Bandeirantes to uczestnicy wypraw (bandeiras), które w XVII i XVIII wieku wyruszały z São Paulo w głąb Brazylii. Szukali złota i kamieni szlachetnych, ale też pojmowali i zniewalali rdzennych mieszkańców oraz niszczyli misje jezuickie. Dla jednych są pionierami, którzy poszerzyli granice kraju, dla innych łowcami niewolników. Ten spór widać dziś na pomnikach: Monumento às Bandeiras był pomalowany, a pomnik Borby Gato w 2021 roku podpalono.
Stoisz przed monumentalną rzeźbą z granitu: kilkadziesiąt postaci, niektóre z bronią, ciągnie przez zarośla ogromną łódź rzeczną. Wśród nich są Portugalczycy, ale też Afrykańczycy, rdzenni mieszkańcy i potomkowie obu grup. To Monumento às Bandeiras, czyli Pomnik Bandeiras w São Paulo: 12 metrów wysokości, 50 metrów długości i 240 granitowych bloków.
To jeden z najbardziej rozpoznawalnych pomników miasta i jednocześnie jeden z najbardziej spornych. Stoi przy Parku Ibirapuera i upamiętnia bandeirantes, czyli uczestników wypraw (bandeiras), które w XVII i XVIII wieku wyruszały z São Paulo w głąb kontynentu. Dla jednych to pionierzy, którzy poszerzyli granice Brazylii. Dla innych to łowcy niewolników, którzy napadali na wioski i misje rdzennych mieszkańców. W ostatnich latach pomniki bandeirantes bywały oblewane farbą, a jeden z nich w 2021 roku został podpalony.
W tym tekście przyglądam się tej historii bez upiększania, ale też bez uproszczonych osądów: kim byli bandeirantes, co robili, dlaczego São Paulo ich upamiętnia i dlaczego temat budzi dziś tak silne emocje. Opieram się na źródłach historycznych i prasowych, a tam, gdzie historycy się spierają, zaznaczam to wprost.
Bandeirantes w pigułce:
Kim byli: uczestnicy wypraw (bandeiras) z São Paulo w głąb Brazylii
Kiedy: głównie XVII wiek, a wyprawy trwały jeszcze w XVIII wieku
Czego szukali: złota, kamieni szlachetnych, nowych ziem i rdzennych mieszkańców do zniewolenia
Najsłynniejsi: Antônio Raposo Tavares, Fernão Dias Paes, Borba Gato, Domingos Jorge Velho
Pomniki w São Paulo: Monumento às Bandeiras (Ibirapuera) i pomnik Borby Gato (Santo Amaro)
Dlaczego spór: wyprawy poszerzyły granice kolonii i odkryły złoto, ale wiązały się z niewolnictwem i przemocą wobec rdzennych mieszkańców
Kim byli bandeirantes? Podstawowe informacje
Bandeirantes to uczestnicy wypraw w głąb Brazylii, organizowanych głównie przez mieszkańców São Paulo. Same wyprawy nazywano bandeiras (po portugalsku bandeira to „flaga” albo „oddział”). Ich celem były złoto i kamienie szlachetne, nowe ziemie i, szczególnie w XVII wieku, pojmanie rdzennych mieszkańców, których potem zniewalano. Samo słowo bandeirante upowszechniło się według historyków później niż sama praktyka.
Kiedy działali?
Szczyt aktywności przypada na XVII wiek, ale wyprawy trwały jeszcze w XVIII wieku, już w czasie gorączki złota w Minas Gerais i Mato Grosso.
Skąd pochodzili?
Przede wszystkim z São Paulo, które w XVII wieku było niewielką osadą, a nie metropolią. Kilka cech regionu sprzyjało takim wyprawom:
Położenie: z São Paulo wyruszano rzekami, między innymi Tietê, w głąb lądu. Wyprawy odpływały na przykład z Porto Feliz.
Gospodarka: region nie miał tak dochodowych plantacji trzciny cukrowej jak północny wschód kraju, więc zniewalanie rdzennych mieszkańców i poszukiwanie kruszców było dla wielu paulistów ważnym źródłem dochodu.
Mieszana populacja: Portugalczycy, rdzenni mieszkańcy (głównie Tupi) i mamelucos, czyli potomkowie osób portugalskich i rdzennych. Znali teren i języki.
Z kogo składała się wyprawa?
