz pomóc, także z Polski. Opieram się na danych brazylijskich instytucji (INPE, IBGE, ministerstwa środowiska) i organizacji badawczych, takich jak Imazon.
Amazonia brazylijska w pigułce:
Powierzchnia: Amazônia Legal to ponad 5 mln km², czyli około 59% terytorium Brazylii; sam biom amazoński to około 4,2 mln km², ponad 13 razy więcej niż Polska.
Wylesianie (PRODES 2025): 5796 km², trzeci najniższy wynik w historii pomiarów.
Alerty wylesiania (DETER 2025/2026): około 2874 km², najmniej od początku serii w 2016 roku.
Pożary: rekordowy 2024 (najwięcej od 17 lat), wyraźny spadek w 2025.
Wylesiona część brazylijskiej Amazonii: około 17–20%, zależnie od metodologii.
Rdzenni mieszkańcy: około 870 tysięcy osób w Amazônia Legal (spis 2022).
Czym jest Amazonia brazylijska?
Kiedy Brazylijczycy mówią o Amazonii, mogą mieć na myśli dwie rzeczy. Pierwsza to biom amazoński, czyli obszar naturalnie porośnięty lasem amazońskim, zajmujący około 4,2 mln km², mniej więcej połowę Brazylii. Druga to Amazônia Legal (Amazonia Prawna), region administracyjny utworzony w latach 50. XX wieku na potrzeby polityki rozwoju. Obejmuje około 5 mln km² w dziewięciu stanach: Acre, Amapá, Amazonas, Pará, Rondônia, Roraima i Tocantins oraz części Mato Grosso i Maranhão. To około 59% terytorium kraju. W Amazônia Legal oprócz lasu deszczowego leżą też fragmenty Cerrado, brazylijskiej sawanny, o której pisałam w osobnym poście.
Cała Puszcza Amazońska rozciąga się na dziewięć krajów Ameryki Południowej, ale około 60% jej powierzchni leży w Brazylii. Dla porównania: sam brazylijski biom amazoński jest ponad 13 razy większy od Polski.
Dlaczego Amazonia jest tak ważna?
Magazyn węgla. Roślinność i gleby Amazonii przechowują według szacunków około 150–200 miliardów ton węgla. Gdy las jest wycinany lub płonie, ten węgiel trafia do atmosfery jako CO₂.
„Latające rzeki" (rios voadores). Drzewa oddają do atmosfery ogromne ilości pary wodnej, którą wiatry niosą nad resztę kontynentu. Od tych opadów zależy rolnictwo i zaopatrzenie w wodę w dużej części Brazylii, a także w sąsiednich krajach.
Woda. Amazonka jest największą rzeką świata pod względem ilości wody: odprowadza do oceanu około 15–20% całej słodkiej wody, która spływa rzekami z lądów.
Bioróżnorodność. Amazonia jest domem dla około 10% znanych gatunków na Ziemi.
Trzy typy lasu amazońskiego
Mata de terra firme (las „suchego lądu") rośnie na wyższych terenach, których nie zalewają rzeki. To zdecydowanie największa część Amazonii i najbardziej typowy las deszczowy.
Mata de várzea jest okresowo zalewana przez rzeki o „białej", mulistej wodzie, takie jak Amazonka (w Brazylii nazywana na tym odcinku Solimões). Osady niesione przez wodę sprawiają, że gleby są tu żyzne.
Mata de igapó stoi przez długie miesiące w wodzie rzek „czarnych" i przejrzystych, ubogich w składniki odżywcze, takich jak Rio Negro. Drzewa są przystosowane do życia z korzeniami pod wodą, a ryby w porze deszczowej pływają między ich pniami.
