Caatinga – jedyny w pełni brazylijski biom, suchy i pełen życia
Kiedy myślimy o Brazylii, w głowie od razu pojawia się Amazonia – zielona ściana dżungli, wilgoć, deszcz padający niemal codziennie. Tymczasem prawie 11% terytorium tego kraju wygląda zupełnie inaczej: to poskręcane, bezlistne drzewa, ziemia spękana od suszy i kaktusy sięgające kilku metrów wysokości. To Caatinga – biom, o którym większość osób spoza Brazylii nigdy nie słyszała, a który ma jedną cechę wyróżniającą go spośród wszystkich innych ekosystemów tego kraju: występuje wyłącznie w granicach Brazylii i nigdzie indziej na świecie.
Amazonia rozciąga się też na Peru, Kolumbię czy Boliwię. Cerrado ma swoje odpowiedniki w sawannach innych kontynentów. Nawet brazylijski Pantanal ma swój skrawek w Paragwaju i Boliwii. Caatinga nie dzieli się z nikim – cała, od pierwszego do ostatniego kaktusa, leży w Brazylii. To czyni ją, pod względem geograficznym, najbardziej „brazylijskim" z brazylijskich biomów.
A mimo suchego, momentami niemal księżycowego krajobrazu, Caatinga wcale nie jest martwa. To jeden z najbardziej niedocenianych rezerwuarów bioróżnorodności na świecie – dom setek gatunków, które nie występują nigdzie indziej, oraz kultury sertão, która ukształtowała jedne z najważniejszych postaci i historii brazylijskiej literatury i muzyki. Poniżej opowiadam, skąd wzięła się ta pozornie wroga, a jednak tętniąca życiem kraina, jak radzą sobie w niej rośliny i zwierzęta, oraz dlaczego jej przyszłość wcale nie jest przesądzona.
Skąd wzięła się nazwa Caatinga
Słowo „caatinga" pochodzi z języka Tupi, używanego przez rdzenną ludność Brazylii na długo przed przybyciem Portugalczyków. Powstało z połączenia dwóch słów: caa (las, roślinność) i tinga (biały) – razem dają „biały las" albo „las jasnej barwy".
Nazwa ta nie jest przypadkowa ani poetycka bez pokrycia – to dosłowny opis tego, co widać w porze suchej. Większość drzew i krzewów Caatingi zrzuca liście, by ograniczyć utratę wody, a odsłonięta wtedy szarawa, jasna kora drzew i sucha, poskręcana roślinność sprawiają, że krajobraz z daleka rzeczywiście wygląda na wyblakły, niemal biały. To zupełne przeciwieństwo intensywnej zieleni, jaką kojarzymy z tropikalną Brazylią – i właśnie ten kontrast dał biomowi jego nazwę.
Gdzie leży Caatinga i jak duża jest
Caatinga zajmuje większość brazylijskiego Nordeste (północnego wschodu kraju) i sięga też północnych krańców stanu Minas Gerais. Obejmuje w całości lub częściowo terytoria dziewięciu stanów: Piauí, Ceará, Rio Grande do Norte, Paraíba, Pernambuco, Alagoas, Sergipe, Bahia oraz północ Minas Gerais.
Łącznie to około 850 tysięcy kilometrów kwadratowych – obszar większy niż Francja, a zarazem około 11% całej powierzchni Brazylii. To czyni Caatingę czwartym co do wielkości biomem tego kraju, zaraz po Amazonii, Cerrado i Lesie Atlantyckim (Mata Atlântica).
Region ten bywa też określany mianem sertão – choć warto rozróżnić te dwa pojęcia. Caatinga to termin ściśle biologiczny, opisujący konkretny typ roślinności i ekosystemu. Sertão to z kolei pojęcie kulturowo-geograficzne, odnoszące się do suchego wnętrza Nordeste jako krainy ludzi, tradycji i historii. W praktyce oba obszary w dużej mierze się pokrywają, dlatego często używa się ich zamiennie.
