W lipcu 2025 roku Donald Trump podpisał dekret nakładający 50-procentowe cło na większość brazylijskich towarów trafiających do USA — kawę, wołowinę, cukier, sok pomarańczowy. Oficjalnym powodem nie były jednak spory handlowe, lecz proces sądowy toczący się w Brasílii przeciwko byłemu prezydentowi Jairowi Bolsonaro, oskarżonemu o próbę zamachu stanu. Trump nazwał go „polowaniem na czarownice" i zapowiedział, że cła znikną, gdy Brazylia „przestanie prześladować" swojego byłego sojusznika. Brazylia odpowiedziała skargą do WTO, a prezydent Luiz Inácio Lula da Silva ogłosił zasadę „wzajemności": każde cło USA miało spotkać się z lustrzaną odpowiedzią.
Dla obserwatora z zewnątrz mogło to wyglądać jak bezprecedensowy kryzys między dwoma demokracjami. W rzeczywistości to kolejny rozdział relacji, które od dwustu lat przypominają huśtawkę: okresy bliskiej współpracy, niemal braterstwa broni, przeplatają się z epizodami głębokiej nieufności, szpiegostwa i gróźb gospodarczych. Ten artykuł to podróż przez dwa wieki historii, która pomaga zrozumieć, dlaczego napięcia z 2025 i 2026 roku wcale nie są wyjątkiem od reguły — są jej potwierdzeniem.
Od uznania niepodległości do Doktryny Monroe
Stany Zjednoczone były jednym z pierwszych krajów, które uznały niepodległość Brazylii, ogłoszoną w 1822 roku przez księcia regenta, późniejszego cesarza Pedra I. Waszyngton nawiązał stosunki dyplomatyczne już w 1824 roku — zaledwie kilka lat po tym, jak sam wciąż budował swoją pozycję na kontynencie.
Rok wcześniej, w 1823 roku, prezydent James Monroe ogłosił doktrynę noszącą jego nazwisko: Ameryki miały być odtąd zamknięte dla europejskiej kolonizacji, a Stany Zjednoczone miały pełnić rolę regionalnego stróża tej zasady. Dla młodej Brazylii, wciąż formalnie cesarstwa rządzonego przez dynastię wywodzącą się z europejskiego domu panującego, była to relacja pełna niejednoznaczności. Z jednej strony obie strony konsekwentnie unikały bezpośredniego konfliktu, z drugiej — brazylijskie elity przez większą część XIX wieku patrzyły raczej w stronę Londynu i Paryża niż Waszyngtonu, traktując politykę i kulturę europejską jako właściwy punkt odniesienia. Stany Zjednoczone pozostawały krajem ważnym gospodarczo, ale politycznie drugorzędnym.
Niepisany sojusz barona Rio Branco
Punktem zwrotnym był początek XX wieku i osoba José Marii da Silva Paranhosa, barona Rio Branco, patrona brazylijskiej dyplomacji do dziś, który jako minister spraw zagranicznych w latach 1902–1912 świadomie przesunął priorytety kraju. Rio Branco uznał, że rosnąca potęga Stanów Zjednoczonych czyni z nich naturalnego partnera dla Brazylii — także jako przeciwwagę wobec regionalnego rywala, Argentyny, która w tamtym czasie utrzymywała chłodniejsze relacje z Waszyngtonem.
W 1905 roku Brazylia i USA podniosły swoje przedstawicielstwa dyplomatyczne do rangi ambasad — Brazylia jako pierwszy kraj Ameryki Łacińskiej. Choć nigdy nie podpisano żadnego formalnego traktatu sojuszniczego, historycy ukuli dla tej relacji termin „niepisany sojusz" (unwritten alliance): nieformalne, ale realne porozumienie interesów, oparte na eksporcie brazylijskiej kawy do USA i amerykańskim wsparciu dla ambicji Brazylii jako regionalnego mocarstwa Ameryki Południowej. To wzorzec, który — ze zmiennym szczęściem — będzie powracał przez cały XX wiek: bliskość bez papierowych gwarancji, zależna od tego, kto akurat rządzi w obu stolicach.