Historia wylesiania Amazonii: od lat 70. do dziś
Lata 70. i 80.: „zintegrować, żeby nie oddać"
Do lat 60. XX wieku Amazonię zamieszkiwały głównie ludy rdzenne i społeczności tradycyjne. Wszystko zmieniło się za rządów wojskowych, które chciały „zintegrować" region z resztą kraju. Budowano drogi, takie jak Transamazônica, zachęcano do osadnictwa i rozwijano hodowlę bydła, górnictwo oraz przemysł drzewny. Hasłem epoki było integrar para não entregar, czyli „zintegrować, żeby nie oddać" (obcym). Więcej o tym okresie pisałam w poście o dyktaturze wojskowej w Brazylii.
1995 i 2004: dwa szczyty wylesiania
Satelitarny system PRODES, prowadzony przez brazylijski instytut badań kosmicznych INPE, mierzy wylesianie od 1988 roku. Rekordowy był 1995 rok: 29 059 km² w ciągu dwunastu miesięcy, czyli obszar niemal równy całemu województwu wielkopolskiemu. Drugi najgorszy wynik przyniósł 2004 rok: 27 772 km².
2004–2012: wielki spadek
Po szczycie z 2004 roku rząd Luli (w czasie jego pierwszych dwóch kadencji, 2003–2010) wprowadził Plan Działań na rzecz Zapobiegania i Kontroli Wylesiania w Amazonii (PPCDAm). Wzmocniono kontrole agencji środowiskowej IBAMA, stworzono nowe obszary chronione, ograniczono kredyty dla gospodarstw łamiących prawo, a satelitarny system alertów DETER pozwalał reagować niemal na bieżąco. Efekt był spektakularny: w 2012 roku wylesianie spadło do 4571 km², czyli o około 84% w porównaniu z 2004 rokiem.
2013–2018: powolny wzrost
W kolejnych latach wylesianie znów zaczęło rosnąć i wahało się między około 5 a 8 tysiącami km² rocznie.
2019–2022: gwałtowny wzrost
Za rządów Jaira Bolsonaro polityka środowiskowa wyraźnie się zmieniła: prezydent popierał ekspansję rolnictwa i górnictwa w Amazonii, budżety i kontrole agencji środowiskowych osłabły, a zagraniczni darczyńcy zamrozili wpłaty do Funduszu Amazońskiego. Wyniki PRODES:
2019: 10 129 km²,
2020: 10 851 km²,
2021: 13 038 km²,
2022: 11 594 km², czyli ponad dwa i pół raza więcej niż w 2012 roku.
W sierpniu 2019 roku dym z pożarów w Amazonii i sąsiednich regionach, zmieszany z chmurami, sprawił, że w São Paulo w środku dnia zrobiło się ciemno. Zdjęcia płonącego lasu obiegły wtedy światowe media.
2023–2026: powrót do spadków
W styczniu 2023 roku Lula wrócił na urząd prezydenta, a ministerstwem środowiska ponownie pokierowała Marina Silva. Przywrócono PPCDAm, odmrożono Fundusz Amazoński i zwiększono kontrole. Wyniki PRODES:
2023: 9001 km²,
2024: 6518 km²,
2025: 5796 km², spadek o 11% rok do roku, trzeci najniższy wynik w historii i około 50% mniej niż w 2022 roku.
W 2025 roku wylesianie spadło w większości stanów Amazônia Legal. Wyjątkiem było Mato Grosso, gdzie wzrosło o około jedną czwartą. Ważną rolę w spadkach odgrywa program União com Municípios, w ramach którego rząd federalny wspiera gminy historycznie odpowiedzialne za największą część wylesiania.
Na oficjalny wynik PRODES za sezon 2025/2026 trzeba poczekać do końca 2026 roku, ale system szybkich alertów DETER już pokazuje kierunek: od sierpnia 2025 do lipca 2026 roku alerty objęły około 2874 km², o 36% mniej niż rok wcześniej i najmniej od początku serii w 2016 roku. Najwięcej alertów dotyczyło stanów Pará i Mato Grosso, a wzrost odnotowano w Roraimie.
