We wrześniu 2024 roku prezydent Brazylii Luiz Inácio Lula da Silva podpisał porozumienie kończące spór, który ciągnął się od czterdziestu lat. Z jednej strony stało brazylijskie ministerstwo obrony i marzenie o narodowym programie kosmicznym. Z drugiej – potomkowie zbiegłych niewolników z Alcântary w stanie Maranhão, których dziadkowie zostali w latach 80. XX wieku siłą wysiedleni ze swojej ziemi, żeby zrobić miejsce pod bazę startową rakiet. Rząd federalny zrzekł się roszczeń do niemal 78 tysięcy hektarów i zobowiązał się przyznać tytuły własności ponad 150 społecznościom. W zamian mieszkańcy zgodzili się, że sama baza kosmiczna, licząca 9,2 tysiąca hektarów, zostanie na stałe.
To jedna z niewielu historii z happy endem w temacie, który w Brazylii wciąż jest otwartą raną: walki quilombolas (w polskiej transkrypcji fonetycznej czasem zapisywanych jako „kwilombole") o ziemię, którą ich przodkowie zajęli, uciekając z niewolnictwa nawet czterysta lat temu. Dziś to ponad milion trzysta tysięcy ludzi w niemal 1700 gminach całego kraju, z których zdecydowana większość wciąż nie ma żadnego prawnego tytułu do gruntu, na którym mieszka od pokoleń.
Ten artykuł to próba wyjaśnienia, kim właściwie są quilombolas, skąd wzięło się to słowo, jak wyglądała historia najsłynniejszego quilombo w dziejach Brazylii i dlaczego sprawa, którą konstytucja miała rozwiązać już w 1988 roku, wciąż czeka na finał – często kosztem ludzkiego życia.
Skąd się wzięło słowo „quilombo"?
Słowo quilombo nie jest brazylijskim wynalazkiem – przywędrowało razem z zniewolonymi ludźmi z Afryki. Pochodzi z języka kimbundu, używanego w rejonie dzisiejszej Angoli, gdzie „kilombo" oznaczało obóz wojskowy, a w szerszym sensie także rodzaj męskiego związku inicjacyjnego, łączącego ludzi z różnych grup etnicznych we wspólną, nową strukturę społeczną. To znaczenie – budowanie nowej wspólnoty z ludzi wyrwanych z własnych korzeni – okazało się prorocze.
W koloniach portugalskich w Ameryce mianem quilombo zaczęto określać osady zakładane przez zbiegłych niewolników, najczęściej w trudno dostępnych miejscach: głębi lasu, na wzgórzach, wśród bagien. Uciekinierzy nie zawsze byli tam sami – do quilombos dołączali też rdzenni mieszkańcy uciekający przed niewolą, biedni biali osadnicy czy zbiegli żołnierze. Powstawały w ten sposób społeczności mieszane, samowystarczalne gospodarczo i zorganizowane niekiedy na wzór struktur znanych z Afryki.
Osoba należąca do takiej społeczności, dziś, jak i w przeszłości, nazywana jest quilombola. To właśnie od tego słowa pochodzi tytułowe, spolszczone „kwilombola" – choć w polskich tekstach popularnonaukowych i dziennikarskich znacznie częściej spotkacie oryginalną, portugalską pisownię: quilombola, quilombolas.
Palmares i Zumbi – najsłynniejszy quilombo w historii
Jeśli w historii Brazylii jest jeden quilombo, o którym powinien usłyszeć każdy, to Quilombo dos Palmares. Powstał pod koniec XVI wieku w Serra da Barriga, w ówczesnej kapitanii Pernambuco (dziś to teren stanu Alagoas), i przetrwał ponad sto lat – w szczytowym okresie, pod koniec XVII wieku, liczył od 11 do nawet 20 tysięcy mieszkańców. To czyni go największym quilombo w całej historii Brazylii, porównywanym czasem do niewielkiego państwa w państwie.
Palmares miało własną strukturę władzy, gospodarkę opartą na rolnictwie i rzemiośle oraz zorganizowaną obronę wojskową, na czele której stali kolejno Ganga Zumba, a po nim Zumbi dos Palmares. To właśnie Zumbi, urodzony prawdopodobnie w samym Palmares, stał się z czasem najbardziej rozpoznawalnym symbolem oporu wobec niewolnictwa w całej Brazylii.