Największa znana wyprawa, z 1629 roku, dowodzona przez Manuela Preto i Antônia Raposo Tavaresa, liczyła według źródeł 69 białych, około 900 mamelucos i 2 tysiące rdzennych uczestników. Dlatego historycy zwracają uwagę, że większość uczestników bandeiras nie była Portugalczykami.
Typowa wyprawa składała się z:
przywódcy, zwykle zamożnego paulisty,
mamelucos i biednych kolonistów,
rdzennych sojuszników i przewodników, z których część uczestniczyła w wyprawach pod przymusem,
zniewolonych ludzi, którzy nieśli ekwipunek.
Historycy często podkreślają pewną ironię: wielu uczestników wypraw miało rdzenne pochodzenie, a jednak wyprawy polowały na innych rdzennych mieszkańców.
Co robili bandeirantes? Dwie opowieści
W debacie o bandeirantes ścierają się zwykle dwie wersje. Obie opierają się na faktach.
Wersja regionalna, znana z podręczników i pomników:
szukali złota i kamieni szlachetnych w Minas Gerais i Mato Grosso,
pokonywali ogromne odległości i otwierali szlaki w głąb kontynentu,
ich wyprawy i późniejsze osadnictwo przesunęły faktyczne granice kolonii daleko poza linię z traktatu z Tordesillas, a kolejne traktaty (jak madrycki z 1750 roku) te zdobycze uznały.
Wersja krytyczna:
polowali na rdzennych mieszkańców i zniewalali ich,
niszczyli misje jezuickie, w których skupiano Guarani,
w wielu atakach ginęli ludzie,
część historyków wiąże ich działalność z wyludnieniem regionów i zanikiem całych społeczności.
To nie są dwie sprzeczne historie, tylko jedna historia opowiedziana z różnych perspektyw. Poszerzanie terytorium kolonii i przemoc wobec rdzennych mieszkańców były ze sobą splecione.
Jak wyglądały wyprawy? Trzy przykłady
1. Guairá i misje jezuickie
Jezuici zakładali w dzisiejszym Paranie redukcje (po hiszpańsku reducciones), czyli osady, w których chrystianizowali i organizowali życie Guarani. W latach 1628 do 1631 bandeiras Manuela Preto i Antônia Raposo Tavaresa uderzyły w ten region. Z 13 redukcji w Guairá 11 zostało zniszczonych, a jezuici dostali polecenie opuszczenia terenu.
Źródła mówią o tysiącach pojmanych Guarani, ale liczby są sporne, a część historyków uważa dawne szacunki za zawyżone. Według jednego z szacunków w latach 1628 i 1629 pojmano około 5 tysięcy osób, z których do São Paulo dotarło tylko około 1,2 tysiąca. Jezuita Antonio Ruiz de Montoya poprowadził około 12 tysięcy Guarani na południe, żeby uciec przed atakami.
Ta historia nie jest jednak opowieścią tylko o bezbronnych ofiarach. W 1641 roku w bitwie pod Mbororé uzbrojeni Guarani z misji pokonali oddział bandeirantes.
2. Poszukiwanie złota i kamieni
Nie wszystkie wyprawy polegały na polowaniu na ludzi, wiele szukało bogactw naturalnych. Wyprawa Fernão Diasa (1674 do 1681) szukała szmaragdów. Uczestniczyli w niej jego syn i zięć Borba Gato. Zielone kamienie, które znaleziono, okazały się turmalinami, a sam Fernão Dias zmarł w 1681 roku. Według historyczki Adriany Romeiro wyprawa szukała też rdzennych mieszkańców do zniewolenia.
Złoto znaleziono kilka lat później. Pierwsze próbki odkryto około 1690 roku (przypisuje się to wyprawie Antônia Rodriguesa Arzão), a w 1698 roku bogate złoża w Vila Rica, dzisiejszym Ouro Preto. Borba Gato znalazł złoto w okolicach Sabará. Około 1719 roku odkryto złoto w rejonie Cuiabá w Mato Grosso. To uruchomiło gorączkę złota, która przyciągnęła tysiące ludzi, a bogactwo popłynęło do Portugalii. W kopalniach pracowali zniewoleni ludzie, o czym świadczy między innymi podatek pogłówny od liczby niewolników.
O gorączce złota w Minas Gerais pisałam w poście o gorączce złota.
3. Najemnicy wobec quilombos: Palmares
Quilombo to osada zbiegłych niewolników. Palmares było największym i najbardziej znanym z nich: w szczytowym okresie według niektórych szacunków mogło tam żyć ponad 30 tysięcy ludzi.
