Brazylia jest krajem o największej różnorodności biologicznej na świecie: żyje tu według szacunków kilkanaście procent wszystkich gatunków na Ziemi, a naukowcy opisali w niej ponad 100 tysięcy gatunków zwierząt, z czego wiele nie występuje nigdzie indziej. Do najbardziej znanych należą jaguar, kapibara, tukan, leniwiec, anakonda, różowy delfin amazoński, ara hiacyntowa, wilk grzywiasty i lwiatka złota. Najłatwiej zobaczyć je w Pantanalu, największym tropikalnym mokradle świata, gdzie w porze suchej obserwacja dzikich zwierząt przypomina afrykańskie safari.
Brazylijskie zwierzęta są tak ważne dla tożsamości kraju, że trafiły nawet na banknoty: na każdym nominale reala jest inny gatunek, od żółwia morskiego na 2 reali po jaguara na 50 i wilka grzywiastego na 200.
W tym poście przedstawię Ci najciekawsze zwierzęta Brazylii, powiem, gdzie i kiedy najlepiej je zobaczyć, które z nich są zagrożone wyginięciem i których warto się wystrzegać. Na koniec kilka zasad etycznej obserwacji przyrody.
Zwierzęta Brazylii w pigułce:
Biomy: Amazonia, Cerrado, Mata Atlântica, Caatinga, Pantanal i Pampa.
Najlepsze miejsce na obserwację: Pantanal (jaguary, kapibary, kajmany, ary, wydry olbrzymie).
Najlepszy czas w Pantanalu: pora sucha, mniej więcej od lipca do października.
Ikony: jaguar, kapibara, tukan wielki, leniwiec, ara hiacyntowa, różowy delfin, wilk grzywiasty.
Zwierzęta na banknotach: żółw morski, czapla, ara, lwiatka złota, jaguar, granik, wilk grzywiasty.
Dlaczego Brazylia jest tak bogata w dziką przyrodę?
Brazylia zajmuje prawie połowę Ameryki Południowej i obejmuje sześć bardzo różnych biomów, czyli wielkich ekosystemów:
Amazonia: największy las deszczowy świata, zajmujący blisko połowę kraju. Pisałam o niej w osobnym przewodniku.
Cerrado: tropikalna sawanna w centrum kraju, uważana za najbogatszą sawannę świata. O Cerrado pisałam w tym poście.
Mata Atlântica (Las Atlantycki): las ciągnący się wzdłuż wybrzeża, jeden z najbardziej zagrożonych ekosystemów na Ziemi, z którego zostało kilkanaście procent pierwotnej powierzchni.
Caatinga: półpustynny las na Nordeste, jedyny biom występujący wyłącznie w Brazylii. Opisałam go w osobnym poście.
Pantanal: największe tropikalne mokradło świata na pograniczu z Boliwią i Paragwajem. Brazylijska część zajmuje około 150 tysięcy km², czyli mniej więcej połowę powierzchni Polski.
Pampa: trawiaste równiny na samym południu, w stanie Rio Grande do Sul.
Ogromna powierzchnia, różnorodność klimatu i to, że wiele regionów jest wciąż trudno dostępnych, sprawiają, że naukowcy co roku opisują w Brazylii nowe gatunki.
Najciekawsze zwierzęta Brazylii
1. Jaguar (onça-pintada)
Jaguar to największy kot obu Ameryk i trzeci co do wielkości na świecie, po tygrysie i lwie. W Brazylii nazywa się go onça-pintada, „cętkowana onça”, albo po prostu onça. Ma wyjątkowo silny zgryz, a w odróżnieniu od wielu kotów świetnie pływa i poluje w wodzie, m.in. na kajmany i kapibary. Jaguary z Pantanalu należą do największych na kontynencie.
Gdzie zobaczyć: najlepsze szanse są w Pantanalu, zwłaszcza w okolicach Porto Jofre w stanie Mato Grosso, gdzie jaguary odpoczywają i polują na brzegach rzek. Operatorzy wycieczek łodziami podają tam bardzo wysoką skuteczność obserwacji w porze suchej.