Problem, którego nie widać w danych o wylesianiu: susza, pożary i degradacja
Spadające wylesianie to tylko część obrazu. Wylesianie oznacza całkowite usunięcie lasu, na przykład pod pastwisko. Degradacja to las, który nadal stoi, ale jest osłabiony: przerzedzony przez wyrąb selektywny albo przepalony przez pożar. Zdegradowany las gorzej magazynuje węgiel i łatwiej się zapala.
Susze 2023 i 2024
W latach 2023 i 2024 Amazonię dotknęły dwie z rzędu rekordowe susze, wzmocnione przez zjawisko El Niño i wysoką temperaturę oceanów. W październiku 2024 roku poziom Rio Negro w Manaus spadł do najniższego poziomu od początku pomiarów w 1902 roku. Społeczności nad rzekami zostały odcięte od transportu, a w wielu miejscach zabrakło wody pitnej i żywności.
Pożary w 2024 roku
Susza sprzyjała pożarom, które w Amazonii niemal zawsze wzniecają ludzie: przy wypalaniu wyciętego lasu, pastwisk czy pól. W 2024 roku INPE zarejestrowało w biomie amazońskim ponad 137 tysięcy ognisk pożarów, najwięcej od 2007 roku i ponad połowę wszystkich w Brazylii. Najwięcej było ich w stanie Pará.
Według instytutu Imazon degradacja lasu w 2024 roku wzrosła o 497% w porównaniu z 2023 rokiem i była najwyższa od 15 lat. Główną przyczyną były pożary z sierpnia i września. Analizy pokazały też, że emisje gazów cieplarnianych z degradacji były w 2024 roku wyższe niż z samego wylesiania.
2025: wyraźna poprawa
W 2025 roku sytuacja się poprawiła. Według INPE liczba ognisk pożarów w Amazonii spadła o około 78% w porównaniu z tym samym okresem 2024 roku, a w stanie Amazonas była najniższa od ponad dwóch dekad. Naukowcy przypisują to lepszym warunkom pogodowym (brak El Niño), działaniom prewencyjnym i temu, że po wielkich pożarach 2024 roku zostało mniej łatwopalnej biomasy. Eksperci podkreślają jednak, że zdegradowany las pozostaje podatny na ogień przy kolejnej suszy.
Co robi brazylijski rząd?
Fundo Amazônia (Fundusz Amazoński). Zarządzany przez brazylijski bank rozwoju BNDES fundusz finansuje projekty ochrony lasu z pieniędzy zagranicznych darczyńców. Przez lata wspierały go głównie Norwegia i Niemcy, a od 2023 roku dołączyły kolejne kraje, między innymi Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Szwajcaria, Dania, Japonia i Irlandia, a w 2025 roku także Unia Europejska.
Kontrole i straż pożarna. IBAMA i ICMBio (instytut zarządzający federalnymi obszarami chronionymi) prowadzą operacje przeciwko nielegalnemu wyrębowi i górnictwu, a rząd zwiększa liczbę strażaków leśnych na sezon pożarowy.
Usuwanie nielegalnych osadników z ziem rdzennych. Przykładem jest operacja na ziemi rdzennej Apyterewa w stanie Pará w 2023 roku, przez lata jednej z najbardziej wylesianych ziem rdzennych w Brazylii.
COP30 i nowy fundusz dla lasów. W listopadzie 2025 roku Brazylia gościła szczyt klimatyczny ONZ w Belém, o którym pisałam w poście o COP30. Tam uruchomiono Tropical Forest Forever Facility (TFFF), fundusz, który ma płacić krajom tropikalnym za utrzymanie stojącego lasu. Państwa zadeklarowały na start ponad 5,5 miliarda dolarów.
Warto pamiętać, że w październiku 2026 roku w Brazylii odbywają się wybory prezydenckie, a polityka wobec Amazonii jest jednym z tematów, którymi różnią się kandydaci. Pisałam o nich w serii o kandydatach na prezydenta Brazylii.
Bioróżnorodność Amazonii: ile życia jest w lesie?