Władze kolonialne wynajęły do jego zniszczenia bandeirantes Domingosa Jorge Velho i Bernarda Vieirę de Melo. 6 lutego 1694 roku zdobyto główną osadę, zwaną Macaco. Zumbi, ostatni znany przywódca Palmares, został ranny i uciekł, ale 20 listopada 1695 roku zdradzono jego kryjówkę, a on sam zginął z rąk żołnierzy kolonialnych. Źródła różnią się co do tego, kto dokładnie go zabił. Jego głowę wystawiono publicznie, a data jego śmierci jest dziś w Brazylii obchodzona jako Dzień Świadomości Czarnych.
O Zumbim i Dniu Świadomości Czarnych pisałam w poście o Zumbim, a o potomkach zbiegłych niewolników w poście o kwilombolach.
Najsłynniejsi bandeirantes i ich ślady w São Paulo
Imiona wielu bandeirantes noszą dziś ulice, autostrady i pomniki. Oto czterech z nich, którzy najczęściej pojawiają się w debacie.
Antônio Raposo Tavares (1598 do 1659)
Urodził się w Portugalii i przybył do Brazylii z ojcem. Dowodził kilkoma wyprawami przeciwko redukcjom jezuickim: w Guairá (1628 i 1629) i w Tape, na terenie dzisiejszego Rio Grande do Sul (od 1636). Między 1648 a 1652 rokiem poprowadził jedną z najdłuższych znanych wypraw w kolonialnej Ameryce Południowej, przez interior kontynentu aż do rejonu Amazonii.
Ślad w São Paulo: nosi jego imię autostrada Rodovia Raposo Tavares.
Spór: historycy łączą go przede wszystkim z wyprawami po niewolników i niszczeniem redukcji, a część z nich wiąże jego działania z zanikiem całych grup etnicznych.
Fernão Dias Paes (1608 do 1681)
Zwany „łowcą szmaragdów”. Należał do najzamożniejszych paulistów i miał wielu niewolników. W latach 1674 do 1681 prowadził wyprawę po Minas Gerais w poszukiwaniu szmaragdów, które okazały się turmalinami. W latach 30. XVII wieku brał też udział w atakach na redukcje w Tape.
Ślad w São Paulo: autostrada Rodovia Fernão Dias łączy São Paulo z Belo Horizonte.
Spór: jego wyprawy nie były tylko poszukiwaniem kamieni, ale też zdobywaniem rdzennych ludzi do pracy przymusowej.
Manuel de Borba Gato (1649 do 1718)
Zięć Fernão Diasa i uczestnik jego wyprawy. Według dokumentów po konflikcie o zaopatrzenie zabił królewskiego urzędnika nadzorującego kopalnie, Rodriga de Castelo Branco, i przez około 20 lat ukrywał się w głębi lądu. Około 1700 roku przyszedł do gubernatora prosić o przebaczenie, bo odkrył ważne złoża złota w rejonie Sabará. Został mianowany strażnikiem (guarda-mor) okręgu Rio das Velhas, a w 1702 roku nadzorcą kopalń złota. Był jedną z kluczowych postaci wojny Emboabas (1707 do 1709), konfliktu o nowo odkryte kopalnie.
Ślad w São Paulo: 13-metrowy pomnik w dzielnicy Santo Amaro, dzieło Júlia Guerry, ukończone w 1963 roku. To właśnie ten pomnik podpalono w 2021 roku, o czym piszę niżej.
Spór: krytycy wiążą go z zabijaniem i zniewalaniem rdzennych mieszkańców i Afrykańczyków, a obrońcy podkreślają jego rolę w odkryciu złota i zagospodarowaniu Minas Gerais.
Domingos Jorge Velho
Bandeirante najemnik, którego władze kolonialne wynajęły do zniszczenia Quilombo dos Palmares (patrz wyżej). Jest jedną z najczęściej przywoływanych postaci w debacie o roli bandeirantes w niewolnictwie.
Dlaczego São Paulo upamiętnia bandeirantes?
To kluczowe pytanie: jak miasto może stawiać pomniki ludziom, którzy zniewalali innych? Odpowiedź nie jest jedna.
1. Tożsamość regionalna
Pomysł pomnika powstał w latach 20. XX wieku. Monumento às Bandeiras otwarto 25 stycznia 1953 roku, w ramach obchodów 400-lecia założenia São Paulo, a jego twórca Victor Brecheret pracował nad nim przez ponad trzydzieści lat. Temat bandeiras miał wtedy duży oddźwięk wśród paulistów. Jak zauważają komentatorzy cytowani przez Carta Capital, stan São Paulo identyfikuje się z bandeiras, a bandeirantes są jednym z symboli regionalnej dumy.