Portugalczycy przez dekady próbowali zniszczyć Palmares – między 1680 a 1686 rokiem wysłano tam co najmniej sześć nieudanych ekspedycji wojskowych. Dopiero w styczniu 1694 roku, pod dowództwem gubernatora Pedra de Almeidy i przy udziale bandeirantes Domingosa Jorge Velho (uzbrojonych oddziałów paramilitarnych, wywodzących się z ekspedycji poszukujących złota i niewolników w głębi kraju), obrona Palmares została ostatecznie złamana. Sam Zumbi zdołał uciec, ale został zdradzony, wytropiony i zabity w zasadzce 20 listopada 1695 roku.
Ta data ma dziś w Brazylii wymiar symboliczny. W 1995 roku, w setną rocznicę śmierci Zumbiego, prezydent Fernando Henrique Cardoso oficjalnie uznał go za bohatera narodowego. Od tego czasu 20 listopada obchodzony jest jako Dia da Consciência Negra – Dzień Świadomości Czarnych, dziś już święto państwowe w wielu stanach i miastach Brazylii, w tym w São Paulo i Rio de Janeiro. Na miejscu dawnego Palmares od 2007 roku działa park pamięci, Parque Memorial Quilombo dos Palmares.
Zniesienie niewolnictwa, które niczego nie rozwiązało
Palmares padło, ale zjawisko quilombos przetrwało – bo niewolnictwo w Brazylii trwało jeszcze prawie dwa wieki dłużej. Brazylia była ostatnim krajem na całej półkuli zachodniej, który formalnie zniósł niewolnictwo, dopiero w 1888 roku, na mocy tak zwanej Lei Áurea („Złotego Prawa"). Przez blisko cztery stulecia do brazylijskich portów trafiło więcej zniewolonych osób z Afryki niż do jakiegokolwiek innego kraju obu Ameryk (pisałam o tym szerzej w artykule o historii niewolnictwa w Brazylii [→ link wewnętrzny do wstawienia po publikacji]).
Problem w tym, że zniesienie niewolnictwa nie oznaczało żadnej formy zadośćuczynienia. Byli niewolnicy i mieszkańcy quilombos nie otrzymali od państwa ani ziemi, ani wsparcia finansowego, ani nawet formalnego uznania tego, że grunt, na którym mieszkali od dekad czy pokoleń, należy do nich. W praktyce przez kolejne sto lat quilombos istniały w prawnej próżni: tolerowane, czasem ignorowane, czasem wypierane przez plantatorów, spekulantów ziemskich czy późniejsze inwestycje infrastrukturalne, ale bez żadnego tytułu własności, który mógłby je chronić.
1988 rok i przełomowy Artykuł 68
Przełom przyszedł dopiero wraz z końcem dyktatury wojskowej i uchwaleniem nowej, demokratycznej konstytucji w 1988 roku, nazywanej „Konstytucją Obywatelską" (pisałam o tym okresie szerzej w artykule o dyktaturze wojskowej w Brazylii [→ link wewnętrzny do wstawienia po publikacji]). To właśnie wtedy, w dużej mierze dzięki naciskowi czarnego ruchu społecznego aktywnego podczas prac konstytucyjnych, do tekstu ustawy zasadniczej trafił zapis, który miał zmienić wszystko.
Artykuł 68 Aktu Przejściowych Postanowień Konstytucyjnych (Ato das Disposições Constitucionais Transitórias, w skrócie ADCT) stanowi wprost: potomkom społeczności quilombos, którzy zajmują swoją ziemię, przysługuje uznanie definitywnej własności tej ziemi, a państwo jest zobowiązane wydać im formalne tytuły własności.
To zapis rewolucyjny na tle innych krajów regionu – uznaje prawo do ziemi nie na podstawie dokumentów sprzed wieków, lecz na podstawie ciągłości zamieszkania i tożsamości wspólnotowej. Problem w tym, że od uznania prawa na papierze do jego wyegzekwowania w praktyce minęło już ponad trzydzieści pięć lat, a większość społeczności quilombolas wciąż na ten tytuł czeka.
Jak dziś wygląda droga do tytułu własności?