Amazonia to jeden z najbardziej różnorodnych biologicznie regionów Ziemi. Według często cytowanych szacunków żyje tu:
około 40 tysięcy gatunków roślin, w tym według badań około 16 tysięcy gatunków drzew,
ponad 2,4 tysiąca gatunków ryb słodkowodnych,
około 1,3 tysiąca gatunków ptaków,
ponad 400 gatunków ssaków,
ponad 400 gatunków płazów i blisko 400 gatunków gadów,
dziesiątki, a może setki tysięcy gatunków owadów, z których większość nie została jeszcze opisana.
Najbardziej znani mieszkańcy Amazonii
Jaguar (onça-pintada): największy kot obu Ameryk i drapieżnik na szczycie łańcucha pokarmowego.
Ary (araras): kolorowe papugi, które zwykle tworzą stałe pary.
Różowy delfin amazoński (boto-cor-de-rosa): największy delfin rzeczny świata, bohater legend o przystojnym mężczyźnie, który uwodzi dziewczyny na zabawach. Pisałam o nim w osobnym poście.
Leniwiec (preguiça): porusza się tak wolno, że w jego futrze rosną glony. Więcej znajdziesz w poście o leniwcach.
Anakonda zielona (sucuri): najcięższy wąż świata, potrafiący ważyć ponad 100 kg.
Kajman czarny (jacaré-açu): największy krokodylowaty Ameryki Południowej, dorastający do około 5 metrów.
Arapaima (pirarucu): jedna z największych ryb słodkowodnych świata, do około 3 metrów długości.
Wiktoria królewska (vitória-régia): lilia wodna o liściach dochodzących do około 2,5–3 metrów średnicy. Opisałam ją w poście o wiktorii królewskiej.
Wciąż odkrywamy nowe gatunki
Amazonia jest wciąż słabo poznana. Według raportu WWF w latach 2014–2015 naukowcy opisali w niej 381 nowych gatunków, w tym 93 gatunki ryb, czyli średnio jeden nowy gatunek co dwa dni. Wiele gatunków występuje tylko na niewielkich obszarach, bo wielkie rzeki działają jak naturalne bariery dla małp, płazów czy małych ssaków. Przykładem jest małpka mico-de-rondônia (Mico rondoni), która żyje tylko w niewielkiej części stanu Rondônia.
Dlaczego Amazonia jest tak różnorodna?
Naukowcy wskazują kilka przyczyn: ogromną mozaikę siedlisk (las terra firme, várzea, igapó, sawanny, rzeki i jeziora), ciepły i wilgotny klimat utrzymujący się przez miliony lat oraz rzeki dzielące populacje zwierząt, które ewoluowały osobno. Jedna z hipotez, tak zwana teoria refugiów, zakłada też, że w chłodniejszych okresach las rozpadał się na izolowane „wyspy", co sprzyjało powstawaniu nowych gatunków, choć ta teoria jest dziś przedmiotem dyskusji.
Ludzie Amazonii: kto mieszka w lesie?
Amazonia nie jest pustą dziczą. W Amazônia Legal mieszka łącznie ponad 25 milionów ludzi, w dużych miastach, takich jak Manaus i Belém, w małych miejscowościach i w społecznościach nad rzekami. O Manaus pisałam w osobnym poście.
Rdzenni mieszkańcy (povos indígenas)
Według spisu powszechnego z 2022 roku w Brazylii mieszka około 1,7 miliona osób rdzennych, z czego ponad połowa, czyli około 870 tysięcy, w Amazônia Legal. Spis wyróżnił w całym kraju 391 ludów i 295 języków rdzennych, z czego najwięcej w stanie Amazonas. Najliczniejszym ludem w Brazylii są Tikuna (ponad 74 tysiące osób), mieszkający głównie nad górną Amazonką w stanie Amazonas. Inne znane ludy Amazonii to między innymi Kokama, Yanomami (Roraima i Amazonas), Kayapó (Pará i Mato Grosso) oraz Munduruku (Pará).
