Pomnik Pedro Álvareza Cabrala w São Paulo; fot: Xbrunaac
Brazylię „odkrył” dla Europy portugalski żeglarz Pedro Álvares Cabral: 22 kwietnia 1500 roku jego flota płynąca do Indii dostrzegła wybrzeże dzisiejszego stanu Bahia, a kilka dni później zakotwiczyła w zatoce w okolicach obecnego Porto Seguro. Cabral objął nowy ląd w posiadanie w imieniu króla Portugalii Manuela I, nazywając go Ziemią Prawdziwego Krzyża. Nie był jednak pierwszym Europejczykiem u brzegów Brazylii: kilka miesięcy wcześniej północno-wschodnie wybrzeże odwiedził Hiszpan Vicente Yáñez Pinzón. A ląd od tysięcy lat zamieszkiwały miliony rdzennych mieszkańców.
Historia wyprawy Cabrala to nie tylko opowieść o odkryciu. To początek ponad trzech stuleci portugalskiej kolonizacji, handlu czerwonym drewnem pau-brasil, od którego kraj wziął nazwę, a także niewolnictwa i dramatycznych zmian w życiu ludów rdzennych. Dlatego w samej Brazylii coraz częściej mówi się nie o „odkryciu” (descobrimento), ale o „przybyciu Portugalczyków” (chegada dos portugueses).
W tym poście opowiem Ci, kim był Cabral, jak przebiegła jego wyprawa, co wiemy o pierwszym spotkaniu z rdzennymi mieszkańcami, czy lądowanie w Brazylii było przypadkiem i dlaczego kolonizacja zaczęła się na dobre dopiero trzydzieści lat później. Na koniec podpowiem, gdzie w Bahii można zobaczyć miejsca związane z przybyciem Portugalczyków.
Pedro Álvares Cabral w pigułce:
Kim był: portugalski szlachcic i dowódca floty, uznawany za europejskiego odkrywcę Brazylii.
Urodzony: około 1467–1468 roku w Belmonte w Portugalii.
Zmarł: około 1520 roku, prawdopodobnie w Santarém w Portugalii, gdzie jest pochowany.
Najważniejsze wydarzenie: 22 kwietnia 1500 roku jego flota dotarła do wybrzeża Brazylii.
Wyprawa: 13 statków i około 1200–1500 ludzi, cel: Indie.
Pierwsza nazwa Brazylii: Ilha de Vera Cruz, potem Terra de Vera Cruz i Terra de Santa Cruz.
Najważniejsze źródło: list Pero Vaza de Caminhy do króla Manuela I, nazywany „aktem urodzenia Brazylii”.
Kim był Pedro Álvares Cabral?
Pedro Álvares Cabral urodził się około 1467–1468 roku w Belmonte, niewielkim mieście w środkowej Portugalii, w rodzinie szlacheckiej. Jego ojciec, Fernão Cabral, był szlachcicem związanym z dworem królewskim. Jako młody człowiek Pedro trafił na dwór, gdzie odebrał wykształcenie odpowiednie dla szlachcica tamtych czasów i został członkiem Zakonu Chrystusa, portugalskiego zakonu rycerskiego, który finansował wyprawy odkrywcze.
Co ciekawe, nie ma dowodów na to, że przed 1500 rokiem Cabral miał duże doświadczenie morskie. Król Manuel I powierzył mu dowództwo najprawdopodobniej ze względu na pozycję społeczną i zaufanie, a za nawigację odpowiadali doświadczeni kapitanowie i piloci, wśród nich Bartolomeu Dias, pierwszy Europejczyk, który opłynął Przylądek Dobrej Nadziei.
Portugalia na przełomie XV i XVI wieku
Portugalia była wtedy morską potęgą. W 1498 roku Vasco da Gama jako pierwszy Europejczyk dopłynął drogą morską do Indii, omijając Afrykę. Dla Portugalii oznaczało to dostęp do handlu przyprawami, takimi jak pieprz, cynamon i goździki, bez pośrednictwa kupców arabskich i weneckich. Wyprawa Cabrala miała umocnić ten szlak: nawiązać relacje handlowe w Indiach, założyć faktorię i wrócić ze statkami pełnymi przypraw.