Dwie wojny światowe i braterstwo broni we Włoszech
Brazylia była jedynym krajem Ameryki Południowej, który wysłał swoje siły zbrojne do walki w obu wojnach światowych, choć w bardzo różnej skali.
W 1917 roku, po zatopieniu brazylijskich statków handlowych przez niemieckie U-booty, Brazylia wypowiedziała wojnę Niemcom i wysłała na Atlantyk niewielką misję morską wspierającą aliantów.
Znacznie większe znaczenie miała II wojna światowa. Prezydent Getúlio Vargas, rządzący w latach 1930–1945 w ramach autorytarnego Estado Novo, przez pierwsze lata konfliktu prowadził politykę balansowania między aliantami a państwami Osi, licząc na jak najkorzystniejsze oferty od obu stron. Przeważyły jednak interesy gospodarcze i wojskowe: w zamian za zgodę na budowę amerykańskich baz lotniczych w Natalu, kluczowego punktu tranzytowego dla samolotów lecących z USA do Afryki Północnej (żołnierze nazywali to miejsce „Trampolim da Vitória" — trampoliną zwycięstwa), Waszyngton sfinansował budowę pierwszej brazylijskiej huty stali w Volta Redonda. Po zatopieniu kolejnych brazylijskich statków przez niemieckie okręty podwodne w 1942 roku Brazylia formalnie przyłączyła się do aliantów.
Efektem był udział Força Expedicionária Brasileira (FEB), liczącej około 25 tysięcy żołnierzy, w kampanii włoskiej w latach 1944–1945. Brazylijczycy walczyli między innymi pod Monte Castello, w jednej z najkrwawszych bitew swojej historii wojskowej. Do dziś FEB pozostaje symbolem jedynego bezpośredniego zaangażowania bojowego Brazylii w konflikt na europejskiej ziemi — i punktem, do którego wojsko odwoływało się później, budując swój prestiż jeszcze przed zamachem stanu z 1964 roku.
Zimna wojna: sojusznik, którego trzeba było pilnować
Po 1945 roku Brazylia pozostawała w amerykańskiej strefie wpływów, ale relacja bywała naznaczona podejrzliwością. Prezydent John F. Kennedy uczynił z regionu priorytet swojego Sojuszu dla Postępu (Alliance for Progress), programu pomocy gospodarczej mającego odciągnąć Amerykę Łacińską od wpływów kubańskich po rewolucji 1959 roku.
Kiedy jednak prezydent João Goulart zaczął forsować lewicujące reformy i zbliżać się do związków zawodowych, Waszyngton zaczął patrzeć na Brazylię z rosnącym niepokojem. Jak opisaliśmy szerzej w artykule o dyktaturze wojskowej, Stany Zjednoczone przygotowały nawet operację wsparcia logistycznego dla ewentualnego zamachu stanu, znaną jako Operação Brother Sam, i po przewrocie z marca 1964 roku jako jedne z pierwszych państw uznały nowy, wojskowy rząd.
Sama relacja z reżimem wojskowym nie była jednak bezwarunkowo ciepła przez cały jego czas trwania. Pod koniec lat 70. prezydent Ernesto Geisel doprowadził do zawarcia umowy o transferze technologii nuklearnej z Niemcami Zachodnimi, co administracja Jimmy'ego Cartera odebrała jako zagrożenie proliferacyjne — a krytyka łamania praw człowieka przez brazylijski reżim, którą Carter podnosił otwarcie, była jednym z pierwszych przypadków, gdy Waszyngton publicznie skrytykował rząd, który sam pomógł wynieść do władzy. Brazylia, dumna ze swojej pozycji regionalnego mocarstwa, coraz częściej domagała się traktowania jako partner, a nie klient.