Ludzie żyją w Amazonii od co najmniej 12–13 tysięcy lat. Przed przybyciem Europejczyków mieszkało tu, według różnych szacunków, kilka milionów osób. Choroby przywiezione przez kolonizatorów, przemoc i niewolnictwo drastycznie zmniejszyły tę liczbę.
Terra preta: ślad dawnych społeczności
W wielu miejscach Amazonii, na przykład w okolicach Santarém w stanie Pará, archeolodzy znajdują terra preta („czarną ziemię"): wyjątkowo żyzną glebę pełną węgla drzewnego i fragmentów ceramiki, która powstawała przez setki lat w miejscach dawnych osad. Archeolodzy, tacy jak Brazylijczyk Eduardo Góes Neves, podkreślają, że Amazonia, jaką znamy, jest w dużej mierze efektem tysięcy lat współżycia ludzi z lasem: rdzenni mieszkańcy sadzili i rozprzestrzeniali pożyteczne rośliny, takie jak orzesznica brazylijska czy palmy.
Rdzenni mieszkańcy jako strażnicy lasu
Ziemie rdzenne (terras indígenas) zajmują blisko jedną czwartą Amazônia Legal, a badania oparte na danych satelitarnych konsekwentnie pokazują, że wylesianie jest na nich znacznie niższe niż na terenach wokół. Powód jest prosty: las to dla tych społeczności dom, źródło pożywienia, lekarstw i tożsamości.
Jednocześnie właśnie te ziemie są pod największą presją:
nielegalni poszukiwacze złota (garimpeiros), którzy zatruwają rzeki rtęcią. W 2023 roku rząd ogłosił stan wyjątkowy w zakresie zdrowia na ziemi Yanomami, gdzie działalność garimpo doprowadziła do kryzysu humanitarnego,
nielegalny wyrąb i zajmowanie ziemi pod pastwiska,
fałszowanie dokumentów własności ziemi (grilagem),
susze i pożary, które odcinają społeczności od wody i transportu rzecznego.
Ribeirinhos i quilombolas
Ribeirinhos to tradycyjne społeczności żyjące nad rzekami, często o mieszanych korzeniach rdzennych, europejskich i afrykańskich. Utrzymują się z rybołówstwa, drobnego rolnictwa i zbieractwa, na przykład açaí czy orzechów brazylijskich.
Quilombolas to potomkowie zbiegłych niewolników afrykańskich, którzy zakładali własne społeczności, quilombos, także w Amazonii, zwłaszcza w stanie Pará. Ich historię i walkę o prawo do ziemi opisałam w poście o kwilombolach.
Największe zagrożenia dla Amazonii
1. Hodowla bydła
To główna przyczyna wylesiania. Większość wyciętych terenów w Amazonii zamienia się w pastwiska, a w Amazônia Legal hoduje się dziś około 40% brazylijskiego pogłowia bydła. Brazylia jest jednym z największych eksporterów wołowiny na świecie.
2. Rolnictwo wielkoobszarowe
Na dawnych pastwiskach i wylesionych terenach pojawiają się uprawy soi i kukurydzy, w dużej mierze na eksport, między innymi jako pasza dla zwierząt w Azji i Europie. Od 2006 roku obowiązuje tzw. moratorium sojowe, w którym firmy zobowiązały się nie kupować soi z terenów wylesionych w Amazonii po 2008 roku. W ostatnich latach jest ono jednak przedmiotem sporów politycznych i prawnych. Ekspansja soi szczególnie mocno dotyka też sąsiedniego Cerrado, zwłaszcza regionu Matopiba (Maranhão, Tocantins, Piauí i Bahia).
3. Górnictwo, zwłaszcza nielegalne wydobycie złota
Nielegalne kopalnie złota (garimpos) niszczą koryta rzek, a rtęć używana do oddzielania złota trafia do wody, ryb i organizmów ludzi. O historii poszukiwania złota w Brazylii pisałam w poście o gorączce złota w Minas Gerais.