Klimat – życie między jedną porą deszczową a drugą
Caatinga leży w strefie klimatu semiarydycznego – jednego z najbardziej nieprzewidywalnych na całym kontynencie południowoamerykańskim. Roczne opady wahają się zazwyczaj między 240 a 800 milimetrami, w zależności od konkretnego regionu, co i tak jest wartością bardzo niską – dla porównania, Poznań notuje przeciętnie ponad 500 milimetrów opadów rocznie, ale rozłożonych w miarę równomiernie przez cały rok. W Caatindze deszcz, kiedy już spadnie, potrafi skumulować się w zaledwie kilku miesiącach, po czym następuje długi, nawet ośmio- czy dziewięciomiesięczny okres suszy.
Temperatury są wysokie przez cały rok, zwykle między 25 a 30°C, z rzadka spadając poniżej tego poziomu nawet nocą. Do tego dochodzi ogromna zmienność opadów rok do roku – zdarzają się lata, w których deszcz w ogóle nie nadchodzi w oczekiwanym momencie, prowadząc do wieloletnich susz, które od wieków kształtują życie mieszkańców regionu.
Najbardziej suchą część Caatingi brazylijscy geografowie i administracja nazywają Polígono das Secas (Wielokątem Susz) – oficjalnie wyznaczonym obszarem szczególnie narażonym na deficyt wody, obejmującym duże części Ceará, Rio Grande do Norte, Paraíby i wnętrza Pernambuco.
Jak rośliny radzą sobie bez wody
To, co czyni Caatingę fascynującą z punktu widzenia botaniki, to poziom wyspecjalizowania roślin, które musiały nauczyć się przetrwać miesiącami bez ani kropli deszczu. Ta strategia ma nawet swoją nazwę: rośliny przystosowane do skrajnie suchych warunków nazywa się kserofitami (xerófitas).
Najbardziej charakterystyczna adaptacja to liściozrzutność (caducifólia) – w porze suchej większość drzew i krzewów Caatingi zrzuca liście, ograniczając w ten sposób parowanie wody przez ich powierzchnię. Kiedy w końcu przychodzi deszcz, cała roślinność potrafi zazielenić się w ciągu zaledwie kilku dni – ten kontrast między szarym, uśpionym krajobrazem a nagłym wybuchem zieleni po pierwszym deszczu jest jednym z najbardziej spektakularnych zjawisk przyrodniczych całej Brazylii.
Do najbardziej charakterystycznych roślin Caatingi należą:
Mandacaru (Cereus jamacaru) – wysoki, kolumnowy kaktus, mogący osiągnąć nawet 8–10 metrów wysokości, będący nieoficjalnym symbolem regionu; jego biały kwiat otwiera się tylko na jedną noc
Xique-xique (Pilosocereus gounellei) – kolejny gatunek kaktusa, którego łodygi w czasach największej suszy bywały (i czasem nadal są) wykorzystywane jako pasza dla bydła, po opaleniu kolców ogniem
Umbuzeiro (Spondias tuberosa) – drzewo rodzące słodko-kwaśny owoc umbu, które posiada podziemne bulwiaste korzenie zwane xylopódios, magazynujące wodę na wypadek długiej suszy – prawdziwy naturalny zbiornik retencyjny
Aroeira i angico – twarde, odporne na suszę drzewa, tradycyjnie wykorzystywane do produkcji drewna i garbników
Ipê branco i ipê roxo – drzewa, które w porze suchej wyglądają na całkowicie martwe, by nagle, jeszcze przed pojawieniem się liści, eksplodować kwiatami w kolorze bieli lub fioletu, tworząc jeden z najbardziej rozpoznawalnych widoków krajobrazu Nordeste
Wiele roślin Caatingi ma też grubą, korkowatą korę chroniącą przed odparowywaniem wody, oraz kolce zamiast liści – klasyczna strategia znana też z pustyń na innych kontynentach, choć wyewoluowała tu zupełnie niezależnie.