Dla porównania: w tym samym czasie w Polsce panowali Jagiellonowie, a młody Mikołaj Kopernik studiował we Włoszech.
Wyprawa z 1500 roku: jak Cabral dotarł do Brazylii?
Największa flota tamtych czasów
9 marca 1500 roku z Lizbony wypłynęła flota złożona z 13 statków i około 1200–1500 ludzi: marynarzy, żołnierzy, kupców i zakonników. Była to jedna z największych portugalskich wypraw tamtego okresu.
Flota popłynęła na południe wzdłuż Afryki, a potem, zgodnie z instrukcjami opartymi na doświadczeniach Vasco da Gamy, skręciła szeroko na zachód, w głąb Atlantyku. Taki manewr, nazywany volta do mar, pozwalał wykorzystać wiatry i prądy, żeby łatwiej opłynąć południowy kraniec Afryki.
22 kwietnia 1500: ląd na horyzoncie
22 kwietnia 1500 roku marynarze dostrzegli ląd: wysoką, zaokrągloną górę, którą nazwali Monte Pascoal (Góra Wielkanocna), bo był to tydzień po Wielkanocy. Góra leży dziś w parku narodowym na południu stanu Bahia.
Po kilku dniach flota znalazła bezpieczną zatokę, którą nazwano Porto Seguro („bezpieczny port”). Historycy zwykle lokalizują ją w okolicach dzisiejszej zatoki Cabrália i miejscowości Santa Cruz Cabrália, kilkanaście kilometrów na północ od obecnego miasta Porto Seguro. 26 kwietnia na wysepce Coroa Vermelha odprawiono pierwszą mszę na ziemi brazylijskiej.
Portugalczycy sądzili początkowo, że dotarli do wyspy, i nazwali ją Ilha de Vera Cruz (Wyspa Prawdziwego Krzyża). Gdy okazało się, że to duży ląd, nazwę zmieniono na Terra de Vera Cruz, a później Terra de Santa Cruz.
Dziesięć dni w Brazylii
Flota spędziła u wybrzeży Brazylii około dziesięciu dni. W tym czasie:
Portugalczycy nawiązali kontakt z rdzennymi mieszkańcami,
postawiono drewniany krzyż i odprawiono mszę, symbolicznie obejmując ziemię w posiadanie w imieniu króla Portugalii,
jeden statek, dowodzony przez Gaspara de Lemosa, odesłano do Lizbony z wiadomością o odkryciu,
na lądzie pozostawiono dwóch skazańców (degredados), którzy mieli poznać język i zwyczaje miejscowych.
2 maja 1500 roku flota ruszyła w dalszą drogę do Indii.
List Pero Vaza de Caminhy: „akt urodzenia Brazylii”
Najwięcej o pierwszych dniach Portugalczyków w Brazylii wiemy dzięki listowi Pero Vaza de Caminhy, pisarza floty, który opisał królowi Manuelowi I wszystko, co zobaczył. List, datowany na 1 maja 1500 roku, jest przechowywany w archiwum Torre do Tombo w Lizbonie i uchodzi za pierwszy dokument w historii Brazylii. W Brazylii często nazywa się go „aktem urodzenia” kraju (certidão de nascimento).
Caminha opisał rdzennych mieszkańców z dużą ciekawością: ich nagość, malowane ciała, ozdoby z piór, łuki i strzały, a także to, że byli zdrowi i silni. Relacjonował wymianę podarunków i to, że część jedzenia i wina, które proponowali im Portugalczycy, mieszkańcy wypluwali. Opisał też bogactwo przyrody i wody, pisząc królowi, że ziemia jest tak żyzna, że jeśli zechce się ją wykorzystać, urodzi się na niej wszystko. W popularnej wersji to zdanie funkcjonuje w Brazylii jako powiedzenie em se plantando, tudo dá („jeśli się posadzi, wszystko wyrośnie”).