Pomnik pokazuje wspólny wysiłek: Portugalczyków, Afrykańczyków, mamelucos i rdzennych mieszkańców ciągnących jedną łódź. Krytycy zwracają uwagę, że taki obraz zaciera przymus, na którym opierały się bandeiras. Pomnik nie przedstawia konkretnych osób z historii. Jedyną rozpoznawalną postacią jest autoportret rzeźbiarza, wyryty na ramieniu jednej z figur.
2. Ekspansja terytorialna
Wyprawy bandeirantes były częścią procesu, który przesunął granice kolonii daleko poza linię z traktatu z Tordesillas z 1494 roku. Dzięki późniejszym traktatom Brazylia ma dziś około 8,5 mln km² i jest piątym co do wielkości krajem świata. Dla brazylijskiego poczucia potęgi to ważny wątek, choć niektórzy historycy podkreślają, że ta ekspansja miała cenę, którą płacili rdzenni mieszkańcy.
O relacjach Brazylii z dawną metropolią pisałam w poście o Brazylii i Portugalii.
3. Długo niewidoczne ofiary
Przez dziesięciolecia w dominującej narracji pomijano los rdzennych mieszkańców. Od kilku dekad rośnie liczba prac historycznych i głosów rdzennych organizacji, które domagają się pełniejszego obrazu przeszłości, także w odniesieniu do pomników.
Spór o pomniki: protesty i debata
Narracja o bandeirantes zmienia się od lat, a jej najbardziej widocznym polem są pomniki.
2013 i 2016: Monumento às Bandeiras
W 2013 roku rdzenni aktywiści protestujący przeciwko projektowi poprawki do konstytucji PEC 215, która zmieniłaby sposób wyznaczania granic ziem rdzennych, przemaszerowali pod Monumento às Bandeiras. Przyozdobili go transparentami i wywiesili czerwoną flagę symbolizującą krew przodków. W 2016 roku pomnik został po raz drugi pomalowany i pokryty graffiti.
Lipiec 2021: podpalenie pomnika Borby Gato
24 lipca 2021 roku około 50 osób ułożyło opony u podstawy 13-metrowego pomnika Borby Gato w Santo Amaro i je podpaliło. Do autorstwa przyznał się ruch Revolução Periférica, a jeden z organizatorów, Paulo Galo, lider Entregadores Antifascistas, zgłosił się na policję i oświadczył, że celem było „otwarcie debaty”. Ogień dotknął konstrukcji, ale według wstępnej analizy obrony cywilnej nie została ona naruszona w stopniu zagrażającym jej stabilności. Burmistrz Ricardo Nunes poinformował, że renowację sfinansuje anonimowy przedsiębiorca. Paulo Galo został zatrzymany 28 lipca, a na początku sierpnia sąd zwolnił go i dwóch innych oskarżonych. Prokuratura później wnosiła o skazanie go za podpalenie, a o uniewinnienie od pozostałych zarzutów.
Reakcje były skrajnie różne:
radna São Paulo Luana Alves z partii PSOL zaproponowała zastąpienie pomnika posągiem Terezy de Benguela, przywódczyni quilombo z XVIII wieku,
grupa działaczy konserwatywnej partii PTB zorganizowała 31 lipca „symboliczne czyszczenie” pomnika,
w Zgromadzeniu Ustawodawczym stanu São Paulo zgłoszono wniosek o potępienie aktu wandalizmu,
prokuratorka podkreślała „niezaprzeczalną wartość kulturową” pomnika dla miasta.
Główne argumenty w debacie
W uproszczeniu w sporze pojawiają się trzy stanowiska:
Usunięcie lub zastąpienie pomników: zwolennicy tego podejścia argumentują, że przestrzeń publiczna nie powinna honorować ludzi, którzy zniewalali innych, i że w ich miejsce można postawić pomniki osób, które z kolonializmem walczyły.
Zachowanie pomników i sprzeciw wobec wandalizmu: zwolennicy tego podejścia podkreślają, że pomniki są częścią dziedzictwa kulturowego miasta i że ich niszczenie nie rozwiązuje problemu.
Dodanie kontekstu: często proponuje się rozwiązanie pośrednie, czyli tablice z pełnym opisem historycznym przy pomnikach albo przeniesienie niektórych z nich do muzeów.