4. Nielegalny wyrąb drewna
Wyrąb selektywny, czyli wycinanie najcenniejszych drzew, nie usuwa lasu od razu, ale go degraduje i otwiera drogę dalszemu niszczeniu. Nielegalni drwale często działają na obszarach chronionych i ziemiach rdzennych.
5. Pożary
Większość pożarów w Amazonii to efekt działalności człowieka: wypalania po wycince, oczyszczania pastwisk czy pól. W czasie suszy ogień łatwo wymyka się spod kontroli i wchodzi do lasu, który naturalnie nie jest przystosowany do pożarów.
6. Drogi i zapory
Nowe drogi otwierają dostęp do wcześniej niedostępnych obszarów, a wzdłuż nich pojawia się wylesianie. Duże zapory wodne, takie jak Belo Monte na rzece Xingu, zalewają tereny, zmieniają przepływ rzek i wpływają na życie ryb oraz społeczności nad rzeką.
7. Zmiana klimatu i punkt krytyczny
Zmiana klimatu sprawia, że susze w Amazonii są częstsze i silniejsze, a to z kolei zwiększa ryzyko pożarów. Pożary i wylesianie uwalniają CO₂, co jeszcze bardziej ogrzewa klimat: to błędne koło.
Naukowcy, między innymi brazylijski klimatolog Carlos Nobre i amerykański ekolog Thomas Lovejoy, ostrzegali, że jeśli zniszczone zostanie około 20–25% Amazonii, część lasu może przekroczyć punkt krytyczny (tipping point) i zacząć przekształcać się w suchszy, zdegradowany ekosystem przypominający sawannę. W brazylijskiej Amazonii wylesiono już około 17–20% lasu, dlatego każda kolejna zachowana część ma ogromne znaczenie.
Organizacje, które chronią Amazonię
Oto kilka organizacji, brazylijskich i międzynarodowych, które pracują na rzecz Amazonii i jej mieszkańców:
FAS – Fundação Amazônia Sustentável: fundacja z Manaus, założona w 2008 roku. Znana z programu Bolsa Floresta, w którym rodziny mieszkające na obszarach chronionych w stanie Amazonas dostają wsparcie w zamian za zobowiązanie do nieprowadzenia wylesiania. Prowadzi też projekty edukacyjne, zdrowotne i wspierające lokalną przedsiębiorczość.
Instituto Socioambiental (ISA): działa od 1994 roku, broni praw ludów rdzennych i społeczności tradycyjnych, prowadzi badania i monitoring ziem rdzennych.
Greenpeace Brasil: prowadzi kampanie przeciwko wylesianiu i nielegalnemu górnictwu. Greenpeace nie przyjmuje pieniędzy od firm ani rządów, utrzymuje się z wpłat osób prywatnych.
SOS Amazônia: organizacja z Rio Branco w stanie Acre, działająca od 1988 roku. Zajmuje się ochroną lasu, odtwarzaniem zdegradowanych terenów i wsparciem społeczności.
Instituto Mamirauá: instytut badawczy działający od 1999 roku w stanie Amazonas, związany z rezerwatem Mamirauá. Prowadzi badania przyrodnicze, wspiera społeczności i współprowadzi ekoturystyczny Uakari Lodge.
Projeto Saúde e Alegria: organizacja z Santarém w stanie Pará, działająca od 1987 roku. Wspiera społeczności nad rzekami Tapajós i Amazonką w zakresie zdrowia, edukacji i rozwoju gospodarczego.
Brigada de Alter do Chão: ochotnicza brygada przeciwpożarowa z Alter do Chão w stanie Pará, która zajmuje się edukacją, zapobieganiem pożarom i gaszeniem ognia.
Amazon Watch: międzynarodowa organizacja wspierająca ludy rdzenne w całej Amazonii, nie tylko w Brazylii.
Działają tu też duże organizacje międzynarodowe, takie jak WWF-Brasil czy Conservation International.
