Plastikowe drzewa. Tak, dobrze czytacie – na potrzeby COP30, największej światowej konferencji klimatycznej, część zieleni w Belém zastąpiono sztuczną. Jednocześnie to właśnie w tym amazońskim mieście, po raz pierwszy w historii, odbył się szczyt klimatyczny ONZ organizowany w samym sercu lasu tropikalnego. Trudno o bardziej symboliczny obraz tego, czym w 2025 roku stała się brazylijska polityka klimatyczna: mieszanka autentycznego przywództwa i głębokich sprzeczności.
Brazylia od lat próbuje być czymś więcej niż tylko jednym z ponad stu dziewięćdziesięciu krajów negocjujących przyszłość klimatu. To kraj, który ma pod sobą największy las tropikalny świata, ogromny potencjał energii odnawialnej, ale też rosnący przemysł naftowy i prezydenta, który sam siebie ogłosił „liderem klimatycznym" globalnego Południa. Listopadowy szczyt w Belém – COP30 – był momentem, w którym te wszystkie wątki zderzyły się na oczach całego świata.
W tym artykule wyjaśniam, czym właściwie był COP30, co udało się tam ustalić, jaką grę prowadzi Brazylia na arenie klimatycznej i dlaczego ten temat, choć dotyczy odległej Amazonii, ma znaczenie także dla Polski.
Czym jest COP i dlaczego akurat Belém?
COP, czyli Conference of the Parties, to coroczne spotkanie krajów, które podpisały Ramową Konwencję Narodów Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatu (UNFCCC) z 1992 roku. To właśnie na COP negocjowano Protokół z Kioto w 1997 roku i Porozumienie Paryskie w 2015 roku – dwa najważniejsze traktaty klimatyczne w historii. COP30, który odbył się w dniach 10–22 listopada 2025 roku, był już trzydziestym takim spotkaniem, a zarazem jednym z najdłuższych w historii tych negocjacji – rozmowy przeciągnęły się do sobotniego wieczora.
Wybór Belém jako miejsca obrad nie był przypadkowy. To stolica stanu Pará, leżąca w samym sercu brazylijskiej Amazonii, u ujścia rzeki do Atlantyku. Prezydent Luiz Inácio Lula da Silva od początku forsował ideę „Amazońskiego COP" – szczytu, który dosłownie postawiłby delegatów z całego świata w miejscu, które próbują chronić. To miał być gest symboliczny: skoro rozmawiamy o ratowaniu lasów tropikalnych, zróbmy to w lesie tropikalnym, a nie w klimatyzowanej sali konferencyjnej w Europie czy na Bliskim Wschodzie.
W praktyce organizacja szczytu w mieście liczącym około 1,3 miliona mieszkańców, z których ponad połowa żyje w fawelach, okazała się logistycznym wyzwaniem. Ceny noclegów w Belém w tygodniach poprzedzających konferencję eksplodowały do tego stopnia, że rozważano nawet przeniesienie części obrad do Rio de Janeiro. Ostatecznie kryzys udało się zażegnać dzięki uruchomieniu specjalnych platform rezerwacyjnych, ale sam problem stał się pretekstem do szerszej dyskusji: czy miasto, w którym infrastruktura nie nadążała za potrzebami mieszkańców najuboższych dzielnic, powinno w ogóle gościć wydarzenie tej rangi. Krytycy zwracali uwagę, że podczas gdy zamożniejsze części Belém otrzymały wyremontowane ulice i hotele na czas szczytu, jedna z najbiedniejszych dzielnic doczekała się nowej sieci kanalizacyjnej – poprowadzonej jednak do sąsiednich, bogatszych osiedli, a nie do niej samej.
Brazylia jako gracz klimatyczny – skąd bierze się jej pozycja?
Żeby zrozumieć, dlaczego to właśnie Brazylia gospodarzyła COP30, warto cofnąć się nieco dalej. Brazylia od dekad odgrywa w globalnej polityce klimatycznej rolę specyficzną: jest jednocześnie ofiarą i sprawcą, liderem i oskarżonym.