To spór bez prostej odpowiedzi i przede wszystkim pytanie do samych Brazylijczyków, w tym do rdzennych mieszkańców, których głos przez długi czas był w tej dyskusji słabo słyszalny.
Perspektywa rdzennej ludności
Dla wielu rdzennych aktywistów bandeirantes są symbolem przemocy kolonialnej, niewolnictwa i utraty ziem. W przypadku rdzennych mieszkańców Brazylii po przybyciu Europejczyków doszło do dramatycznego spadku liczebności. Przyczyn było wiele: choroby, przymusowa praca i niewolnictwo, wojny i utrata ziem. Bandeirantes byli jednym z czynników, ale nie jedynym. Szacunki liczebności ludności rdzennej z XVI wieku są bardzo rozbieżne, dlatego nie podaję tu jednej liczby.
Rdzenni mieszkańcy nie byli jednak tylko biernymi ofiarami: Guarani z misji pokonali bandeirantes pod Mbororé, a część rdzennych grup uczestniczyła w bandeiras jako sojusznicy lub zmuszani przewodnicy.
Współczesne dane
Według Spisu Powszechnego 2022 (IBGE) w Brazylii żyje 1 693 535 osób, które określają się jako rdzenni mieszkańcy, czyli 0,83% populacji. W 2010 roku było ich 896 917 (0,47%). Wzrost jest częściowo skutkiem zmiany metody spisu: w 2022 roku pytanie o tożsamość rdzenną zadawano także poza oficjalnymi ziemiami rdzennymi, a część osób z rdzennymi korzeniami wcześniej wybierała w ankietach inną kategorię. Około 63% rdzennych mieszkańców mieszka poza oficjalnie wyznaczonymi ziemiami rdzennymi, a ponad połowa (51%) w regionie Amazonii Legalnej.
Jak mówić o bandeirantes? Próba wyważonej perspektywy
Nie da się ocenić ich jednym zdaniem, bo oba obrazy opierają się na udokumentowanych faktach.
Fakty, które wspierają obraz odkrywców:
prowadzili wyprawy w głąb kontynentu i przyczynili się do przesunięcia granic kolonii,
ich wyprawy doprowadziły do odkrycia złota w Minas Gerais i Mato Grosso, co zmieniło gospodarkę kolonii,
otworzyli szlaki, wzdłuż których powstawały kolejne osady.
Fakty, które wspierają obraz łowców niewolników:
polowali na rdzennych mieszkańców i zniewalali ich,
niszczyli misje jezuickie, na przykład w Guairá,
działali także jako najemnicy przeciwko quilombos, jak w przypadku Palmares,
ich wyprawy wiązały się z przemocą i śmiercią wielu osób.
Zamiast pytać, czy byli bohaterami czy zbrodniarzami, warto zapytać, jak jedno łączyło się z drugim: odkrycia i ekspansja były możliwe między innymi dzięki niewolnictwu i przemocy.
Gdzie zobaczyć ślady bandeirantes w São Paulo?
Jeśli jesteś w São Paulo, możesz zobaczyć miejsca, wokół których toczy się ta debata:
Monumento às Bandeiras: stoi przy Parku Ibirapuera, na placu Praça Armando de Salles Oliveira. Rzeźba jest skierowana w stronę rzeki Tietê, którą wyruszały wyprawy.
Pomnik Borby Gato: w dzielnicy Santo Amaro, na placu Praça Augusto Tortorelo de Araújo, w południowej części miasta.
Autostrady: imiona bandeirantes noszą między innymi Rodovia Raposo Tavares i Rodovia Fernão Dias.
O parku Ibirapuera pisałam w poście o Parque Ibirapuera, a o stanie São Paulo w poście o stanie São Paulo.
Jeśli planujesz całą podróż po Brazylii, zajrzyj do mojego e-booka „Brazylia dla początkujących”, w którym znajdziesz podstawy planowania wyjazdu.
Podsumowanie: historia nigdy nie jest prosta
Bandeirantes to symbol tego, jak skomplikowana jest historia kolonizacji. Co wiemy na pewno:
ich wyprawy poszerzyły granice kolonii i doprowadziły do odkrycia złota,
były też związane z niewolnictwem rdzennych mieszkańców i z niszczeniem misji,
pamięć o nich jest dziś sporna: pomniki są przedmiotem protestów, ale też obrony.