Jednocześnie Caminha jasno wskazywał, że najważniejszym zadaniem korony powinno być nawrócenie mieszkańców na chrześcijaństwo, co zapowiadało przyszłą politykę kolonialną.
Pierwszy kontakt z rdzennymi mieszkańcami
Na wybrzeżu dzisiejszej Bahii Portugalczycy spotkali członków ludu Tupiniquim, należącego do dużej grupy ludów mówiących językami z rodziny tupi. Szacunki liczby rdzennych mieszkańców terenów dzisiejszej Brazylii w 1500 roku są bardzo różne, od kilku do kilku milionów osób, należących do setek ludów mówiących różnymi językami.
Pierwsze kontakty były pokojowe: obie strony wymieniały się przedmiotami, a Portugalczycy obserwowali tańce i zwyczaje mieszkańców. Nie było jeszcze prób podboju. W kolejnych dziesięcioleciach sytuacja zmieniła się jednak radykalnie. Epidemie chorób przywiezionych z Europy, takich jak ospa, na które rdzenni mieszkańcy nie mieli odporności, niewolnicza praca przy wyrębie drewna i na plantacjach oraz wojny sprawiły, że populacja rdzenna drastycznie spadła.
Dziś w okolicach miejsca przybycia Portugalczyków mieszkają przedstawiciele ludu Pataxó. W wiosce Coroa Vermelha, tuż obok pomnika pierwszej mszy, działa targ z ich rękodziełem.
Czy lądowanie w Brazylii było przypadkiem?
To jedno z najczęściej dyskutowanych pytań w historiografii. Oficjalna wersja, zgodna z listem Caminhy, mówi o przypadkowym odkryciu podczas szerokiego manewru na Atlantyku. Część historyków uważa jednak, że Portugalczycy mogli spodziewać się lądu na zachodzie, a nawet celowo go szukać.
Argumenty za tym, że Portugalczycy mogli wiedzieć o lądzie:
Traktat z Tordesillas z 1494 roku podzielił świat między Hiszpanię i Portugalię wzdłuż linii przebiegającej 370 mil morskich na zachód od Wysp Zielonego Przylądka. Portugalia wynegocjowała przesunięcie tej linii dalej na zachód niż w pierwotnej propozycji, a po jej stronie znalazła się wschodnia część dzisiejszej Brazylii.
Portugalski nawigator Duarte Pacheco Pereira opisał w swoim dziele sugestie o lądzie na zachodzie, a niektórzy badacze uważają, że mógł go widzieć przed 1500 rokiem.
Szeroki łuk na Atlantyku był znanym manewrem nawigacyjnym, ale flota Cabrala odbiła na zachód wyjątkowo daleko.
Argumenty za przypadkiem:
Brak jednoznacznych dokumentów potwierdzających wcześniejszą wiedzę.
Krótki, zaledwie dziesięciodniowy postój i szybka kontynuacja podróży do Indii, które były głównym celem wyprawy.
Historycy nie są zgodni, a sprawa pozostaje otwarta.
Kto był w Brazylii przed Cabralem?
Kilka miesięcy przed Cabralem, w styczniu 1500 roku, do północno-wschodniego wybrzeża Brazylii dotarł Hiszpan Vicente Yáñez Pinzón, wcześniej dowódca jednego ze statków w pierwszej wyprawie Kolumba. Ponieważ ziemie te leżały po portugalskiej stronie linii z Tordesillas, Hiszpania nie zgłosiła do nich roszczeń. Dlatego to Cabral jest uznawany w Brazylii i Portugalii za odkrywcę kraju.
Co było potem? Dalsze losy wyprawy i Cabrala
Katastrofa u Przylądka Dobrej Nadziei
W drodze do Indii flota Cabrala wpadła w gwałtowny sztorm u wybrzeży Afryki. Zatonęły cztery statki, a wśród zmarłych był Bartolomeu Dias, ten sam, który w 1488 roku jako pierwszy opłynął Przylądek Dobrej Nadziei.