Z jednej strony to kraj, na którego terytorium znajduje się około 60% Amazonii – lasu deszczowego, który pochłania ogromne ilości dwutlenku węgla i jest często nazywany „płucami Ziemi" (choć klimatolodzy coraz częściej zwracają uwagę, że to uproszczenie – Amazonia produkuje mniej więcej tyle samo tlenu, ile go zużywa w procesie rozkładu roślinności). Z drugiej strony to właśnie wylesianie Amazonii, napędzane przez rolnictwo, hodowlę bydła i wydobycie surowców, od lat jest jednym z symboli globalnego kryzysu klimatycznego.
Lula, który po powrocie do władzy w 2023 roku zastąpił Jaira Bolsonaro – prezydenta oskarżanego o otwarte przyzwolenie na masowe wylesianie – zbudował swoją międzynarodową markę właśnie na obietnicy „zera wylesiania do 2030 roku". Dane o deforestacji w pierwszych latach jego rządów rzeczywiście pokazały wyraźny spadek w porównaniu z erą Bolsonaro, co dało mu mocną kartę przetargową na arenie międzynarodowej. Brazylia jest też członkiem grupy BRICS oraz G20, co daje jej wagę głosu, jakiej nie mają mniejsze kraje globalnego Południa, a Lula chętnie pozycjonuje się jako pomost między krajami rozwijającymi się a bogatą Północą, domagając się od tej drugiej większej odpowiedzialności finansowej za skutki zmian klimatu, do których w największym stopniu przyczyniły się historycznie kraje uprzemysłowione.
To właśnie z tej pozycji – kraju, który ma coś do zaoferowania (las) i coś do wynegocjowania (pieniądze na jego ochronę) – Brazylia przygotowywała się do roli gospodarza COP30.
Najważniejsze ustalenia szczytu: Pakiet z Belém
Negocjacje w Belém zakończyły się przyjęciem tak zwanego Pakietu z Belém (Belém Package) – zestawu 29 decyzji zaakceptowanych przez 195 państw, oraz szerszego porozumienia określanego jako „Global Mutirão" (mutirão to brazylijskie, portugalskie słowo oznaczające wspólną, oddolną pracę na rzecz społeczności – termin celowo wybrany, by podkreślić duch kolektywnego wysiłku).
Finansowanie klimatyczne. Kraje zgodziły się „pilnie dążyć" do zwiększenia globalnego finansowania działań klimatycznych do poziomu 1,3 biliona dolarów rocznie do 2035 roku. To ogromna liczba, ale warto pamiętać, że to raczej kierunek i aspiracja niż twardy, wiążący obowiązek. Potwierdzono też wcześniejszy, ustalony na COP29 cel 300 miliardów dolarów rocznie z budżetów publicznych krajów rozwiniętych – kwotę, którą wiele krajów rozwijających się od początku uznawało za rażąco niewystarczającą.
Adaptacja do zmian klimatu. Uzgodniono cel potrojenia finansowania adaptacji (czyli przystosowania się do skutków zmian klimatu, a nie tylko ich ograniczania) do 2035 roku – co samo w sobie było punktem spornym, bo część delegacji chciała szybszego tempa. Przyjęto też 59 wskaźników do monitorowania globalnego celu adaptacyjnego, w ramach dwuletniego planu nazwanego „wizją Belém–Addis Abeba".
Paliwa kopalne. To był najbardziej drażliwy punkt całych negocjacji. Wbrew oczekiwaniom wielu krajów i organizacji ekologicznych, w oficjalnym tekście porozumienia nie znalazł się konkretny zapis o mapie drogowej odejścia od paliw kopalnych. Zamiast tego przewodniczący COP30, ambasador André Corrêa do Lago, zapowiedział, że taka mapa drogowa zostanie opracowana poza formalnym procesem negocjacyjnym, częściowo w oparciu o konferencję zorganizowaną wcześniej przez Kolumbię i Holandię. Unia Europejska nazwała ten brak twardego zapisu „zmarnowaną szansą".