Czy São Paulo powinno zmienić swoje pomniki, to pytanie przede wszystkim do Brazylijczyków, w tym do rdzennych mieszkańców, których głos przez długi czas był słabo słyszalny. Niezależnie od tego, jak ta debata się skończy, warto znać całą historię: zarówno to, co bandeirantes odkryli, jak i to, za jaką cenę.
Ta sama wyprawa mogła być dla jednych odkryciem, a dla innych początkiem utraty domu: warto pamiętać o obu perspektywach.
Raz w miesiącu piszę o Brazylii w newsletterze Brasletter, a na Instagramie @brazyliada pokazuję więcej mojego codziennego polsko-brazylijskiego życia.
FAQ: najczęściej zadawane pytania
1. Kim byli bandeirantes?
To uczestnicy wypraw w głąb Brazylii, organizowanych głównie przez mieszkańców São Paulo, w XVII i XVIII wieku. Szukali złota i kamieni szlachetnych, ale też pojmowali i zniewalali rdzennych mieszkańców. Większość uczestników wypraw nie była Portugalczykami, tylko mamelucos i rdzennymi sojusznikami albo przewodnikami.
2. Dlaczego São Paulo upamiętnia bandeirantes?
Bo ich wyprawy miały znaczenie dla ekspansji terytorialnej kolonii i stały się symbolem regionalnej dumy paulistów. Monumento às Bandeiras otwarto w 1953 roku, w czasie obchodów 400-lecia miasta, a jego idea powstała już w latach 20. XX wieku. Dziś coraz częściej mówi się, że ta pamięć pomija ofiary wypraw.
3. Co bandeirantes zrobili rdzennej ludności?
Polowali na rdzennych mieszkańców, żeby zniewalać ich do pracy, i niszczyli misje jezuickie. W latach 1628 do 1631 zniszczyli 11 z 13 redukcji w Guairá, a pojmano tysiące Guarani. Historycy spierają się o dokładne liczby, ale nie o samo zjawisko. Rdzenni mieszkańcy próbowali się bronić, a w 1641 roku pod Mbororé Guarani pokonali bandeirantes.
4. Czy pomniki bandeirantes są niszczone?
Tak. Monumento às Bandeiras był pomalowany i pokryty graffiti w 2016 roku, a w 2013 roku rdzenni aktywiści przyozdobili go transparentami i czerwoną flagą. 24 lipca 2021 roku podpalono pomnik Borby Gato w Santo Amaro, a jego sprawcy tłumaczyli, że chcieli otworzyć debatę. Burmistrz poinformował, że renowację pomnika sfinansuje anonimowy przedsiębiorca, a wobec uczestników akcji toczyło się postępowanie sądowe.
5. Kto był najbardziej znanym bandeirante?
Trzy imiona pojawiają się najczęściej: Antônio Raposo Tavares (wyprawy w Guairá i Tape oraz długa ekspedycja z lat 1648 do 1652), Fernão Dias Paes (wyprawa po szmaragdy z lat 1674 do 1681) i Manuel de Borba Gato (odkrywca złota w okolicach Sabará). Do tego dochodzi Domingos Jorge Velho, który zniszczył Palmares.
6. Czy bandeirantes odkryli złoto w Brazylii?
Tak, ale nie dokonał tego jeden człowiek i nie była to wyprawa Fernão Diasa, który szukał szmaragdów. Pierwsze próbki złota znaleziono około 1690 roku, w 1698 roku odkryto bogate złoża w Vila Rica, a Borba Gato znalazł złoto w okolicach Sabará. Złoto zapoczątkowało gorączkę złota i zmieniło gospodarkę kolonii.
7. Czy bandeirantes to bohaterowie czy zbrodniarze?
Zależy, kogo zapytasz, i oba obrazy opierają się na faktach. Dla części Brazylijczyków to pionierzy, którzy poszerzyli granice kraju. Dla wielu rdzennych mieszkańców i potomków zniewolonych Afrykańczyków to symbol przemocy i niewolnictwa. Historia bandeirantes obejmuje i ekspansję, i przemoc.
8. Jak bandeirantes wpłynęli na granice Brazylii?
Traktat z Tordesillas z 1494 roku przyznawał Portugalii tylko wschodnią część kontynentu. Wyprawy bandeirantes i osadnictwo, które za nimi poszło, przesunęły faktyczne granice kolonii daleko na zachód, a kolejne traktaty, takie jak madrycki z 1750 roku, te zdobycze uznały. Dzięki temu Brazylia ma dziś około 8,5 mln km².