Konflikt w Kalikacie
We wrześniu 1500 roku Cabral dotarł do Kalikatu w Indiach. Relacje z lokalnym władcą szybko się pogorszyły: kupcy arabscy, obawiając się konkurencji, zaatakowali portugalską faktorię, zabijając kilkudziesięciu Portugalczyków. W odwecie Cabral zajął statki kupieckie i ostrzelał miasto z armat, a potem popłynął do Koczinu, gdzie nawiązał korzystniejsze relacje handlowe.
Powrót i niełaska
Latem 1501 roku do Lizbony wróciło tylko około połowy statków. Mimo strat przywiezione przyprawy przyniosły zysk, ale dowództwo kolejnej wyprawy do Indii król powierzył Vasco da Gamie. Przyczyny odsunięcia Cabrala nie są do końca jasne: historycy wskazują na straty wyprawy, spory na dworze i konflikt z królem.
Cabral wycofał się z życia publicznego, ożenił się z Isabel de Castro, szlachcianką spokrewnioną z rodziną królewską, i zmarł około 1520 roku. Został pochowany w kościele Graça w Santarém, gdzie jego grób odnalazł w XIX wieku brazylijski historyk Francisco Adolfo de Varnhagen. Na początku XX wieku, w geście symbolicznym, część jego szczątków przekazano Brazylii i przewieziono do Rio de Janeiro.
Dlaczego kolonizacja zaczęła się dopiero około 1530 roku?
Przez pierwsze trzy dekady Portugalia koncentrowała się na zyskownym handlu z Indiami, a Brazylia nie wydawała się ważna: nie znaleziono tu złota ani przypraw. Jedynym cennym zasobem było drewno pau-brasil, z którego pozyskiwano czerwony barwnik do tkanin. Jego wyrąb i eksport korona przekazała w dzierżawę kupcom, a pracę przy wycince wykonywali rdzenni mieszkańcy w zamian za przedmioty, np. siekiery i noże.
Sytuacja zmieniła się, gdy u brazylijskich wybrzeży zaczęli pojawiać się francuscy kupcy i korsarze, którzy także handlowali drewnem. Portugalia zaczęła obawiać się utraty ziemi. Dlatego:
1530–1532: wyprawa Martima Afonso de Sousy patrolowała wybrzeże i założyła pierwszą stałą osadę, São Vicente (1532), w dzisiejszym stanie São Paulo. O São Vicente i Santos pisałam w przewodniku po Santos.
1534: król podzielił wybrzeże na kapitanie dziedziczne (capitanias hereditárias), pasy ziemi przekazane szlachcicom, którzy mieli je kolonizować na własny koszt. Większość z nich zakończyła się porażką.
1549: król ustanowił urząd gubernatora generalnego, a pierwszy gubernator, Tomé de Sousa, założył Salvador, pierwszą stolicę Brazylii. Pisałam o nim w przewodniku po Salvadorze.
Wkrótce podstawą gospodarki kolonii stały się plantacje trzciny cukrowej na północnym wschodzie, oparte na pracy zniewolonych Afrykanów. O tym rozdziale historii pisałam w poście o niewolnictwie w Brazylii.
Skąd nazwa „Brazylia”?
Nazwa kraju pochodzi od drzewa pau-brasil (Paubrasilia echinata), którego czerwony rdzeń przypominał żarzące się węgle, po portugalsku brasa. Z czasem nazwa handlowa drewna zastąpiła religijne nazwy „Terra de Vera Cruz” i „Terra de Santa Cruz”. Kupców i drwali handlujących drewnem nazywano brasileiros, i tak powstała nazwa mieszkańców.
Pau-brasil jest dziś drzewem narodowym Brazylii i gatunkiem zagrożonym, bo przez stulecia wyrąbywano go niemal do całkowitego wyniszczenia. Z jego drewna wciąż wytwarza się smyczki do skrzypiec i wiolonczel, cenione przez muzyków na całym świecie, co rodzi spory o ochronę gatunku.