Handel a klimat. Ustalono, że w latach 2026–2028 podczas spotkań w Bonn odbędą się trzy dialogi na temat jednostronnych środków handlowych związanych z klimatem (jak np. unijny mechanizm CBAM, czyli podatek graniczny od emisji dwutlenku węgla) – temat szczególnie ważny dla krajów rozwijających się, które obawiają się, że takie mechanizmy w praktyce działają jak nowe bariery celne.
Cel 1,5°C. Porozumienie po raz pierwszy oficjalnie przyznaje, że przekroczenie progu 1,5°C ocieplenia względem epoki przedindustrialnej jest obecnie „prawdopodobne". W odpowiedzi uruchomiono dwie dobrowolne inicjatywy: „Misję Belém do 1,5°C" oraz „Globalny Akcelerator Wdrażania", mające przyspieszyć realizację krajowych zobowiązań klimatycznych (tzw. NDC). Do COP30 nowe lub zaktualizowane NDC złożyło 122 krajów.
Sekretarz wykonawczy ONZ ds. klimatu, Simon Stiell, podsumował to hasłem, które szybko obiegło media: „nowa gospodarka wschodzi, podczas gdy stara, zanieczyszczająca, wyczerpuje swoją drogę".
Tropical Forests Forever Facility – brazylijski flagowy pomysł
Jeśli jest jedna inicjatywa, którą Brazylia chciała zostawić po sobie jako trwałe dziedzictwo COP30, to jest nią Tropical Forests Forever Facility (TFFF) – fundusz na rzecz wiecznej ochrony lasów tropikalnych.
Mechanizm jest dość nietypowy jak na finansowanie klimatyczne. Zamiast klasycznych dotacji, TFFF ma działać jak fundusz inwestycyjny: zamożne kraje i fundacje miałyby wnieść łącznie około 25 miliardów dolarów kapitału „zalążkowego", który następnie posłużyłby jako zabezpieczenie do przyciągnięcia kolejnych 100 miliardów dolarów od prywatnych inwestorów. Cały kapitał, w sumie około 125 miliardów dolarów, byłby inwestowany w obligacje i inne instrumenty finansowe, a zyski z tych inwestycji dzielone kaskadowo: najpierw spłacani byliby inwestorzy prywatni, potem kraje-darczyńcy, a to, co zostanie, trafiałoby do krajów chroniących swoje lasy tropikalne. W praktyce kraj uczestniczący miałby otrzymywać około 4 dolarów rocznie za każdy hektar zachowanego lasu, weryfikowanego zdjęciami satelitarnymi.
Sama Brazylia zadeklarowała wpłatę miliarda dolarów – jak dotąd jedyną formalnie potwierdzoną. Francja, Niemcy, Norwegia, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Wielka Brytania wyraziły zainteresowanie, choć Wielka Brytania później wycofała się z tego zamiaru, powołując się na własne problemy budżetowe. Brazylia, Kolumbia, Demokratyczna Republika Konga, Ghana, Indonezja i Malezja utworzyły tymczasowy komitet sterujący funduszu, do którego docelowo mogłoby dołączyć nawet 74 krajów tropikalnych.
Pomysł od razu wzbudził kontrowersje. Krytycy, w tym organizacje takie jak Global Forest Coalition, zwracają uwagę, że wypłaty zależą od wyników inwestycyjnych na rynkach finansowych, a nie od twardych, gwarantowanych zobowiązań – co czyni ochronę lasów zakładnikiem koniunktury giełdowej. Padają też zarzuty o „utowarowienie" lasu: traktowanie go jak aktywa finansowego, a nie ekosystemu. Eksperci podkreślają, że stawka 4 dolarów za hektar jest zbyt niska, by realnie konkurować z zyskami z wylesiania pod uprawy eksportowe. Choć zapisano, że 20% wypłat ma trafiać bezpośrednio do społeczności rdzennych, decyzje o funkcjonowaniu funduszu wciąż pozostają w rękach rządów i instytucji finansowych, a nie samych mieszkańców lasu.
