Alexandre de Moraes to sędzia Najwyższego Trybunału Federalnego (STF), czyli brazylijskiego Sądu Najwyższego, od marca 2017 roku. Urodził się 13 grudnia 1968 roku w São Paulo. Wcześniej był prokuratorem, sekretarzem bezpieczeństwa publicznego w São Paulo i ministrem sprawiedliwości w rządzie Michela Temera. Jest sprawozdawcą w procesie Jaira Bolsonaro, skazanego we wrześniu 2025 roku na 27 lat i 3 miesiące więzienia za próbę zamachu stanu. Zwolennicy uważają go za obrońcę demokracji, krytycy zarzucają mu nadużywanie władzy i cenzurę.
Jeśli śledzisz wiadomości z Brazylii, to nazwisko Moraes pojawia się w nich prawie codziennie: przy procesie byłego prezydenta, przy sporze z Elonem Muskiem, przy sankcjach USA, a ostatnio także przy aferze wokół Banco Master. Jest jedną z najbardziej wpływowych i najbardziej spornych postaci brazylijskiego życia publicznego.
Piszę ten tekst 27 października 2026 roku, dwa dni po wygranej Luli w drugiej turze wyborów, kiedy przyszłość Sądu Najwyższego jest jednym z gorących tematów politycznych. Opisuję tu drogę Moraesa od prokuratury do STF, najważniejsze decyzje, spór o jego rolę oraz to, co w tej historii jest ustalone, a co wciąż tylko zarzutem.
Alexandre de Moraes w pigułce:
Kim jest: sędzia Najwyższego Trybunału Federalnego (STF), od 2025 roku wiceprezes sądu
Znany z: roli sprawozdawcy w procesie Jaira Bolsonaro, śledztwach w sprawie dezinformacji i zawieszeniu platformy X w Brazylii w 2024 roku
Data i miejsce urodzenia: 13 grudnia 1968, São Paulo
Wykształcenie: prawo na Uniwersytecie São Paulo (USP), doktorat z prawa państwowego (2000), autor podręcznika prawa konstytucyjnego
Wcześniejsze stanowiska: prokurator, sekretarz sprawiedliwości i sekretarz bezpieczeństwa publicznego stanu São Paulo, minister sprawiedliwości (2016 do 2017)
Powołanie do STF: 2017 rok, na wniosek prezydenta Temera; urząd objął 22 marca 2017
Życie prywatne: żona Viviane Barci de Moraes, trójka dzieci
Alexandre de Moraes: kim jest i skąd pochodzi
Alexandre de Moraes urodził się w São Paulo w 1968 roku. Prawo skończył na Uniwersytecie São Paulo w 1990 roku, a doktorat obronił na tej samej uczelni w 2000 roku pod kierunkiem Dalmo Dallariego. Jego praca dotyczyła jurysdykcji konstytucyjnej, czyli tego, jak sądy kontrolują zgodność prawa z konstytucją. Od 2001 roku wykłada na USP, a wcześniej, w 1997 roku, wydał podręcznik „Direito Constitucional" (prawo konstytucyjne), który według dostępnych źródeł doczekał się już 33. wydania. Wykładał także prawo wyborcze na uniwersytecie Mackenzie.
W życiorysie, który opisują źródła, dominują prokuratura, administracja i uniwersytet. Dla jednych to zaleta, bo zna państwo od środka, dla innych argument, że do sądu trafił z politycznego stanowiska, bo tuż przed nominacją był ministrem w rządzie.