Status: według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) gatunek bliski zagrożenia, a według brazylijskiej listy gatunków zagrożonych narażony. Największe zagrożenia to utrata siedlisk, pożary i konflikty z hodowcami bydła.
Ciekawostka: jaguar jest na banknocie 50 reali.
2. Kapibara (capivara)
Kapibara to największy gryzoń świata: dorosłe osobniki ważą zwykle 35–65 kg. Wygląda jak ogromna świnka morska, żyje w grupach nad rzekami i jeziorami, doskonale pływa i potrafi długo pozostawać pod wodą. Jest roślinożerna, a jej nazwa pochodzi z języka tupi i bywa tłumaczona jako „zjadacz trawy”.
Gdzie zobaczyć: praktycznie w całej Brazylii, także w miastach: nad jeziorem Paranoá w Brasílii, w parkach Kurytyby czy nad rzekami w São Paulo. Najwięcej w Pantanalu.
Status: gatunek niezagrożony.
Ciekawostka: kapibary są znane ze spokojnego usposobienia i tego, że inne zwierzęta, np. ptaki, chętnie siadają im na grzbiecie. W internecie stały się jednym z najpopularniejszych „memicznych” zwierząt świata. Uwaga praktyczna: w niektórych regionach kapibary mogą przenosić kleszcze, które przenoszą groźną chorobę, febre maculosa, dlatego nie należy ich dotykać.
3. Tukan wielki (tucano-toco)
Tukan wielki (Ramphastos toco) to największy i najbardziej znany z tukanów, z pomarańczowym dziobem długości około 20 cm. Mimo imponujących rozmiarów dziób jest lekki, bo ma gąbczastą strukturę. Badania wykazały, że pomaga on ptakowi regulować temperaturę ciała: przez dziób tukan oddaje nadmiar ciepła.
Gdzie zobaczyć: w Pantanalu, Cerrado i na obrzeżach Amazonii, często także w miastach centralnej Brazylii. W Brazylii żyje też kilka innych gatunków tukanów.
Rola w przyrodzie: tukany rozsiewają nasiona wielu drzew, zjadając owoce.
Status: niezagrożony, ale tukany są ofiarami nielegalnego handlu zwierzętami.
4. Leniwiec (bicho-preguiça)
Leniwce to jedne z najwolniejszych ssaków na świecie. Poruszają się z prędkością rzędu kilkuset metrów na godzinę, większość życia spędzają na drzewach, a na ziemię schodzą mniej więcej raz w tygodniu, żeby się wypróżnić. Na ich futrze rosną glony, które dają im zielonkawy odcień i pomagają się maskować.
Gatunki w Brazylii: leniwce dwupalczaste i trójpalczaste, w tym leniwiec grzywiasty, żyjący wyłącznie w Lesie Atlantyckim i narażony na wyginięcie.
Gdzie zobaczyć: w Amazonii i Lesie Atlantyckim, ale ze względu na kamuflaż trudno je wypatrzeć bez przewodnika.
O leniwcach pisałam szczegółowo w osobnym poście.
5. Anakonda zielona (sucuri)
Anakonda zielona to najcięższy wąż świata: dorosłe samice mogą ważyć ponad 100 kg. Najdłuższym wężem jest pyton siatkowy, ale anakondy mierzą zwykle od 3 do 5–6 metrów, a doniesienia o okazach dłuższych niż 8 metrów są rzadkie i trudne do potwierdzenia. W 2024 roku naukowcy opisali nowy, blisko spokrewniony gatunek: anakondę północną, co pokazuje, jak wiele wciąż nie wiemy o tych wężach.
Tryb życia: wodny, poluje z zasadzki na ryby, ptaki, kapibary czy kajmany. Nie jest jadowita, dusi ofiarę.
Gdzie zobaczyć: w Pantanalu i Amazonii, a także w krystalicznie czystych rzekach okolic Bonito w stanie Mato Grosso do Sul.