Zwierzęta, które nie występują nigdzie indziej
Caatinga jest biomem o wysokim poziomie endemizmu – czyli obecności gatunków, które nie występują nigdzie indziej na Ziemi. To zaskakujące, biorąc pod uwagę, jak surowe są warunki życia, ale właśnie ta izolacja i specyficzny klimat sprawiły, że ewolucja poszła tu swoimi własnymi ścieżkami.
Najbardziej znanym mieszkańcem Caatingi jest prawdopodobnie tatu-bola (Tolypeutes tricinctus), czyli pancernik trójpaskowy brazylijski – jedyny gatunek pancernika na świecie zdolny zwinąć się w idealną, szczelną kulę jako obronę przed drapieżnikami. To właśnie on posłużył za inspirację dla maskotki Fuleco podczas mundialu w Brazylii w 2014 roku. Gatunek ten jest niestety zagrożony wyginięciem, głównie z powodu utraty siedlisk i polowań.
Równie charakterystyczna jest arara-azul-de-lear (Anodorhynchus leari), czyli ara Leara – wielka, niebieska papuga, przez dekady uznawana za jeden z najrzadszych ptaków świata, występująca wyłącznie na płaskowyżu Raso da Catarina w Bahii, znanym z charakterystycznych kanionów i skalnych ścian, w których ptaki te zakładają gniazda. Populacja tego gatunku przez lata liczyła zaledwie kilkaset osobników, choć dzięki programom ochronnym powoli rośnie.
Inni mieszkańcy Caatingi to między innymi veado-catingueiro (kariacou szary), liczne gatunki jaszczurek i węży doskonale przystosowanych do suchego środowiska, a także setki gatunków ptaków, z których wiele – podobnie jak flora – występuje wyłącznie w tym jednym regionie świata.
Sertão – ludzie, którzy nauczyli się żyć z suszą
Nie sposób mówić o Caatindze bez mówienia o ludziach, którzy od pokoleń próbują z niej wyżyć – i o kulturze, która z tej walki się narodziła. Sertanejos, jak nazywa się mieszkańców tego regionu, od wieków zmagają się z cyklami suszy, które potrafią trwać latami i regularnie pustoszyły całe społeczności.
Jedną z najbardziej dramatycznych kart tej historii była Wielka Susza lat 1877–1879 (Grande Seca), która – według historycznych szacunków – doprowadziła do śmierci nawet kilkuset tysięcy osób w samym stanie Ceará, głównie z powodu głodu i chorób. To wydarzenie na trwałe wpisało się w brazylijską pamięć zbiorową i doprowadziło do powstania w 1909 roku instytucji DNOCS (Departamento Nacional de Obras Contra as Secas) – agencji rządowej odpowiedzialnej za budowę zbiorników wodnych (açudes) i infrastruktury mającej łagodzić skutki suszy. Z czasem powstało zjawisko krytykowane do dziś jako indústria da seca („przemysł suszy") – system, w którym środki na pomoc suszową bywały wykorzystywane politycznie przez lokalne elity, zamiast trafiać bezpośrednio do najbardziej potrzebujących.
Powtarzające się susze przez dekady napędzały też masową migrację – tzw. retirantes, czyli ludzi zmuszonych porzucić swoją ziemię i wyruszyć w poszukiwaniu lepszego życia do miast południa Brazylii, przede wszystkim São Paulo. To zjawisko, choć wyjątkowo brazylijskie w swojej specyfice, ma swój odległy odpowiednik i w polskiej historii: fala emigracji zarobkowej „za chlebem", która w XIX i na początku XX wieku pchała mieszkańców ubogich wsi Galicji czy Kongresówki za ocean, w poszukiwaniu ziemi i pracy, których nie dawał im rodzinny region.