Romans lat 90.: Cardoso i Clinton
Powrót demokracji w 1985 roku i stabilizacja gospodarcza po planie Real w połowie lat 90. otworzyły jeden z najcieplejszych rozdziałów w historii relacji. Prezydent Fernando Henrique Cardoso (1995–2003), socjolog wykształcony częściowo w duchu zachodniej akademii, i Bill Clinton budowali relację opartą na osobistej sympatii i wspólnym języku reform gospodarczych wolnorynkowych połączonych z polityką społeczną. To okres, w którym Brazylia była przez Waszyngton przedstawiana jako wzorcowy przykład demokratyzacji i liberalizacji w regionie.
Lula, Bush i etanol: sojusz ponad podziałami
Na pierwszy rzut oka trudno o bardziej niedopasowaną parę niż lewicowy związkowiec Lula da Silva, prezydent od 2003 roku, i konserwatywny republikanin George W. Bush. Mimo różnic ideologicznych obaj znaleźli wspólny język w jednej konkretnej dziedzinie: biopaliwach. Brazylia, światowy lider w produkcji etanolu z trzciny cukrowej, i USA, promujące etanol kukurydziany, podpisały w 2007 roku memorandum o współpracy w tej dziedzinie, a Bush odwiedził brazylijskie plantacje trzciny cukrowej osobiście. To pokazało regułę, która powtórzy się jeszcze wielokrotnie: interesy gospodarcze potrafią zbliżyć polityków, których dzieli niemal wszystko inne.
Afera NSA: gdy Ameryka podsłuchała prezydentkę
Miesiąc miodowy skończył się gwałtownie we wrześniu 2013 roku. Dokumenty ujawnione przez Edwarda Snowdena pokazały, że amerykańska Agencja Bezpieczeństwa Narodowego (NSA) inwigilowała komunikację prezydentki Dilmy Rousseff, w tym jej prywatne e-maile i rozmowy telefoniczne, a także szpiegowała brazylijski koncern naftowy Petrobras.
Rousseff zareagowała ostro: odwołała zaplanowaną wizytę państwową w Białym Domu, pierwszą taką wizytę przedstawiciela Brazylii od blisko dwudziestu lat, i wygłosiła przed Zgromadzeniem Ogólnym ONZ przemówienie, w którym nazwała amerykańskie działania naruszeniem prawa międzynarodowego i suwerenności. Był to jeden z najgłośniejszych kryzysów dyplomatycznych między obydwoma krajami od czasów zimnej wojny. Relacje wróciły do względnej normalności dopiero w 2015 roku, gdy Rousseff złożyła opóźnioną wizytę w Waszyngtonie za prezydentury Baracka Obamy — choć, jak wskazywali komentatorzy, presja gospodarcza sprawiła, że Brazylia potrzebowała wtedy Ameryki bardziej, niż mogła sobie pozwolić na dalszy spór.
Bolsonaro i Trump: sojusz prawicowych populistów
Kolejne zbliżenie nastąpiło po 2019 roku, gdy urząd objął Jair Bolsonaro, otwarcie podziwiający Donalda Trumpa i budujący swoją kampanię na podobnej retoryce antyestablishmentowej. Relacja miała wyraźnie osobisty charakter: obaj politycy spotykali się wielokrotnie, Bolsonaro odwiedził rezydencję Trumpa na Florydzie, a Waszyngton przyznał Brazylii w 2019 roku status głównego sojusznika spoza NATO (Major Non-NATO Ally), ułatwiający współpracę wojskową i handel uzbrojeniem. Był to punkt, w którym ideologiczna bliskość dwóch przywódców przełożyła się bezpośrednio na formalne ustępstwa dyplomatyczne — rzadkość w historii tej relacji, zwykle napędzanej twardszymi interesami gospodarczymi lub geopolitycznymi.
Cła w cieniu procesu: Lula, Trump i kryzys 2025–2026
Powrót Lulli do władzy w 2023 roku, po pokonaniu Bolsonaro w wyborach, początkowo oznaczał odwilż z administracją Joe Bidena, opartą na dawnym, sprawdzonym wzorcu ostrożnej, pragmatycznej współpracy. Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy w styczniu 2025 roku do Białego Domu wrócił Donald Trump.