Ludzie: ataki na ludzi są niezwykle rzadkie.
6. Różowy delfin amazoński (boto-cor-de-rosa)
Inia amazońska, zwana różowym delfinem, to największy delfin rzeczny świata. Różowy kolor nasila się z wiekiem i jest szczególnie wyraźny u samców. Wokół boto narosło w Amazonii wiele legend, m.in. o delfinie, który zamienia się w przystojnego mężczyznę i uwodzi dziewczęta na zabawach.
Gdzie zobaczyć: w rzekach Amazonii, m.in. w okolicach Manaus i w rezerwacie Mamirauá.
Status: zagrożony według IUCN, m.in. z powodu zanieczyszczenia rzek rtęcią, tam i nielegalnych połowów.
Pisałam o nim w osobnym poście.
7. Ara hiacyntowa (arara-azul-grande)
Ara hiacyntowa to największa papuga świata, mierząca około metra od głowy do końca ogona, o intensywnie kobaltowym upierzeniu i żółtej obwódce wokół oczu. Jej potężny dziób potrafi rozłupywać twarde orzechy palm.
Gdzie zobaczyć: przede wszystkim w Pantanalu.
Status: narażona. W latach 80. jej populacja drastycznie spadła z powodu przemytu. Dzięki programom ochrony, takim jak Projeto Arara Azul działający w Pantanalu, liczba ptaków wyraźnie wzrosła.
W Brazylii żyją też inne ary, np. ara zielonoskrzydła, którą można oglądać w Buraco das Araras, ogromnym zapadlisku w okolicach Bonito.
8. Lwiatka złota (mico-leão-dourado)
Lwiatka złota to niewielka małpka z rudozłotym futrem przypominającym lwią grzywę, żyjąca wyłącznie w Lesie Atlantyckim w stanie Rio de Janeiro. W latach 70. na wolności pozostało jej zaledwie kilkaset osobników. Dzięki programom ochrony, hodowli w ogrodach zoologicznych i ponownemu wypuszczaniu na wolność populacja wzrosła do kilku tysięcy, co uważa się za jeden z największych sukcesów ochrony przyrody w Brazylii.
Status: zagrożona.
Ciekawostka: lwiatka złota jest na banknocie 20 reali.
9. Wilk grzywiasty (lobo-guará)
Wilk grzywiasty wygląda jak lis na szczudłach: ma rude futro, bardzo długie nogi i ciemną grzywę. Mimo nazwy nie jest ani wilkiem, ani lisem, tylko osobnym gatunkiem psowatych. Długie nogi pomagają mu patrzeć ponad wysokimi trawami Cerrado. Je zarówno małe zwierzęta, jak i owoce, zwłaszcza lobeira, „owoc wilka”.
Gdzie zobaczyć: w Cerrado, np. w parkach narodowych Serra da Canastra (Minas Gerais) czy Emas (Goiás). W niektórych miejscach, m.in. w sanktuarium przy klasztorze Caraça w Minas Gerais, wilki przychodzą wieczorem po jedzenie wystawiane przez księży.
Status: bliski zagrożenia.
Ciekawostka: od 2020 roku jest na banknocie 200 reali, najwyższym nominale reala.
10. Wydra olbrzymia (ariranha)
Wydra olbrzymia może mierzyć z ogonem prawie 2 metry i jest największą wydrą świata. Żyje w rodzinnych grupach, jest bardzo głośna i potrafi wspólnie odpędzić nawet kajmana.
Gdzie zobaczyć: w Pantanalu i Amazonii, często podczas wycieczek łodziami.
Status: zagrożona.
11. Mrówkojad wielki (tamanduá-bandeira)
Mrówkojad wielki ma długi, wąski pysk, język mierzący nawet około 60 cm i puszysty ogon przypominający flagę, stąd portugalska nazwa bandeira, czyli „flaga”. Zjada dziennie tysiące mrówek i termitów.
Gdzie zobaczyć: w Pantanalu i Cerrado, najczęściej wczesnym rankiem lub późnym popołudniem.