Sprzeczność, która nie dawała spokoju: ropa naftowa w Amazonii
Tu dochodzimy do najbardziej niewygodnej części tej historii. Zaledwie kilka tygodni przed rozpoczęciem COP30 brazylijska agencja ochrony środowiska IBAMA wydała zgodę państwowemu koncernowi Petrobras na poszukiwania ropy naftowej w rejonie ujścia Amazonki (Foz do Amazonas), około 500 kilometrów od samego estuarium rzeki.
Dla wielu obserwatorów była to decyzja trudna do pogodzenia z obrazem Brazylii jako klimatycznego lidera, który akurat w tym momencie gościł cały świat na szczycie poświęconym walce ze zmianami klimatu. Prezes Petrobrasu, Magda Chambriard, przedstawiała ten krok jako naturalny element rozwoju gospodarczego kraju, zapowiadając „doskonałe wyniki" poszukiwań. Z kolei Suely Araújo z brazylijskiego Obserwatorium Klimatycznego (Observatório do Clima) skomentowała to bez ogródek: prezydent Lula „właśnie pogrzebał swoje twierdzenia o byciu liderem klimatycznym". Carlos Nobre, jeden z najbardziej cenionych brazylijskich klimatologów i współprzewodniczący naukowego panelu ds. Amazonii, podkreślał, że przy obecnej bliskości ekosystemu Amazonii do punktów krytycznych („tipping points") nie ma żadnego uzasadnienia dla nowych poszukiwań ropy.
Sedno problemu jest brutalnie proste: przemysł naftowy odpowiada za około 10% brazylijskiego PKB. Lula, mimo swojego klimatycznego wizerunku, rządzi krajem, którego gospodarka wciąż w istotnym stopniu opiera się na paliwach kopalnych, i musi balansować między międzynarodowym prestiżem a krajowymi interesami gospodarczymi oraz politycznymi (w tym presją silnego lobby naftowego i przemysłowego w Kongresie). W podobnym czasie prezydent podpisał też kontrowersyjną tzw. „ustawę o dewastacji" (Lei da Devastação), która w ocenie organizacji ekologicznych znacząco osłabia procedury wydawania pozwoleń środowiskowych w Brazylii.
Protesty, które nie dały się wyciszyć
COP30 był też sceną głośnego, oddolnego sprzeciwu. Tysiące przedstawicieli ludów rdzennych i aktywistów klimatycznych przemaszerowały ulicami Belém, domagając się czegoś więcej niż deklaracji i funduszy inwestycyjnych: uznania praw do ziemi jako fundamentu polityki klimatycznej, zakończenia wylesiania, wstrzymania wydobycia paliw kopalnych i realnego udziału społeczności rdzennych w podejmowaniu decyzji, a nie tylko roli „konsultowanych" obserwatorów. Hasło, które wybrzmiało podczas jednego z marszów – „odpowiedzią jesteśmy my" – dobrze oddaje przekonanie wielu uczestników, że to społeczności żyjące od pokoleń w lesie, a nie korporacyjne mechanizmy finansowe, powinny być w centrum rozwiązań.
Symbolicznym, choć niezamierzonym podsumowaniem całego szczytu stał się pożar, który w ostatnim dniu obrad wybuchł w jednym z pawilonów strefy negocjacyjnej (m.in. w pawilonie afrykańskim), zmuszając delegatów do ewakuacji. Dla części komentatorów – w tym publicystów piszących o „greenwashingu zamiast sprawiedliwości" – dym unoszący się nad salą negocjacyjną stał się gorzką metaforą całego wydarzenia: dużo symboliki, sporo dobrych intencji, ale wciąż zbyt mało twardych, wiążących rozstrzygnięć.