W lipcu 2025 roku Trump ogłosił 50-procentowe cła na szeroką gamę brazylijskich produktów, w tym kawę, wołowinę i sok pomarańczowy, wprost wiążąc tę decyzję z toczącym się w Brazylii procesem karnym przeciwko Bolsonaro, oskarżonemu o organizowanie próby zamachu stanu po przegranych przez niego wyborach 2022 roku. Trump określił postępowanie sądowe mianem „polowania na czarownice" i zażądał jego zakończenia jako warunku zniesienia ceł. Lula odpowiedział zapowiedzią zasady wzajemności, a Brazylia złożyła skargę do Światowej Organizacji Handlu, argumentując, że cła mają charakter politycznej presji, a nie realnego sporu handlowego. W sierpniu 2025 roku brazylijskie firmy eksportowe zaczęły odczuwać dotkliwe skutki ceł na rynku amerykańskim.
We wrześniu 2025 roku brazylijski Sąd Najwyższy skazał Bolsonaro na ponad 27 lat więzienia za udział w spisku mającym na celu obalenie demokratycznie wybranego rządu — pierwszy taki wyrok wobec byłego prezydenta w historii kraju. Napięcia handlowe trwały nadal, choć zaczęły się stopniowo łagodzić: w październiku 2025 roku Lula zaapelował bezpośrednio do Trumpa o zniesienie obniżonych już do 40 procent ceł, w grudniu obaj przywódcy przeprowadzili rozmowę telefoniczną na temat ceł i sankcji, a w maju 2026 roku doszło do spotkania w Białym Domu, po którym obaj prezydenci mówili o „pozytywnych rozmowach" i złagodzeniu napięć.
Odwilż okazała się jednak krótkotrwała. Latem 2026 roku Waszyngton wprowadził kolejną rundę ceł, a Brazylia zaczęła rozważać środki odwetowe. Nowe rozmowy handlowe między obydwoma krajami zaplanowano na koniec września 2026 roku — a więc dokładnie w chwili, gdy powstaje ten artykuł. Innymi słowy: ten rozdział relacji brazylijsko-amerykańskich wciąż się pisze.
Niezależna dyplomacja Brazylii a atlantycki wybór Polski
Dla polskiego czytelnika ciekawym kontrastem jest to, jak odmiennie oba nasze kraje ułożyły sobie relację z amerykańskim supermocarstwem. Polska od 1989 roku konsekwentnie budowała swoją politykę zagraniczną wokół jednoznacznego wyboru atlantyckiego: członkostwa w NATO od 1999 roku, bliskiej współpracy wojskowej z USA i traktowania Waszyngtonu jako głównego gwaranta bezpieczeństwa, szczególnie widocznego po 2022 roku i rosyjskiej inwazji na Ukrainę.
Brazylia od dekad kultywuje zupełnie inną tradycję dyplomatyczną: niezaangażowanie i wielobiegunowość. Już w latach 60. rządy Jânia Quadrosa i João Goularta prowadziły tak zwaną Política Externa Independente (niezależną politykę zagraniczną), starając się utrzymywać relacje zarówno z blokiem zachodnim, jak i państwami niezaangażowanymi czy nawet komunistycznymi, co było jedną z przyczyn amerykańskiej podejrzliwości wobec Goularta. Współcześnie ta tradycja przejawia się w silnym zaangażowaniu Brazylii w grupę BRICS (wraz z Rosją, Indiami, Chinami i RPA) oraz w retoryce Lulli, podkreślającej potrzebę „wielobiegunowego" ładu światowego, w którym Brazylia nie jest zależna wyłącznie od jednego partnera. To fundamentalna różnica w filozofii polityki zagranicznej: Polska szuka bezpieczeństwa w jednoznacznym sojuszu, Brazylia od dekad świadomie unika stawiania wszystkiego na jedną kartę — nawet kosztem takich kryzysów, jak ten cłowy z lat 2025–2026.