Droga do Sądu Najwyższego: prokurator, sekretarz, minister
Karierę zaczął w 1991 roku jako prokurator w São Paulo, mając 23 lata. Prokuratorem był do 2002 roku. Potem przez dwie dekady przechodził między stanowiskami w administracji stanu i miasta São Paulo, co lista poniżej pokazuje chronologicznie:
2002 do 2005: sekretarz sprawiedliwości i obrony obywatelskiej stanu São Paulo; w latach 2004 do 2005 prezes Febem, instytucji zajmującej się nieletnimi
2005: wybrany do Krajowej Rady Sprawiedliwości (CNJ)
2007 do 2010: sekretarz transportu miasta São Paulo za burmistrza Gilberta Kassaba, kierował też spółkami miejskiego transportu
Styczeń 2015 do maj 2016: sekretarz bezpieczeństwa publicznego stanu São Paulo za gubernatora Geralda Alckmina
Maj 2016 do luty 2017: minister sprawiedliwości w rządzie prezydenta Michela Temera
W latach 2015 do 2017 był członkiem partii PSDB, a według źródeł należał do niej do czasu nominacji do sądu. Jako minister sprawiedliwości nadzorował m.in. bezpieczeństwo podczas igrzysk olimpijskich w Rio w 2016 roku, kiedy Policja Federalna zatrzymała dziesięciu podejrzanych o planowanie ataków terrorystycznych. Wcześniej, na początku 2016 roku, kierował też akcją policji, która doprowadziła do zatrzymania szantażysty żądającego 300 tysięcy reali od rodziny Temera.
Nominacja do STF w 2017 roku
W styczniu 2017 roku w katastrofie lotniczej koło Paraty zginął sędzia STF Teori Zavascki, który prowadził wówczas sprawy operacji Lava Jato. Prezydent Temer wskazał na jego miejsce Moraesa, a Senat zatwierdził nominację na posiedzeniu plenarnym 22 lutego 2017 roku. Moraes zaczął pracę w sądzie 22 marca 2017 roku. W Brazylii członków STF nazywa się ministrami, ale piszę tu po prostu o sędziach, żeby nie mylić ich z ministrami rządu.
W Brazylii sędziów STF mianuje prezydent, a zatwierdza Senat. Sędzia pozostaje w sądzie do ukończenia 75 lat, co w przypadku Moraesa oznacza rok 2043. Brazylijskie media podkreślały już w 2017 roku, że nominacja zapewnia mu długą obecność w sądzie. Warto przypomnieć, że to system zupełnie inny niż u nas: w Polsce sędziów Trybunału Konstytucyjnego wybiera Sejm, a Sąd Najwyższy i Trybunał Stanu to oddzielne instytucje. STF łączy kilka funkcji naraz, bo jest zarazem sądem konstytucyjnym i sądem, który sądzi najwyższych polityków. Dlatego tak łatwo staje się areną sporów politycznych.
Najważniejsze dokonania i decyzje
Śledztwa w sprawie dezinformacji i ataków na sąd (od 2019 roku)
W kwietniu 2019 roku Moraes został sprawozdawcą śledztwa STF dotyczącego ataków i gróźb wobec sędziów oraz fałszywych informacji. Śledztwo, nazywane w Brazylii „inquérito das fake news", wszczął ówczesny prezes sądu Dias Toffoli. Już 15 kwietnia 2019 roku Moraes nakazał portalowi Crusoé usunięcie artykułu dotyczącego Toffoliego, co krytycy uznali za cenzurę. 27 maja 2020 roku w ramach tego samego postępowania Policja Federalna przeszukała mieszkania i biura przedsiębiorców, blogerów i polityków związanych z Jairem Bolsonaro.
Obrońcy śledztwa argumentują, że chodzi o ochronę instytucji państwa przed zorganizowanymi atakami. Krytycy zwracają uwagę, że ten sam sędzia pełni jednocześnie rolę poszkodowanego, śledczego i decydenta. Spór o to, czy takie rozwiązanie mieści się w granicach prawa, trwa do dziś.
Najwyższy Trybunał Wyborczy w 2022 roku
Od 16 sierpnia 2022 roku do 3 czerwca 2024 roku Moraes był przewodniczącym Najwyższego Trybunału Wyborczego (TSE), czyli sądu nadzorującego wybory. Przewodził więc instytucji odpowiedzialnej za wybory 2022 roku, w których Lula pokonał Jaira Bolsonaro 50,90% do 49,10%. W październiku 2022 roku TSE przyznał mu uprawnienia do jednoosobowego nakazywania usuwania treści w internecie, jeśli naruszały wcześniejsze orzeczenia trybunału. 30 października 2022 roku, w dniu drugiej tury, wezwał dyrektora Policji Drogowej Federalnej i zagroził mu aresztem w związku z blokadami dróg utrudniającymi głosowanie w północno-wschodniej Brazylii. Zwolennicy oceniają, że w ten sposób zapewnił swobodę głosowania. Krytycy uważają, że przekroczył uprawnienia.