Z trudnych warunków Caatingi wyrosła też jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci brazylijskiej historii popularnej – zjawisko cangaço, czyli uzbrojonego banytyzmu wiejskiego z pierwszej połowy XX wieku, którego najsłynniejszym przedstawicielem był Lampião wraz z partnerką Marią Bonitą. Sertão zainspirowało też jedną z najważniejszych książek literatury brazylijskiej, „Os Sertões" Euclidesa da Cunhy, opisującą wojnę w Canudos (1896–1897), oraz powieść „Vidas Secas" („Suche żywoty") Graciliano Ramosa, uznawaną za jeden z najważniejszych literackich portretów życia w cieniu suszy.
Dziś kultura sertão żyje dalej choćby w muzyce forró, tradycyjnie granej podczas czerwcowych festynów São João, oraz w vaquejadzie – tradycji jeździeckiej wywodzącej się z pracy vaqueiros (pasterzy bydła), do dziś budzącej kontrowersje ze względu na dobrostan zwierząt.
Zagrożenia – kiedy susza zamienia się w pustynię
Choć Caatinga z natury jest sucha, grozi jej coś znacznie poważniejszego niż naturalny cykl pór roku: pustynnienie (desertificação). To proces, w którym ziemia traci zdolność do regeneracji roślinności nawet po powrocie deszczów – zwykle na skutek nadmiernego wypasu, wycinki drzew na opał i węgiel drzewny oraz niezrównoważonego rolnictwa.
Naukowcy wyznaczyli już w Caatindze kilka tak zwanych rdzeni pustynnienia (núcleos de desertificação) – obszarów, gdzie proces ten jest szczególnie zaawansowany, między innymi w rejonie Gilbués w Piauí, Irauçuba w Ceará czy Seridó na granicy Rio Grande do Norte i Paraíby. Zmiany klimatyczne, z coraz bardziej nieregularnymi opadami, tylko przyspieszają to zjawisko.
Problemem jest też poziom ochrony prawnej. W porównaniu z Amazonią, gdzie właściciele ziemscy muszą zachować aż 80% lasu na swojej działce jako tzw. rezerwę leśną, w Caatindze wymóg ten wynosi zaledwie 20%. W efekcie Caatinga należy do najsłabiej chronionych biomów Brazylii – obszary objęte formalną ochroną (parki narodowe czy rezerwaty) stanowią zaledwie kilka procent jej całkowitej powierzchni. Do najważniejszych z nich należą Parque Nacional do Catimbau w Pernambuco oraz Parque Nacional da Serra da Capivara w Piauí, wpisany na listę UNESCO przede wszystkim ze względu na jedne z najstarszych śladów obecności człowieka na kontynencie amerykańskim.
Caatinga a Polska – biom, którego u nas po prostu nie ma
Polska nie ma żadnego bezpośredniego odpowiednika Caatingi – nasz klimat umiarkowany, z opadami rozłożonymi w miarę równomiernie przez cały rok, nigdy nie wytworzył ekosystemu przystosowanego do wielomiesięcznej suszy. Nawet fale suszy, które w ostatnich latach coraz częściej dotykają polskie rolnictwo, zwłaszcza w centralnej Polsce, są niczym w porównaniu ze skalą i regularnością tego zjawiska w brazylijskim Nordeste.
Ciekawszym punktem odniesienia jest sam pomysł biomu istniejącego w całości w granicach jednego kraju. Polska leży w strefie lasów liściastych i mieszanych, która ciągnie się przez większość Europy Środkowej – nie sposób wskazać ekosystemu, który byłby „w 100% polski" i nie występował nigdzie indziej na kontynencie. Właśnie dlatego fakt, że cała Caatinga mieści się w granicach jednego kraju, jest z perspektywy geografii tak wyjątkowy – to trochę tak, jakby cała Puszcza Białowieska była jedynym tego typu lasem na świecie, a nie tylko jednym z ostatnich fragmentów pierwotnej puszczy europejskiej.