Podsumowanie
Dwa wieki relacji brazylijsko-amerykańskich to historia, która trudno sprowadzić do prostego podziału na „sojuszników" i „rywali". To raczej opowieść o cyklu: uznanie niepodległości i dystans w XIX wieku, niepisany sojusz Rio Branco na początku XX wieku, braterstwo broni w okopach Włoch, podejrzliwość i wsparcie dla zamachu stanu w czasach zimnej wojny, romans demokratycznych reformatorów lat 90., nieoczekiwany sojusz wokół etanolu, szpiegowski kryzys epoki Snowdena, ideologiczne zbliżenie populistów i wreszcie cłowa wojna spleciona z procesem karnym byłego prezydenta. Każdy z tych rozdziałów pokazuje tę samą prawidłowość: relacja Brazylii z USA rzadko bywa neutralna czy przewidywalna, a jej temperatura zależy równie mocno od interesów gospodarczych, co od osobistych sympatii kolejnych przywódców obu krajów. Biorąc pod uwagę, że rozmowy handlowe zaplanowane na koniec września 2026 roku dopiero się odbędą, kolejny rozdział tej historii wciąż czeka na dopisanie.
FAQ: najczęstsze pytania o relacje Brazylii i USA
Kiedy Stany Zjednoczone uznały niepodległość Brazylii? USA nawiązały stosunki dyplomatyczne z niepodległą Brazylią w 1824 roku, rok po ogłoszeniu przez prezydenta Jamesa Monroe doktryny noszącej jego nazwisko, i były jednym z pierwszych krajów, które to zrobiły.
Co to był „niepisany sojusz" barona Rio Branco? To określenie nieformalnej, ale realnej bliskości politycznej i gospodarczej między Brazylią a USA, ukształtowanej przez ministra spraw zagranicznych Rio Branco w latach 1902–1912. W 1905 roku oba kraje podniosły swoje przedstawicielstwa do rangi ambasad, choć nigdy nie podpisano formalnego traktatu sojuszniczego.
Czy Brazylia brała udział w wojnach światowych po stronie USA? Tak. W I wojnie światowej wysłała niewielką misję morską wspierającą aliantów, a w II wojnie światowej, po przystąpieniu do aliantów w 1942 roku, wysłała do Włoch liczącą około 25 tysięcy żołnierzy Força Expedicionária Brasileira (FEB), walczącą między innymi pod Monte Castello.
Jaką rolę odegrały Stany Zjednoczone w zamachu stanu z 1964 roku? USA przygotowały operację logistycznego wsparcia dla ewentualnego zamachu, znaną jako Operação Brother Sam, i szybko uznały nowy rząd wojskowy po przewrocie z marca 1964 roku, obawiając się zbliżenia prezydenta Goularta do ruchów lewicowych w realiach zimnej wojny.
Dlaczego Dilma Rousseff odwołała wizytę w Białym Domu w 2013 roku? W reakcji na ujawnione przez Edwarda Snowdena dokumenty pokazujące, że amerykańska NSA inwigilowała jej prywatną komunikację oraz koncern Petrobras. Rousseff odwołała planowaną wizytę państwową i skrytykowała USA w przemówieniu przed ONZ.
Dlaczego Donald Trump nałożył 50-procentowe cła na Brazylię w 2025 roku? Trump powiązał cła bezpośrednio z toczącym się procesem karnym przeciwko byłemu prezydentowi Jairowi Bolsonaro, oskarżonemu o próbę zamachu stanu, nazywając postępowanie „polowaniem na czarownice" i żądając jego zakończenia.
Na co skazano Jaira Bolsonaro? We wrześniu 2025 roku brazylijski Sąd Najwyższy skazał go na ponad 27 lat więzienia za udział w spisku mającym obalić demokratycznie wybrany rząd po wyborach 2022 roku.
Jak wyglądają relacje Brazylii i USA obecnie? Pozostają napięte i niestabilne: po pewnym złagodzeniu sporu cłowego wiosną 2026 roku, latem tego roku Waszyngton wprowadził kolejne cła, a Brazylia rozważa działania odwetowe. Nowa runda rozmów handlowych zaplanowana jest na koniec września 2026 roku.