Jak możesz pomóc Amazonii z Polski?
1. Wspieraj organizacje finansowo
Regularna darowizna, nawet niewielka, pozwala organizacjom planować działania na dłużej. Większość organizacji wymienionych wyżej przyjmuje wpłaty przez stronę internetową (zwykle zakładki Doe, Apoie lub Donate), często także kartą międzynarodową lub przez PayPal. Zanim wpłacisz, sprawdź, czy organizacja publikuje raporty z działalności. Więcej o tym, jak wybrać wiarygodną brazylijską organizację, pisałam w poście o wolontariacie w Brazylii.
2. Finansuj sadzenie drzew
Organizacje takie jak One Tree Planted (1 dolar = 1 posadzone drzewo) prowadzą projekty odtwarzania lasu także w Brazylii. Warto jednak pamiętać, że ochrona istniejącego lasu jest dużo skuteczniejsza niż sadzenie nowego, bo stary las magazynuje więcej węgla i jest domem dla wielu więcej gatunków.
3. Zwracaj uwagę na to, co kupujesz
Wołowina i produkty mięsne: ograniczając spożycie wołowiny, zwłaszcza importowanej z Ameryki Południowej, zmniejszasz popyt na jeden z głównych motorów wylesiania.
Soja: większość importowanej do Europy soi trafia do pasz, więc wybór mięsa i nabiału od producentów deklarujących paszę bez wylesiania też ma znaczenie.
Drewno i papier: wybieraj produkty z certyfikatem FSC.
Kawa, kakao, olej palmowy: wybieraj produkty z wiarygodnymi certyfikatami.
W Unii Europejskiej ma zacząć obowiązywać rozporządzenie o produktach niepowodujących wylesiania (EUDR), które obejmie między innymi bydło, soję, kawę, kakao, olej palmowy, drewno i kauczuk. Po kilku przesunięciach dla dużych firm ma obowiązywać od 30 grudnia 2026 roku, a dla małych od połowy 2027 roku. Wtedy firmy sprzedające te produkty w UE będą musiały wykazać, że nie pochodzą z terenów wylesionych po 2020 roku.
4. Pomagaj swoimi umiejętnościami
Brazylijskie organizacje często potrzebują tłumaczy z portugalskiego na angielski, grafików, programistów, specjalistów od mediów społecznościowych czy prawników. Napisz bezpośrednio do organizacji z konkretną ofertą pomocy.
5. Podróżuj odpowiedzialnie
Jeśli planujesz wyjazd do Brazylii, wybieraj ekoturystykę, która wspiera lokalne społeczności: na przykład Uakari Lodge w rezerwacie Mamirauá, pływający hotel prowadzony we współpracy z mieszkańcami, albo lokalnych przewodników w okolicach Alter do Chão czy Manaus. Praktyczne wskazówki do planowania pierwszej podróży do Brazylii znajdziesz w moim ebooku „Brazylia dla początkujących".
6. Mów o Amazonii i wspieraj rozwiązania polityczne
Udostępniaj rzetelne informacje, rozmawiaj o Amazonii z bliskimi i interesuj się tym, jak Unia Europejska podchodzi do handlu z Ameryką Południową i do przepisów dotyczących wylesiania. Możesz też pisać do posłów i europosłów w sprawach, które są dla Ciebie ważne.
Podsumowanie: czy jest nadzieja dla Amazonii?
Dane z lat 2023–2026 pokazują, że polityka ma znaczenie. Gdy państwo wzmacnia kontrole, chroni ziemie rdzenne i finansuje ochronę lasu, wylesianie spada: tak było po 2004 roku i tak jest teraz. Wynik PRODES za 2025 rok to trzeci najniższy w historii, a alerty z sezonu 2025/2026 są najniższe od początku ich zbierania.