Wcześniej, 19 marca 2022 roku, nakazał zawieszenie komunikatora Telegram w Brazylii z powodu powtarzających się zaniedbań w blokowaniu kont rozpowszechniających dezinformację.
Spór z X i Elonem Muskiem w 2024 roku
W kwietniu 2024 roku Moraes zarządził zablokowanie wielu kont na platformie X. Elon Musk publicznie oskarżył go o łamanie konstytucji, a STF wszczął wobec Muska postępowanie. W sierpniu 2024 roku X ogłosił zamknięcie biura w Brazylii, powołując się na groźby aresztowania pracowników. 30 sierpnia 2024 roku Moraes zawiesił działanie platformy w całym kraju i ustalił karę 50 tysięcy reali dziennie dla osób korzystających z VPN, żeby obejść blokadę. 2 września 2024 roku skład sędziowski STF jednogłośnie poparł tę decyzję. Spór zakończył się 20 września 2024 roku, gdy X zastosował się do wymogów i wyznaczył przedstawiciela prawnego w Brazylii.
Dla porównania, w Unii Europejskiej o wymogach wobec platform decydują przede wszystkim przepisy, takie jak akt o usługach cyfrowych, a w Brazylii w tym sporze kluczową rolę odegrał sąd. Zwolennicy decyzji widzą w tym obronę prawa obowiązującego w kraju. Krytycy, w tym sam Musk, mówili o cenzurze.
Sprawa 8 stycznia i proces Jaira Bolsonaro
8 stycznia 2023 roku zwolennicy Jaira Bolsonaro zaatakowali budynki władz w Brasílii. Moraes jako sprawozdawca zarządził kolejne aresztowania i odsunął od stanowiska gubernatora Dystryktu Federalnego Ibaneisa Rochę. Później został sprawozdawcą w sprawie karnej dotyczącej próby zamachu stanu, w której oskarżonych było ośmiu byłych wysokich urzędników i oficerów, w tym sam Bolsonaro. Pisałam o tym szerzej w poście o Jairze Bolsonaro.
Najważniejsze fakty z tego procesu:
18 lipca 2025: Moraes nakazał Bolsonaro noszenie elektronicznej bransolety i pozostawanie w domu w nocy oraz w weekendy
11 września 2025: Pierwsza Izba STF (po portugalsku Primeira Turma, pięcioosobowy skład sędziowski) skazała Bolsonaro stosunkiem głosów 4 do 1 na 27 lat i 3 miesiące więzienia za pięć przestępstw, w tym udział w uzbrojonej organizacji przestępczej, próbę przemocowego obalenia demokratycznego porządku prawnego i zamach stanu
Skład izby: Moraes (sprawozdawca), Flávio Dino, Cármen Lúcia, Cristiano Zanin i Luiz Fux; Fux głosował za uniewinnieniem i uważał także, że STF nie był właściwym sądem do rozpoznania tej sprawy
22 listopada 2025: Moraes zarządził areszt prewencyjny Bolsonaro, wskazując na naruszenie bransolety, ryzyko ucieczki oraz zgromadzenie zwolenników przed jego domem; wniosek poparła Policja Federalna i prokuratura generalna
27 marca do 25 maja 2026: po operacji Bolsonaro przebywał w humanitarnym areszcie domowym, który następnie przedłużono
3 lipca 2026: Moraes utrzymał areszt domowy i dodał warunki: zakaz telefonu i mediów społecznościowych, odwiedziny tylko za zgodą oraz zawieszenie pozwolenia na broń. Nie wyznaczył terminu zakończenia aresztu
Bolsonaro odrzuca zarzuty i twierdzi, że nie ma dowodów wiążących go ze spiskiem, a jego obrońcy mówili także o naruszeniu prawa do rzetelnego procesu. Zwolennicy wyroku podkreślają, że sprawa przeszła przez zwykłą procedurę, z wieloma głosami sędziów i zatwierdzeniem decyzji przez inne organy, a zarzuty dotyczą próby podważenia wyniku wyborów. Szerszy kontekst wyborów 2026 opisałam w poście o wynikach wyborów.