Podsumowanie
Caatinga to biom, który łatwo pomylić z jałową, martwą ziemią – a który w rzeczywistości jest jednym z najbardziej pomysłowych systemów przetrwania, jakie wytworzyła natura. Kaktusy magazynujące wodę w korzeniach, drzewa zrzucające liście, by przetrwać, zwierzęta niewystępujące nigdzie indziej na świecie i ludzie, którzy od wieków budują swoją tożsamość wokół walki z suszą – to wszystko sprawia, że Caatinga zasługuje na dużo więcej uwagi, niż zwykle jej się poświęca w cieniu Amazonii. Jest przy tym bytem wyjątkowym w skali globalnej: jedynym biomem świata, który w całości mieści się w granicach Brazylii – i który, bez odpowiedniej ochrony, może stać się jednym z pierwszych, jakie ten kraj bezpowrotnie straci.
FAQ – najczęstsze pytania o Caatingę
Co oznacza słowo „Caatinga"? To słowo z języka Tupi, złożone z „caa" (las) i „tinga" (biały), czyli dosłownie „biały las". Nazwa opisuje wygląd roślinności w porze suchej, kiedy drzewa zrzucają liście, a odsłonięta, jasna kora sprawia, że krajobraz wydaje się wyblakły.
Dlaczego mówi się, że Caatinga jest jedynym w pełni brazylijskim biomem? Ponieważ, w przeciwieństwie do Amazonii, Cerrado, Lasu Atlantyckiego czy Pantanalu, które rozciągają się także na terytorium sąsiednich krajów Ameryki Południowej, Caatinga w całości leży w granicach Brazylii i nigdzie indziej na świecie nie występuje.
Gdzie dokładnie w Brazylii znajduje się Caatinga? Zajmuje większość regionu Nordeste, obejmując stany Piauí, Ceará, Rio Grande do Norte, Paraíba, Pernambuco, Alagoas, Sergipe, Bahia oraz północną część Minas Gerais. To łącznie około 850 tysięcy kilometrów kwadratowych, czyli około 11% powierzchni Brazylii.
Jakie zwierzęta żyją w Caatindze? Do najbardziej charakterystycznych i zagrożonych gatunków należą tatu-bola (pancernik trójpaskowy brazylijski), zdolny zwinąć się w idealną kulę, oraz arara-azul-de-lear, rzadka niebieska papuga występująca tylko w niewielkim regionie Bahii. Oba gatunki są endemiczne dla tego biomu.
Czym różni się Caatinga od Cerrado? Cerrado to rozległa sawanna tropikalna z sezonowymi opadami, ale generalnie znacznie wilgotniejsza i bardziej zielona niż Caatinga, a przy tym występująca też, choć w mniejszym stopniu, poza Brazylią. Caatinga jest znacznie bardziej sucha, z roślinnością liściozrzutną przystosowaną do wielomiesięcznych susz, i występuje wyłącznie w Brazylii.
Czy ludzie mieszkają w Caatindze mimo suszy? Tak, region ten – często nazywany sertão – jest zamieszkany od wieków, mimo regularnie powtarzających się susz, z których najtragiczniejsza, w latach 1877–1879, kosztowała życie setek tysięcy osób. To właśnie z tej historii wyrosła bogata kultura sertão, obejmująca muzykę forró, tradycję cangaço i klasykę literatury brazylijskiej.
Czy Caatindze grozi pustynnienie? Tak, wskutek nadmiernego wypasu, wycinki drzew i niezrównoważonego rolnictwa część obszarów Caatingi już dziś klasyfikuje się jako tzw. rdzenie pustynnienia, m.in. w rejonach Gilbués, Irauçuba i Seridó. Sytuację pogarsza postępująca zmiana klimatu.
Czy Caatingę można zwiedzać jako turysta? Tak, choć jest znacznie rzadziej odwiedzana niż inne regiony Brazylii. Do najbardziej znanych miejsc należą Parque Nacional do Catimbau w Pernambuco oraz wpisany na listę UNESCO Parque Nacional da Serra da Capivara w Piauí, znany z prehistorycznych malowideł naskalnych.