Relacjom Brazylii z Portugalią od kolonii do niepodległości poświęciłam osobne posty: o relacji kolonii z metropolią, o ucieczce rodziny królewskiej do Rio i o niepodległości Brazylii.
Jak Brazylia pamięta Cabrala dziś?
W XIX wieku, gdy Brazylia budowała swoją tożsamość jako niepodległe państwo, Cabral stał się jedną z postaci narodowej historii: jego imieniem nazwano ulice, place, szkoły i miejscowości, a jego wyprawę uwieczniono na obrazach. Najsłynniejszy to Primeira Missa no Brasil („Pierwsza msza w Brazylii”) Victora Meirellesa z 1860 roku.
22 kwietnia to w Brazylii Dia do Descobrimento do Brasil, czyli Dzień Odkrycia Brazylii, ale nie jest to święto państwowe ani dzień wolny od pracy. Świętem narodowym jest 7 września, Dzień Niepodległości.
Ocena wydarzeń z 1500 roku zmieniała się z czasem. W 2000 roku obchody 500-lecia przybycia Portugalczyków w Porto Seguro zakłócił protest przedstawicieli ludów rdzennych, ruchu czarnych i organizacji społecznych, który policja rozproszyła. Wydarzenie stało się symbolem sporu o to, jak opowiadać historię Brazylii: jako „odkrycie” czy jako początek podboju. Dziś w brazylijskich szkołach coraz częściej mówi się o „przybyciu Portugalczyków”, podkreślając, że ziemię zamieszkiwali wcześniej jej rdzenni mieszkańcy.
Śladami Cabrala: Porto Seguro i okolice
Jeśli chcesz zobaczyć miejsca związane z przybyciem Portugalczyków, jedź na Wybrzeże Odkrycia (Costa do Descobrimento) na południu stanu Bahia. Okolica jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako część obszaru chronionych lasów atlantyckich.
Porto Seguro: miasto z zabytkowym centrum (Cidade Histórica) na wzgórzu, z kościołami z XVI wieku i kamiennym słupem, tzw. Marco do Descobrimento, postawionym na pamiątkę objęcia ziemi przez Portugalczyków. Porto Seguro jest też popularnym kurortem z plażami i życiem nocnym.
Coroa Vermelha (Santa Cruz Cabrália): miejsce pierwszej mszy z pomnikiem i dużym krzyżem, a obok targ rękodzieła Pataxó.
Park Narodowy i Historyczny Monte Pascoal: góra, którą jako pierwszą zobaczyli marynarze Cabrala, położona na terenie chronionym, częściowo pokrywającym się z terytorium Pataxó.
Arraial d'Ajuda i Trancoso: klimatyczne miejscowości nadmorskie na południe od Porto Seguro, dostępne promem przez rzekę Buranhém.
Praktycznie: do Porto Seguro można dolecieć bezpośrednio z São Paulo, Rio czy Belo Horizonte. Najwięcej turystów przyjeżdża w okresie od grudnia do lutego i w lipcu, gdy w Brazylii trwają wakacje szkolne. Jeśli wolisz spokój i niższe ceny, wybierz inne miesiące, pamiętając, że od kwietnia do czerwca częściej pada. Praktyczne wskazówki dotyczące planowania podróży po Brazylii znajdziesz w moim ebooku „Brazylia dla początkujących”.
Dlaczego ta historia powinna Was interesować?
Historia Cabrala to punkt wyjścia do zrozumienia współczesnej Brazylii: tego, dlaczego mówi się tu po portugalsku, skąd wzięła się nazwa kraju, dlaczego jego społeczeństwo jest tak zróżnicowane i dlaczego relacje z ludami rdzennymi i dziedzictwo kolonialne są w Brazylii wciąż żywym tematem. To też przykład tego, jak zmienia się sposób opowiadania historii: od bohaterskiej narracji o odkrywcach do perspektywy uwzględniającej tych, którzy byli na miejscu przed nimi.