Formalna procedura tytułowania ziem quilombolas została uregulowana dopiero w 2003 roku, dekretem prezydenckim nr 4887. Kluczowa zasada, jaką wprowadził ten dekret, to autoidentyfikacja (autodefinição): to sama społeczność decyduje, czy uważa się za quilombola, a nie urzędnik czy antropolog z zewnątrz. Formalnym potwierdzeniem tej autoidentyfikacji zajmuje się rządowa Fundação Cultural Palmares, która wydaje tzw. certyfikację.
Certyfikacja to jednak dopiero pierwszy krok. Sam proces tytułowania prowadzi INCRA, brazylijski instytut do spraw reformy rolnej, i składa się z kilkunastu kolejnych etapów: opracowania raportu antropologicznego i technicznego, wyznaczenia granic terytorium, zatwierdzeń kilku różnych agencji rządowych (m.in. Fundação Palmares, IPHAN odpowiedzialnej za dziedzictwo kulturowe, FUNAI zajmującej się ludami rdzennymi czy Ibamy odpowiedzialnej za środowisko, z których każda ma aż 30 dni na wydanie opinii), 90-dniowego okresu, w którym obecni na terenie właściciele mogą zgłosić sprzeciw, aż po finalne wydanie tytułu.
Efekt tej wielostopniowej procedury jest taki, że według Observatório Terras Quilombolas w systemie INCRA czeka obecnie 1787 wniosków o tytulację, z czego formalny, ostateczny tytuł własności otrzymało do tej pory zaledwie 161 terytoriów. To oznacza, że na ziemi z uregulowanym statusem prawnym mieszka dziś zaledwie około 4,3% ludności quilombola w całym kraju – reszta wciąż czeka, często od dekad.
Przy obecnym tempie prac, jak wyliczyli analitycy Observatório Terras Quilombolas, zakończenie wszystkich toczących się już postępowań zajęłoby ponad dwa tysiące lat, gdyby nie wpłynął ani jeden nowy wniosek. Tempo to nie jest zresztą stałe w czasie: rząd Jaira Bolsonaro (2019–2022) był wielokrotnie krytykowany, między innymi przez organizacje pozarządowe i samą Fundação Palmares, za świadome blokowanie i spowalnianie procesu tytułowania, w tym za niewykonywanie decyzji brazylijskiego Trybunału Najwyższego (STF) w tej sprawie. Dla porównania, budżet na tytułowanie ziem quilombolas w 2022 roku wyniósł zaledwie około 749 tysięcy reali, podczas gdy w 2024 roku, już za rządów Luli, wzrósł do około 137 milionów reali, a liczba tytulacji przyznanych w pierwszym roku jego kadencji przewyższyła historyczną roczną średnią z poprzednich lat.
Ile jest dziś w Brazylii quilombolas?
Choć quilombos istnieją od czterech stuleci, dopiero spis powszechny z 2022 roku po raz pierwszy w historii systematycznie policzył osoby identyfikujące się jako quilombolas w całym kraju – podobnie jak stało się to wcześniej, w 1991 roku, z ludnością rdzenną. Wyniki, opublikowane przez brazylijski urząd statystyczny IBGE, pokazały, że w Brazylii żyje dziś 1 327 802 osoby identyfikujące się jako quilombolas, rozproszone po 1696 gminach w całym kraju.
Zdecydowana większość, aż 68,2% tej populacji (czyli około 905 tysięcy osób), mieszka w regionie Północno-Wschodnim (Nordeste) – najbiedniejszym regionie Brazylii, ale też tym, przez który przez wieki przechodził główny nurt handlu niewolnikami i który do dziś ma najsilniejsze afrobrazylijskie dziedzictwo kulturowe. Same dane spisowe mają zresztą znaczenie praktyczne: to właśnie na ich podstawie państwo planuje politykę publiczną, dostęp do edukacji, opieki zdrowotnej czy właśnie procesy tytułowania ziemi.
Alcântara – quilombo w cieniu wyrzutni rakietowej
Najbardziej wymowną, choć niestety niejedyną, ilustracją tego, jak długo i boleśnie potrafi trwać spór o ziemię, jest historia Alcântary w stanie Maranhão, o której wspomniałam na początku artykułu.