Kontrowersje i spór wokół Moraesa
Tu szczególnie ważne jest rozróżnienie: co zostało ustalone, a co jest zarzutem. Poniżej zestawiam argumenty obu stron.
Zarzuty krytyków: cenzura, zbyt szerokie uprawnienia
Krytycy, wśród których są Jair Bolsonaro, Donald Trump i Elon Musk, nazywają decyzje Moraesa cenzurą, prześladowaniem politycznym albo nadużyciem władzy. Wskazują na kilka rzeczy: zablokowanie kont w mediach społecznościowych, sprawy prowadzone w trybie, w którym sędzia jest jednocześnie stroną i decydentem, oraz jednoosobowe decyzje o dużym znaczeniu politycznym. 12 sierpnia 2025 roku raport Departamentu Stanu USA o prawach człowieka wymienił go, pisząc o zawieszeniu ponad stu kont na X. Organizacja Human Rights Watch określiła ten raport jako manipulacyjny.
W marcu 2026 roku Moraes zezwolił na przeszukanie u dziennikarza Luisa Pablo Conceição Almeidy (w pisowni brazylijskiej: Luis Pablo Conceição Almeida). Według doniesień Financial Times, przeszukanie ujawniło jego źródło informacji, byłego urzędnika stanu Maranhão. Moraes twierdzi, że informacje zdobyto i opublikowano nielegalnie, a dziennikarz temu zaprzecza.
Argumenty obrońców: ochrona demokracji
Zwolennicy, wśród nich prezydent Lula oraz sędziowie STF Luís Roberto Barroso, Gilmar Mendes i Edson Fachin, uważają, że działania Moraesa były zgodne z prawem i potrzebne do obrony demokracji po próbie zamachu stanu. Przypominają, że decyzje w sprawie Bolsonaro zapadały w składzie kolegialnym, a nie samodzielnie. Według sondażu Datafolha z 14 sierpnia 2025 roku, który cytuje anglojęzyczna Wikipedia (bez podanego tam marginesu błędu), 53% badanych popierało działania sędziego. Financial Times umieścił go na swojej liście 25 najbardziej wpływowych ludzi 2025 roku w kategorii „Bohaterowie".
Sankcje USA: wprowadzone i zniesione
18 lipca 2025 roku sekretarz stanu USA Marco Rubio ogłosił cofnięcie wiz Moraesowi, jego sojusznikom i członkom najbliższej rodziny. 30 lipca 2025 roku Departament Skarbu USA umieścił go na liście sankcji na podstawie amerykańskiej ustawy Global Magnitsky, choć Moraes nie ma w USA kont ani majątku. We wrześniu 2025 roku sankcje objęły też jego żonę i instytut badawczy. Bill Browder, organizacja Transparency International, Human Rights First i tygodnik „The Economist" krytykowały to posunięcie. Moraes powiedział, że zamierza zignorować sankcje i nadal prowadzić sprawę Bolsonaro.
12 grudnia 2025 roku USA zniosły sankcje wobec Moraesa i jego żony, po negocjacjach następujących po spotkaniu Luli z Trumpem. 16 sierpnia 2026 roku Financial Times napisał jednak, że administracja Trumpa rozważała ponowne wprowadzenie sankcji. Według tej relacji nie podjęto jeszcze decyzji, a Biały Dom i Departament Skarbu niczego nie ogłosiły. O całej historii relacji Brazylii z USA pisałam w poście o trudnym partnerstwie Brazylii i USA.
Sprawa Banco Master i kancelaria żony
To najnowsza i wciąż rozwijająca się sprawa. Banco Master to bank kontrolowany przez Daniela Vorcaro, którego likwidację zarządził Bank Centralny, a sprawę rzekomych wielomiliardowych nadużyć bada STF. Sprawę prowadził początkowo Dias Toffoli, który odsunął się pod naciskiem kolegów, a obecnie nadzoruje ją André Mendonça.