Status: narażony. Wiele mrówkojadów ginie pod kołami samochodów i w pożarach.
12. Kajman (jacaré)
W Pantanalu żyje ogromna populacja kajmanów yacare (jacaré-do-pantanal). W porze suchej, gdy woda się cofa, setki kajmanów gromadzą się w pozostałych rozlewiskach, co robi ogromne wrażenie. W Amazonii żyje też kajman czarny, największy drapieżnik tego regionu.
Status: kajman yacare, po latach intensywnych polowań na skóry, odbudował swoją populację i nie jest dziś zagrożony.
13. Żółwie morskie (tartarugas marinhas)
Na brazylijskim wybrzeżu gniazduje pięć z siedmiu gatunków żółwi morskich. Od 1980 roku chroni je Projeto Tamar, jeden z najbardziej znanych programów ochrony przyrody w Brazylii, z bazami m.in. w Praia do Forte (Bahia) i na Fernando de Noronha. Pisałam o nim w osobnym poście.
Ciekawostka: żółw morski jest na banknocie 2 reali.
14. Ara modra (ararinha-azul): ptak, który wrócił
Najbardziej niezwykła historia dotyczy ary modrej, niewielkiej niebieskiej papugi z Caatingi, która zainspirowała twórców filmu animowanego Rio. W 2019 roku uznano ją za wymarłą na wolności, bo ostatni dziki osobnik zniknął w 2000 roku. Dzięki hodowli w niewoli, m.in. w Niemczech, w 2022 roku pierwsze ptaki wypuszczono ponownie na wolność w okolicach miejscowości Curaçá w stanie Bahia. Program wciąż trwa i napotyka trudności, ale jest symbolem nadziei dla brazylijskiej przyrody.
Gdzie najlepiej obserwować zwierzęta w Brazylii?
Pantanal
Pantanal to najlepsze miejsce w Brazylii, a według wielu przyrodników jedno z najlepszych w Ameryce Południowej, na obserwację dzikich zwierząt. Otwarte przestrzenie, sieć rzek i koncentracja zwierząt przy wodzie w porze suchej sprawiają, że w ciągu kilku dni można zobaczyć jaguary, kapibary, kajmany, ary hiacyntowe, wydry olbrzymie, mrówkojady i setki gatunków ptaków.
Pantanal północny (Mato Grosso): dojazd z Cuiabá drogą Transpantaneira, słynną z drewnianych mostów i zwierząt przy drodze. Na jej końcu leży Porto Jofre, najlepsze miejsce na obserwację jaguarów z łodzi.
Pantanal południowy (Mato Grosso do Sul): dojazd z Campo Grande lub Corumbá, wiele fazendas (gospodarstw) z noclegami i safari. Łatwo połączyć z wyjazdem do Bonito.
Kiedy jechać: w porze suchej, mniej więcej od lipca do października, gdy zwierzęta gromadzą się przy wodzie. W porze deszczowej (listopad–marzec) duża część Pantanalu jest zalana, a niektóre drogi nieprzejezdne.
Amazonia
Amazonia ma największą różnorodność gatunków, ale gęsty las utrudnia obserwację. Najpopularniejsze są wycieczki z Manaus do położonych w dżungli lodges, z wyprawami łodziami, nocnymi obserwacjami kajmanów i spacerami z przewodnikiem. Dla zainteresowanych przyrodą dobrym wyborem jest rezerwat Mamirauá z drewnianymi domkami na wodzie.
Bonito i Mato Grosso do Sul
Bonito słynie z krystalicznie czystych rzek, w których można nurkować z rurką wśród ryb, a w okolicy leży zapadlisko Buraco das Araras pełne ar.
Las Atlantycki i parki narodowe
Na wybrzeżu, np. w parkach narodowych Serra dos Órgãos czy Itatiaia w okolicach Rio de Janeiro, można spotkać małpy, tukany i kolibry. W Cerrado warto odwiedzić parki narodowe Chapada dos Veadeiros, Serra da Canastra i Emas.