Co dalej? Droga do COP31
Ambasador Corrêa do Lago, żegnając delegatów, mówił, że „duch, który zbudowaliśmy tutaj, nie kończy się wraz z uderzeniem młotka; trwa dalej w każdym spotkaniu rządowym, w każdej sali zarządu i w każdym związku zawodowym". Zapowiedział też, że Brazylia będzie kontynuować swoje trzy priorytety – wzmacnianie multilateralizmu, łączenie polityki klimatycznej z codziennym życiem ludzi oraz przyspieszanie wdrażania Porozumienia Paryskiego – aż do listopada 2026 roku, kiedy to sztafetę przejmie gospodarz kolejnego szczytu, COP31.
To właśnie pytanie o gospodarza COP31 samo w sobie stało się polem sporu dyplomatycznego. Ostatecznie oficjalnym gospodarzem i organizatorem logistycznym zostanie Turcja, a szczyt odbędzie się w Antalyi, ale w wyniku kompromisu dyplomatycznego to Australia będzie przewodzić samym negocjacjom klimatycznym, natomiast przygotowujące grunt pod obrady spotkanie Pre-COP zorganizowane zostanie na jednej z wysp Pacyfiku – co dobrze pokazuje, jak bardzo geopolityka wciąż przenika proces, który formalnie ma służyć wyłącznie ochronie klimatu.
Brazylia i Polska: dwa różne kraje, podobny dylemat
Na pierwszy rzut oka trudno o dwa bardziej odległe od siebie kraje niż tropikalna Brazylia i leżąca w Europie Środkowej Polska. A jednak w polityce klimatycznej obu łączy zaskakująco podobny mechanizm: silne, historycznie zakorzenione uzależnienie gospodarki od jednego surowca, które trudno pogodzić z międzynarodowymi zobowiązaniami klimatycznymi.
W Brazylii tym surowcem jest ropa naftowa i – choć w mniejszym stopniu niż kiedyś – wylesianie pod rolnictwo eksportowe. W Polsce od dekad tę rolę odgrywa węgiel, wciąż odpowiadający za znaczną część krajowej produkcji energii, mimo unijnej presji na transformację energetyczną. W obu przypadkach rządy próbują grać podwójną rolę: na arenie międzynarodowej deklarować ambitne cele klimatyczne, a w polityce krajowej bronić miejsc pracy i dochodów budżetowych związanych z tradycyjnym sektorem surowcowym. Różnica polega głównie na skali i narzędziach nacisku: Polska funkcjonuje w ramach twardych, prawnie wiążących unijnych regulacji klimatycznych (system handlu emisjami, cele redukcyjne), podczas gdy Brazylia – jako kraj rozwijający się spoza Unii Europejskiej – ma w tej materii znacznie więcej politycznej swobody i mniej zewnętrznych mechanizmów egzekwowania obietnic.
Jest też różnica w narracji. Polska nie aspiruje do roli globalnego lidera klimatycznego – to raczej kraj broniący się przed tempem unijnej transformacji. Brazylia, przeciwnie, świadomie buduje swój wizerunek jako adwokata globalnego Południa i orędownika ambitnej polityki klimatycznej, co czyni jej własne sprzeczności – jak zgoda na poszukiwania ropy tuż przed COP30 – tym bardziej rzucającymi się w oczy i chętnie komentowanymi przez media na całym świecie.
Podsumowanie
COP30 w Belém nie przyniósł przełomu, jakiego oczekiwała część świata – nie udało się wynegocjować twardego zapisu o odejściu od paliw kopalnych, a wiele kluczowych ustaleń ma charakter dobrowolnych deklaracji, a nie wiążących zobowiązań. Jednocześnie szczyt pokazał, że Brazylia naprawdę stara się przekuć swoją geograficzną i polityczną pozycję w realny wpływ na globalną politykę klimatyczną – od Pakietu z Belém, przez nowatorski, choć kontrowersyjny Tropical Forests Forever Facility, po wzmocnienie głosu krajów globalnego Południa w negocjacjach.