Według prasy kancelaria prawnicza Viviane Barci de Moraes, żony sędziego, zawarła z bankiem umowę. Folha de S.Paulo podawała kwotę około 131 milionów reali w ciągu trzech lat. CartaCapital opisał dane Urzędu Skarbowego przekazane parlamentarnej komisji śledczej (CPI), z których wynika, że bank wypłacił kancelarii około 80 milionów reali w ciągu dwóch lat. Kancelaria przyznała w oświadczeniu, że świadczyła usługi prawne dla banku od lutego 2024 do listopada 2025, ale zakwestionowała ujawnione dane jako niepotwierdzone i wyciekłe nielegalnie. Według portalu O Tempo, powołującego się na Folha, dokumenty Policji Federalnej miały wskazywać, że Moraes edytował wersję umowy przed jej podpisaniem. Tego zarzutu nie potwierdzono. Moraes zaprzecza jakimkolwiek nieprawidłowościom, a według dostępnych mi źródeł nie postawiono mu ani jego żonie zarzutów karnych.
Obecny status: gdzie jest Moraes dzisiaj
Moraes jest nadal czynnym sędzią STF i wiceprezesem sądu od 2025 roku. 25 października 2026 roku, w dniu drugiej tury, głosował w São Paulo i pochwalił brazylijski system wyborczy, nazywając go najlepszym na świecie.
Los STF stał się jednym z tematów kampanii. Flávio Bolsonaro, przegrany kandydat prawicy, popierał wniosek o impeachment Moraesa (o którym decydowałby Senat), kadencyjność sędziów i ograniczenie jednoosobowych decyzji. Program Luli nie przewidywał zmian ustrojowych w STF, a sam Lula, według portalu Exame, mówił, że Moraes powinien wyjaśnić sprawę Brazylijczykom. Po wyborach Partia Liberalna ma w Senacie około 28 z 81 mandatów, a prawica jako całość 49, czyli tyle, ile potrzeba do przyjęcia poprawki konstytucyjnej. Wśród priorytetów PL są działania wymierzone w STF, w tym próby impeachmentu sędziów. Według Exame nowy prezydent może wskazać co najmniej trzech sędziów STF w nadchodzących latach.
Szerszy kontekst: dlaczego sędziowie w Brazylii mają tak dużą rolę
Siła STF nie bierze się z jednego człowieka. Jest efektem ustroju, w którym sąd ma szerokie uprawnienia, prowadzi sprawy karne wobec najwyższych polityków i może podejmować decyzje jednoosobowo, co potem zatwierdza kolegium sędziów. Kolejne kryzysy polityczne, od operacji Lava Jato po 8 stycznia, sprawiły, że sąd wielokrotnie rozstrzygał o losach polityków i partii. O korupcji i jej wpływie na brazylijską politykę pisałam w poście o operacji Lava Jato.
Jest tu też wątek historyczny. Brazylia ma w pamięci lata dyktatury wojskowej z lat 1964 do 1985 (pisałam o nich w poście o dyktaturze wojskowej), więc spór o to, czy sędzia broni demokracji, czy ją przekracza, dotyka bardzo wrażliwej kwestii. Dla jednych 8 stycznia jest dowodem, że instytucje trzeba chronić stanowczo. Dla innych dowodem, że nadzwyczajne środki łatwo stają się zwykłymi.
Dlaczego to powinno Was interesować
Dla polskiego czytelnika sprawa Moraesa jest dobrym przykładem tego, jak wygląda spór o rolę sądów w demokracji, który znamy też z naszego podwórka. W Brazylii dotyczy on jednak decyzji o skali światowej: wyroku na byłego prezydenta, blokady jednej z największych platform internetowych i napięć z USA. Dotyczy też gospodarki, bo sankcje i cła, które pojawiały się w tle sporu, wpływały na kurs reala i relacje handlowe Brazylii.
Jeśli planujesz wyjazd do Brazylii albo masz tam bliskich, przydatne jest wiedzieć, że spór polityczny toczy się głównie w sądach, mediach i parlamencie, a nie na ulicach. Praktyczne informacje o bezpieczeństwie znajdziesz w poście o tym, czy Brazylia jest bezpieczna.