W miastach
Nie trzeba wyjeżdżać daleko: w brazylijskich miastach łatwo zobaczyć kapibary, tukany, papugi, kolibry i małe małpki sagui (marmozety). Warto jednak wiedzieć, że marmozety w Rio czy São Paulo często są gatunkiem przywleczonym z innych regionów, który zagraża rodzimym ptakom i małpom.
Jeśli planujesz wyjazd do Brazylii i zastanawiasz się, jak połączyć miasta z przyrodą, praktyczne wskazówki do planowania pierwszej podróży znajdziesz w moim ebooku „Brazylia dla początkujących”.
Czy brazylijskie zwierzęta są niebezpieczne?
Większość dzikich zwierząt unika ludzi i nie stanowi zagrożenia, jeśli ich nie prowokujesz. Kilka gatunków warto jednak znać:
Węże jadowite: najwięcej ukąszeń w Brazylii powodują żmije z rodzaju Bothrops, zwane jararaca. Na szlakach noś pełne buty i nie wkładaj rąk w szczeliny i pod kamienie.
Skorpiony: żółty skorpion (escorpião-amarelo) jest problemem w wielu miastach, zwłaszcza w porze deszczowej. Przed założeniem butów warto je wytrzepać.
Płaszczki rzeczne: w rzekach Pantanalu i Amazonii żyją płaszczki (arraias) z jadowitym kolcem. Wchodząc do wody, szuraj stopami po dnie, zamiast stąpać.
Piranie: ich groźna reputacja jest mocno przesadzona. Ataki na ludzi zdarzają się rzadko, zwykle w porze suchej przy dużej koncentracji ryb.
Komary: najbardziej niebezpieczne zwierzęta w Brazylii to w praktyce komary przenoszące dengę i inne choroby. Używaj repelentu. Szerzej o bezpieczeństwie pisałam w poście o tym, czy Brazylia jest bezpieczna.
Zagrożone gatunki i ochrona przyrody
Brazylijska lista gatunków zagrożonych obejmuje ponad tysiąc gatunków zwierząt. Największe zagrożenia to:
wylesianie i utrata siedlisk, zwłaszcza w Amazonii, Cerrado i Lesie Atlantyckim,
pożary, np. w Pantanalu w 2020 roku spłonęła mniej więcej jedna czwarta tego biomu,
nielegalny handel zwierzętami, szczególnie ptakami, który od dziesięcioleci jest w Brazylii poważnym problemem,
kolizje z samochodami na drogach przecinających siedliska zwierząt,
zanieczyszczenie rzek, m.in. rtęcią z nielegalnych kopalni złota.
Jednocześnie Brazylia ma wiele udanych programów ochrony, takich jak Projeto Tamar, programy ratowania lwiatki złotej, ary hiacyntowej czy ary modrej, a także projekty łączące ochronę jaguarów z turystyką przyrodniczą w Pantanalu. O polityce klimatycznej i ochronie lasów pisałam w poście o COP30.
Jak obserwować zwierzęta odpowiedzialnie?
Korzystaj z usług lokalnych przewodników. Znają zwyczaje zwierząt i zasady bezpieczeństwa, a turystyka przyrodnicza daje mieszkańcom powód, by chronić zwierzęta.
Nie dotykaj i nie karm dzikich zwierząt. Dotyczy to także „oswojonych” kapibar czy małp w miastach.
Unikaj zdjęć z dzikimi zwierzętami trzymanymi na rękach. W niektórych turystycznych miejscach, np. w okolicach Manaus, oferuje się zdjęcia z leniwcami czy wężami. Te zwierzęta są często odławiane z natury i cierpią z powodu stresu.
Nie kupuj pamiątek z piór, skór, muszli żółwi czy kłów. Handel nimi jest w Brazylii nielegalny.
Wybieraj sprawdzonych operatorów, którzy zachowują odległość od zwierząt, np. podczas obserwacji jaguarów z łodzi.
Zabierz lornetkę. Obserwacja ptaków (birdwatching) to jedno z najpopularniejszych zajęć w Pantanalu, a Brazylia ma blisko 2 tysiące gatunków ptaków.