W 1983 roku brazylijskie wojsko zbudowało tam Centro de Lançamento de Alcântara, bazę do wystrzeliwania rakiet i satelitów, korzystając z bliskości równika, która czyni to miejsce jednym z najlepszych na świecie do takich startów. Pod inwestycję siłą przesiedlono wtedy 312 rodzin quilombolas z terenów nadmorskich, obiecując im w zamian infrastrukturę i wsparcie, którego przez dekady w dużej mierze nie dostarczono.
Spór ciągnął się kolejne czterdzieści lat, angażując w międzyczasie nawet Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka, który nakazał Brazylii publiczne przeprosiny za naruszenia praw człowieka popełnione przy budowie bazy. Kluczowym punktem zapalnym stały się plany rozbudowy bazy do ponad 213 tysięcy hektarów, co oznaczałoby kolejne wysiedlenia. Dopiero porozumienie z września 2024 roku, o którym wspomniałam we wstępie, zamknęło ten rozdział: rząd zrzekł się roszczeń do prawie 78 tysięcy hektarów na rzecz lokalnych społeczności i zobowiązał się wydać tytuły własności ponad 150 wspólnotom, a mieszkańcy w zamian zaakceptowali stały status samej bazy kosmicznej.
Przemoc, która wciąż nie ustaje
Za suchymi statystykami dotyczącymi tytułów własności kryje się bardzo konkretne, ludzkie ryzyko. Według raportu Coordenação Nacional de Articulação das Comunidades Negras Rurais Quilombolas (CONAQ), krajowej organizacji koordynującej wspólnoty quilombolas, w okresie od stycznia 2019 do lipca 2024 roku w Brazylii zamordowano 46 osób z tych społeczności, w aż 13 różnych stanach kraju.
Blisko 35% tych zabójstw miało bezpośredni związek z konfliktami o ziemię, a kolejne około 24% dotyczyło przemocy domowej. 63% ofiar zginęło od broni palnej, często – jak podkreśla raport – od strzału w tył głowy lub karku, co śledczy odczytują jako celową egzekucję, a nie przypadkowy akt przemocy. 42% zamordowanych pełniło funkcje liderów społeczności albo było blisko związanych z lokalnym przywództwem, a średni wiek ofiar wyniósł 45 lat. Najwięcej takich zabójstw odnotowano w stanach Maranhão (14 przypadków), Bahia (10) i Pará (4) – a więc w dużej mierze tam, gdzie mieszka też najwięcej quilombolas w ogóle.
Autorzy raportu wskazują wprost na mechanizm, który napędza tę przemoc: proces tytułowania ziemi trwa przeciętnie około dziesięciu lat, a im dłużej społeczność funkcjonuje bez formalnego tytułu, tym łatwiej stać się celem gróźb, zastraszania czy wręcz zabójstw ze strony osób zainteresowanych przejęciem tej samej ziemi pod uprawy, hodowlę czy wydobycie. To błędne koło: brak tytułu sprzyja przemocy, a przemoc dodatkowo utrudnia bezpieczne dochodzenie praw do ziemi.
Kwilombole a polskie doświadczenie
Dla polskiego czytelnika najbliższym, choć niedoskonałym, punktem odniesienia może być spór o reprywatyzację – sprawy majątkowe sprzed dekad, które w Polsce po dziś dzień ciągną się przez sądy, komisje weryfikacyjne i kolejne nowelizacje przepisów. Warto jednak od razu zaznaczyć, jak bardzo różni się skala i kontekst tych spraw: polska reprywatyzacja dotyczy majątku odebranego konkretnym rodzinom w konkretnym momencie historycznym, sprawa quilombolas sięga czterech wieków niewolnictwa i systemowego wykluczenia z prawa własności w ogóle.
To, co jednak łączy oba przypadki, to mechanizm, który dobrze znają też polscy spadkobiercy dawnych właścicieli: państwo formalnie uznaje prawo do roszczenia, ale sam proces jego wyegzekwowania rozciąga się na dekady, a czasem – jak w Brazylii – na tysiąclecia, jeśli liczyć tempem obecnie toczących się postępowań.