Podsumowanie
Pedro Álvares Cabral, portugalski szlachcic płynący do Indii, 22 kwietnia 1500 roku dotarł do wybrzeży dzisiejszej Bahii i objął je w posiadanie w imieniu króla Portugalii. Nie był pierwszym Europejczykiem w Brazylii, a to, czy odkrycie było przypadkiem, historycy dyskutują do dziś. Jego dziesięciodniowy postój, opisany w liście Pero Vaza de Caminhy, zapoczątkował jednak historię kolonialnej Brazylii: handlu drewnem pau-brasil, kapitanii, plantacji i niewolnictwa, a także dramatycznych zmian w życiu ludów rdzennych.
Brazylia wzięła nazwę od drzewa, język od Portugalczyków, a swoją historię zaczęła długo przed 1500 rokiem.
Jeśli lubisz brazylijską historię, więcej opowieści znajdziesz na moim Instagramie @brazyliada, a raz w miesiącu w newsletterze Brasletter.
FAQ: najczęściej zadawane pytania o Pedro Álvaresa Cabrala
Kto odkrył Brazylię? Za europejskiego odkrywcę Brazylii uznaje się portugalskiego żeglarza Pedro Álvaresa Cabrala, którego flota dotarła do wybrzeża 22 kwietnia 1500 roku. Kilka miesięcy wcześniej północno-wschodnie wybrzeże odwiedził Hiszpan Vicente Yáñez Pinzón, a ziemię od tysięcy lat zamieszkiwały ludy rdzenne.
Kiedy odkryto Brazylię? 22 kwietnia 1500 roku, gdy flota Cabrala dostrzegła górę Monte Pascoal na wybrzeżu dzisiejszego stanu Bahia. Kilka dni później Portugalczycy wylądowali w okolicach dzisiejszego Porto Seguro.
Gdzie wylądował Cabral w Brazylii? Na wybrzeżu południowej Bahii, w zatoce nazwanej Porto Seguro, którą historycy lokalizują w okolicach dzisiejszej zatoki Cabrália i miejscowości Santa Cruz Cabrália, na północ od obecnego miasta Porto Seguro. Pierwszą mszę odprawiono 26 kwietnia 1500 roku na wysepce Coroa Vermelha.
Czy odkrycie Brazylii było przypadkowe? Oficjalnie tak: flota płynąca do Indii odbiła daleko na zachód, żeby wykorzystać wiatry. Część historyków uważa jednak, że Portugalczycy mogli wiedzieć o istnieniu lądu, m.in. ze względu na negocjacje traktatu z Tordesillas z 1494 roku. Sprawa pozostaje sporna.
Jak pierwotnie nazywała się Brazylia? Najpierw Ilha de Vera Cruz (Wyspa Prawdziwego Krzyża), potem Terra de Vera Cruz i Terra de Santa Cruz. Nazwa Brasil przyjęła się od drzewa pau-brasil, z którego pozyskiwano czerwony barwnik.
Co to jest list Pero Vaza de Caminhy? To list pisarza floty Cabrala do króla Manuela I z 1 maja 1500 roku, opisujący pierwsze dni Portugalczyków w Brazylii i spotkanie z rdzennymi mieszkańcami. Uważa się go za pierwszy dokument w historii Brazylii i nazywa „aktem urodzenia Brazylii”.
Jakich ludzi spotkał Cabral w Brazylii? Członków ludu Tupiniquim, należącego do ludów tupi. Dziś w okolicach miejsca przybycia Portugalczyków mieszkają przedstawiciele ludu Pataxó.
Czy 22 kwietnia jest świętem w Brazylii? Nie. 22 kwietnia obchodzi się Dzień Odkrycia Brazylii, ale nie jest to dzień wolny od pracy. Narodowym świętem Brazylii jest 7 września, Dzień Niepodległości.