Zwierzęta na brazylijskich banknotach
Ciekawostka na koniec: każdy banknot reala przedstawia inne zwierzę z brazylijskiej fauny:
2 reale: żółw morski,
5 reali: czapla biała,
10 reali: ara zielonoskrzydła,
20 reali: lwiatka złota,
50 reali: jaguar,
100 reali: granik, duża ryba morska,
200 reali: wilk grzywiasty (od 2020 roku).
Dlatego w potocznym brazylijskim portugalskim banknot 50 reali bywa nazywany po prostu onça („jaguar”).
Podsumowanie
Brazylia to kraj, w którym spotkasz największego kota obu Ameryk, największego gryzonia, największą papugę i największego delfina rzecznego świata. Jaguar, kapibara, tukan, leniwiec czy ara hiacyntowa to nie tylko atrakcje dla turystów, ale też symbole brazylijskiej przyrody, obecne w legendach, na banknotach i w codziennym życiu. Najlepszym miejscem, by je zobaczyć, jest Pantanal w porze suchej, ale wiele gatunków spotkasz nawet w parkach dużych miast. Jednocześnie wiele z nich jest zagrożonych, a ich przyszłość zależy od ochrony lasów, rzek i mokradeł.
W Brazylii nawet banknoty przypominają, jak niezwykłą przyrodę ma ten kraj.
Jeśli lubisz brazylijską przyrodę, więcej ciekawostek o zwierzętach pokazuję na Instagramie @brazyliada, a raz w miesiącu opisuję najciekawsze tematy w newsletterze Brasletter.
FAQ: najczęściej zadawane pytania o zwierzęta Brazylii
Jakie zwierzęta żyją w Brazylii? W Brazylii żyje ponad 100 tysięcy opisanych gatunków zwierząt, m.in. jaguar, kapibara, tukan, leniwiec, anakonda, różowy delfin amazoński, ara hiacyntowa, wilk grzywiasty, lwiatka złota, mrówkojad wielki, wydra olbrzymia i kajman.
Jakie jest narodowe zwierzę Brazylii? Brazylia nie ma jednego oficjalnego narodowego zwierzęcia. Jako symbole kraju najczęściej wymienia się jaguara, a wśród ptaków drozda sabiá-laranjeira, uznanego w 2002 roku za narodowego ptaka Brazylii.
Gdzie w Brazylii najłatwiej zobaczyć jaguara? W Pantanalu, zwłaszcza w okolicach Porto Jofre w stanie Mato Grosso, podczas wycieczek łodziami w porze suchej, mniej więcej od lipca do października.
Czy w Brazylii są kapibary w miastach? Tak. Kapibary żyją m.in. nad jeziorem Paranoá w Brasílii, w parkach Kurytyby i nad rzekami w São Paulo. Nie należy ich dotykać ani karmić, bo mogą przenosić kleszcze przenoszące groźną chorobę.
Czy zwierzęta w Brazylii są niebezpieczne? Większość nie stanowi zagrożenia, jeśli zachowasz ostrożność. Warto uważać na węże jadowite (jararaca), skorpiony w miastach i płaszczki w rzekach, a przede wszystkim chronić się przed komarami przenoszącymi dengę.
Kiedy najlepiej jechać do Pantanalu na safari? W porze suchej, mniej więcej od lipca do października. Zwierzęta gromadzą się wtedy przy wodzie, a drogi są przejezdne.
Jakie zwierzęta są zagrożone wyginięciem w Brazylii? M.in. lwiatka złota, różowy delfin amazoński, wydra olbrzymia, ara hiacyntowa, mrówkojad wielki, leniwiec grzywiasty i ara modra, a jaguar jest uznawany za gatunek bliski zagrożenia lub narażony.
Jakie zwierzęta są na brazylijskich banknotach? Żółw morski (2 reale), czapla biała (5), ara (10), lwiatka złota (20), jaguar (50), granik (100) i wilk grzywiasty (200).