Dlaczego to ważne również poza Brazylią
Sprawa quilombolas to coś więcej niż wewnętrzny spór o ziemię. Terytoria quilombolas, zwłaszcza te w Amazonii i na obrzeżach Nordeste, pełnią też realną funkcję ekologiczną – z badań i doniesień organizacji zajmujących się ochroną środowiska (m.in. cytowanych przez France24) wynika, że społeczności te od pokoleń zarządzają lasem w sposób znacznie mniej niszczący niż komercyjne rolnictwo czy wydobycie, co czyni z nich de facto strażników bioróżnorodności. To temat, który zyskał dodatkowo na znaczeniu przy okazji szczytu klimatycznego COP30 w Belém w 2025 roku (pisałam o nim więcej w osobnym artykule [→ link wewnętrzny do wstawienia po publikacji]), gdzie prawa ludności tradycyjnej do ziemi wracały jako argument w dyskusji o ochronie Amazonii.
Podsumowanie
Historia quilombolas to opowieść o niezwykłej wytrwałości: od uciekinierów budujących własne państwo w sercu Serra da Barriga, przez sto lat prawnej niewidzialności po zniesieniu niewolnictwa, aż po konstytucyjne zwycięstwo z 1988 roku, które wciąż czeka na pełne wykonanie. To, że w 2024 roku udało się zamknąć czterdziestoletni spór w Alcântarze, pokazuje, że zmiana jest możliwa – ale statystyki dotyczące pozostałych 1787 nierozpatrzonych wniosków i wciąż ginących liderów społeczności przypominają, że dla większości quilombolas ta walka wcale się jeszcze nie skończyła.
FAQ – najczęstsze pytania o quilombolas
Kim są quilombolas (kwilombole)? To potomkowie mieszkańców quilombos – osad zakładanych od XVI wieku przez zbiegłych niewolników w Brazylii. Dziś to odrębna, prawnie uznana kategoria społeczna, licząca ponad 1,3 miliona osób w całym kraju.
Skąd pochodzi słowo „quilombo"? Wywodzi się z języka kimbundu, używanego w rejonie dzisiejszej Angoli, gdzie „kilombo" oznaczało obóz wojskowy oraz rodzaj wspólnoty inicjacyjnej łączącej ludzi z różnych grup etnicznych.
Kim był Zumbi dos Palmares? To najsłynniejszy przywódca Quilombo dos Palmares, największego quilombo w historii Brazylii, liczącego w szczytowym okresie nawet 20 tysięcy mieszkańców. Zginął w zasadzce 20 listopada 1695 roku, a dziś jest oficjalnie uznanym bohaterem narodowym Brazylii.
Ile osób w Brazylii identyfikuje się dziś jako quilombolas? Według spisu powszechnego z 2022 roku – 1 327 802 osoby w 1696 gminach, z czego 68,2% mieszka w regionie Nordeste.
Jak wygląda proces uzyskania tytułu własności do ziemi? Społeczność najpierw samodzielnie identyfikuje się jako quilombola, co potwierdza certyfikacją rządowa Fundação Cultural Palmares. Następnie brazylijski instytut INCRA prowadzi wieloetapowy proces obejmujący badania antropologiczne, wyznaczenie granic, opinie kilku agencji rządowych i okres na zgłaszanie sprzeciwów, zanim wyda formalny tytuł własności.
Dlaczego proces tytułowania trwa tak długo? Z powodu wielostopniowej biurokracji, konieczności zgody wielu instytucji, niewystarczającego finansowania w niektórych okresach (zwłaszcza za rządów Jaira Bolsonaro) oraz prawa właścicieli sąsiadujących gruntów do formalnego sprzeciwu. Obecnie w systemie czeka 1787 wniosków, z których tytuł otrzymało dotąd tylko 161.
Co wydarzyło się w Alcântara w 2024 roku? Po ponad czterdziestu latach sporu prezydent Lula podpisał porozumienie, w którym rząd zrzekł się roszczeń do niemal 78 tysięcy hektarów na rzecz społeczności quilombolas i zobowiązał się wydać im tytuły własności, w zamian za akceptację stałej obecności pobliskiej bazy kosmicznej.
Czy quilombolas są nadal narażeni na przemoc? Tak. Według raportu organizacji CONAQ, między 2019 a połową 2024 roku zamordowano 46 osób z tych społeczności, a blisko jedna trzecia tych zabójstw miała bezpośredni związek z konfliktami o ziemię.