Podsumowanie
Alexandre de Moraes to prawnik i urzędnik, który z prokuratury w São Paulo dotarł do centrum brazylijskiej polityki: poprowadził sprawę, w której skazano byłego prezydenta, zawiesił jedną z największych platform internetowych i stał się celem sankcji USA. Jego zwolennicy widzą w nim stróża demokracji po 8 stycznia, krytycy sędziego, który zgromadził zbyt dużo władzy i używa jej wybiórczo. Fakty, takie jak wyrok z 11 września 2025 roku czy zniesienie sankcji w grudniu 2025 roku, są udokumentowane. Zarzuty wokół Banco Master to na razie doniesienia medialne, bez postawionych zarzutów karnych.
Spór o Moraesa to w gruncie rzeczy spór o to, jak daleko państwo może się posunąć, by bronić demokracji, i kto ma pilnować tych, którzy jej bronią: w Brazylii odpowiedzi są dziś różne.
Jeśli lubisz takie historie o Brazylii, zapisz się do mojego newslettera Brasletter, w którym co miesiąc piszę o brazylijskiej polityce i kulturze, a na Instagramie @brazyliada pokazuję więcej codziennego polsko-brazylijskiego życia.
FAQ: najczęstsze pytania o Alexandre de Moraesa
Kim jest Alexandre de Moraes? To sędzia Najwyższego Trybunału Federalnego (STF) w Brazylii, powołany w 2017 roku przez prezydenta Michela Temera. Wcześniej był prokuratorem, sekretarzem bezpieczeństwa publicznego stanu São Paulo i ministrem sprawiedliwości. Jest sprawozdawcą w procesie Jaira Bolsonaro.
Ile lat ma Alexandre de Moraes? Urodził się 13 grudnia 1968 roku w São Paulo, więc w październiku 2026 roku ma 57 lat. Sędzia STF pozostaje w sądzie do ukończenia 75 lat, czyli w jego przypadku do 2043 roku.
Za co Bolsonaro został skazany i jaką rolę odegrał Moraes? 11 września 2025 roku Pierwsza Izba STF skazała Jaira Bolsonaro na 27 lat i 3 miesiące więzienia za pięć przestępstw związanych z próbą zamachu stanu. Moraes był sprawozdawcą i głosował za skazaniem. Stosunek głosów wyniósł 4 do 1, a sędzia Luiz Fux głosował za uniewinnieniem.
Dlaczego Moraes zablokował platformę X w Brazylii? 30 sierpnia 2024 roku zawiesił działanie X w całym kraju po tym, jak firma nie wykonała nakazów blokowania kont i zamknęła biuro w Brazylii. Skład sędziowski STF jednogłośnie poparł decyzję. Platforma wróciła po spełnieniu wymogów, 20 września 2024 roku.
Czy USA nałożyły sankcje na Alexandre de Moraesa? Tak. W lipcu 2025 roku USA cofnęły mu wizę, a 30 lipca 2025 roku Departament Skarbu umieścił go na liście sankcji Global Magnitsky. 12 grudnia 2025 roku sankcje zniesiono. W sierpniu 2026 roku Financial Times napisał, że rozważano ich ponowne wprowadzenie, ale decyzji nie ogłoszono.
Co to jest sprawa Banco Master i jak wiąże się z Moraesem? Banco Master to bank, którego likwidację zarządził Bank Centralny. Kancelaria żony Moraesa miała z nim umowę, której wartość prasa podaje na ok. 131 milionów reali w ciągu trzech lat. Moraes i kancelaria zaprzeczają nieprawidłowościom, a według dostępnych mi informacji nikomu z nich nie postawiono zarzutów.
Czy Moraes może zostać odwołany ze stanowiska? Teoretycznie tak: o impeachmencie sędziego STF decyduje Senat. Flávio Bolsonaro i część prawicy popierają taki wniosek, a w nowym Senacie prawica ma 49 z 81 mandatów. Do dziś żadnego sędziego STF w ten sposób nie odwołano, a Moraes jest nadal na stanowisku.
Dlaczego Moraes jest tak kontrowersyjny? Bo łączy dużą władzę, wiele spraw politycznie wrażliwych i jednoosobowe decyzje. Zwolennicy mówią o obronie demokracji, krytycy o cenzurze i nadużyciu uprawnień. Obie strony powołują się na te same wydarzenia, ale odmiennie je oceniają.