Prawda o roli Brazylii w klimatycznej dyplomacji jest jednak bardziej złożona niż jakikolwiek komunikat prasowy z Belém. To kraj, który jednocześnie chroni i niszczy swój najcenniejszy zasób, przewodniczy negocjacjom o odejściu od paliw kopalnych i zatwierdza nowe poszukiwania ropy, mówi o sprawiedliwości klimatycznej i wywołuje protesty tych, których ta sprawiedliwość ma dotyczyć najbardziej. Może właśnie ta sprzeczność – a nie żadna deklaracja z końcowego dokumentu – najlepiej opisuje, gdzie dziś naprawdę stoi Brazylia w globalnej walce o klimat.
FAQ: najczęściej zadawane pytania o COP30 i rolę Brazylii
Kiedy i gdzie odbył się COP30? COP30 odbył się w dniach 10–22 listopada 2025 roku w Belém, stolicy brazylijskiego stanu Pará, leżącej w Amazonii. Był to pierwszy szczyt klimatyczny ONZ zorganizowany w samym sercu lasu tropikalnego.
Co to jest Pakiet z Belém? To zestaw 29 decyzji przyjętych przez 195 państw podczas COP30, obejmujących m.in. cele finansowania klimatycznego, potrojenie finansowania adaptacji do 2035 roku, plan wdrażania Porozumienia Paryskiego oraz mechanizm sprawiedliwej transformacji.
Czy na COP30 ustalono odejście od paliw kopalnych? Nie w formie wiążącego zapisu w oficjalnym porozumieniu. Zamiast tego przewodniczący szczytu zapowiedział opracowanie osobnej mapy drogowej poza formalnym procesem negocjacyjnym, co Unia Europejska skrytykowała jako „zmarnowaną szansę".
Czym jest Tropical Forests Forever Facility? To zaproponowany przez Brazylię fundusz inwestycyjny, który ma finansować ochronę lasów tropikalnych poprzez wypłaty dla krajów za zachowane obszary leśne (ok. 4 dolarów za hektar rocznie), zasilany kapitałem rządowym i prywatnym o docelowej wartości do 125 miliardów dolarów.
Dlaczego Brazylię oskarżano o hipokryzję podczas własnego szczytu klimatycznego? Ponieważ zaledwie kilka tygodni przed COP30 brazylijska agencja środowiskowa zatwierdziła poszukiwania ropy naftowej przez Petrobras u ujścia Amazonki, co krytycy uznali za sprzeczne z wizerunkiem kraju jako lidera walki ze zmianami klimatu.
Jaką rolę odgrywają społeczności rdzenne w brazylijskiej polityce klimatycznej? Formalnie coraz większą – np. w Tropical Forests Forever Facility zagwarantowano im 20% wypłat – ale organizacje reprezentujące ludy rdzenne podkreślają, że realna władza decyzyjna wciąż pozostaje w rękach rządów i instytucji finansowych, a nie samych społeczności leśnych.
Ile pieniędzy zadeklarowano na finansowanie klimatyczne podczas COP30? Uzgodniono dążenie do poziomu 1,3 biliona dolarów rocznie do 2035 roku ze wszystkich źródeł, przy zachowaniu wcześniejszego celu 300 miliardów dolarów rocznie z funduszy publicznych krajów rozwiniętych, ustalonego jeszcze na COP29.
Kto będzie gospodarzem kolejnego szczytu, COP31? Oficjalnym gospodarzem i organizatorem logistycznym COP31 w 2026 roku jest Turcja, a samo wydarzenie odbędzie się w Antalyi. W wyniku dyplomatycznego kompromisu to jednak Australia będzie przewodzić samym negocjacjom klimatycznym, a przygotowujące grunt pod szczyt spotkanie Pre-COP odbędzie się na jednej z wysp Pacyfiku.