Jednocześnie lata 2023–2024 pokazały, że samo ograniczenie wycinki nie wystarczy. Susze i pożary potrafią zniszczyć ogromne obszary lasu, nawet jeśli nikt go nie wycina, a zmiana klimatu sprawia, że takie lata mogą się powtarzać. Amazonia jest blisko punktu krytycznego, dlatego liczy się każda zachowana część lasu.
Amazonia to nie tylko „płuca świata". To dom milionów ludzi, magazyn węgla, źródło deszczu dla całego kontynentu i jeden z najbogatszych w życie zakątków Ziemi.
Jeśli chcesz śledzić więcej tematów o Brazylii, od przyrody po politykę i codzienne życie, zapisz się na mój newsletter Brasletter i zajrzyj na Instagram @brazyliada.
FAQ: najczęściej zadawane pytania o Amazonię brazylijską
Ile procent Amazonii zostało już wycięte? W brazylijskiej Amazonii wylesiono około 17–20% lasu, zależnie od przyjętej metodologii. Naukowcy ostrzegają, że przekroczenie 20–25% może uruchomić proces, w którym część lasu zacznie zmieniać się w suchszy ekosystem przypominający sawannę.
Czy wylesianie Amazonii naprawdę spada? Tak. Według systemu PRODES w sezonie 2024/2025 wycięto 5796 km² lasu, o 11% mniej niż rok wcześniej. To trzeci najniższy wynik od 1988 roku i około 50% mniej niż w 2022 roku. Alerty systemu DETER za sezon 2025/2026 spadły o kolejne 36%.
Jaka jest główna przyczyna wylesiania Amazonii? Hodowla bydła: większość wyciętych terenów zamienia się w pastwiska. Kolejne przyczyny to rolnictwo wielkoobszarowe (soja, kukurydza), nielegalne górnictwo, nielegalny wyrąb drewna oraz budowa dróg i zapór.
Czy Amazonia produkuje 20% tlenu na świecie? Nie, to mit. Amazonia produkuje dużo tlenu w procesie fotosyntezy, ale niemal tyle samo zużywają oddychające rośliny, zwierzęta i mikroorganizmy rozkładające materię organiczną. Jej bilans tlenowy jest bliski zera. Prawdziwe znaczenie Amazonii to magazynowanie węgla, wpływ na opady w Ameryce Południowej i ogromna bioróżnorodność.
Dlaczego w 2024 roku było tak dużo pożarów, mimo że wylesianie spadało? Amazonia przeszła dwie rekordowe susze z rzędu (2023 i 2024). Pożary wzniecane przez ludzi, na przykład przy wypalaniu pastwisk, łatwo przenosiły się na wysuszony las. W 2024 roku INPE zarejestrowało w Amazonii ponad 137 tysięcy ognisk pożarów, najwięcej od 17 lat. W 2025 roku ich liczba spadła o około 78%.
Ilu rdzennych mieszkańców żyje w Amazonii? Według spisu z 2022 roku w Amazônia Legal mieszka około 870 tysięcy osób rdzennych, czyli ponad połowa z 1,7 miliona rdzennych mieszkańców Brazylii. W całym kraju spis wyróżnił 391 ludów i 295 języków rdzennych.
Co to jest Fundo Amazônia? To fundusz zarządzany przez brazylijski bank rozwoju BNDES, który zbiera darowizny od innych krajów i instytucji i finansuje projekty ochrony Amazonii. Największymi darczyńcami były Norwegia i Niemcy, a od 2023 roku dołączyły między innymi USA, Wielka Brytania, Szwajcaria, Dania, Japonia, Irlandia i Unia Europejska.
Jak mogę pomóc Amazonii z Polski? Możesz wspierać finansowo sprawdzone organizacje (np. FAS, ISA, SOS Amazônia, Instituto Mamirauá), ograniczyć spożycie wołowiny, kupować produkty z certyfikatem FSC i innymi wiarygodnymi certyfikatami, pomagać zdalnie swoimi umiejętnościami, wybierać odpowiedzialną ekoturystykę i dzielić się rzetelną wiedzą o Amazonii.