Włosi w Brazylii – jak imigranci zmienili kuchnię i kulturę południa

Siedzisz w pizzerii w São Paulo. Menu jest po portugalsku, ale nazwy dań brzmią znajomo: margherita, quattro formaggi, calzone. Kelner podchodzi i pyta: "Tudo bem?" – ale jego nazwisko to Rossi. Albo Berlusconi. Albo Colombo.

Rozglądasz się – połowa restauracji ma włoskie nazwiska. Wychodzisz na ulicę – widzisz: Rua Treze de Maio, Cantina do Lucca, Bar Brahma (właściciel: włoskiego pochodzenia).

Witaj w Bixiga – włoskiej dzielnicy São Paulo, gdzie co trzeci mieszkaniec ma włoskie korzenie.

Ale to nie tylko São Paulo. Kiedy pojedziesz na południe Brazylii – Rio Grande do Sul, Santa Catarina, Paraná – zobaczysz miasteczka, które wyglądają jak wyrwane z Włoch. Winnice, polenta na niedzielny obiad, dialekty weneckie mieszane z portugalskim.

Włosi zmienili Brazylię. Nie tylko kuchnię (choć pizza brazylijska to osobny fenomen). Zmienili kulturę, język, architekturę, przemysł. 1,5 miliona Włochów przyjechało do Brazylii między 1870 a 1930 rokiem. Dziś 25-30 milionów Brazylijczyków (15% populacji!) ma włoskie korzenie.

W tym artykule pokażę Ci, jak to się stało – dlaczego Włosi przyjechali, gdzie się osiedlili, jak przetrwali i jak stworzyli hybrydową kulturę italo-brazylijską, która istnieje do dziś.

Dlaczego Włosi emigrowali do Brazylii?

Koniec XIX wieku. Włochy dopiero co zjednoczone (1861), ale kraj w głębokim kryzysie.

Sytuacja we Włoszech (1870-1920):

Bieda:

• Północne Włochy (Piemont, Lombardia, Wenecja Euganejska) – przeludnienie, brak ziemi dla chłopów

• Południowe Włochy (Kalabria, Sycylia) – jeszcze gorzej, feudalne struktury, głód

Bezrobocie:

• Industrializacja zniszczyła tradycyjne rzemiosło

• Młodzi ludzie nie mieli przyszłości

Polityka:

• Rząd włoski zachęcał do emigracji (żeby zmniejszyć presję społeczną)

• Brazylia aktywnie rekrutowała – wysyłała agentów do włoskich wiosek

Brazylia potrzebowała pracowników

Kontekst:

• 1888 – Brazylia zniosła niewolnictwo (ostatni kraj w Ameryce)

• Problem: Plantacje kawy (głównie w São Paulo) straciły siłę roboczą

• Rozwiązanie: Sprowadzić imigrantów z Europy

Brazylia obiecywała:

• Darmową podróż statkiem (rząd płacił)

• Ziemię (często kłamstwo – dostawali pracę na plantacjach, nie ziemię)

• Nowy start, bogactwo

Włosi uwierzyli – i ruszyli przez Atlantyk.

Liczby – skala migracji

1870-1930: ~1,5 miliona Włochów przyjechało do Brazylii

Porównanie:

• Do USA: ~4 miliony Włochów (w tym samym okresie)

• Do Argentyny: ~2 miliony

Brazylia była drugim najważniejszym celem włoskiej emigracji (po USA).

Skąd pochodzili?

• 60-70% z północnych Włoch (Wenecja Euganejska, Lombardia, Piemont)

• 20-30% z południowych Włoch (Kalabria, Kampania, Sycylia)

• Niewielki odsetek z centrum (Toskania, Emilia-Romania)

Dlaczego głównie północ? Bo tam była największa bieda + agenci rekrutacyjni byli najbardziej aktywni.

Gdzie się osiedlili? Geografia włoskiej Brazylii

Włosi nie rozproszyli się równomiernie. Osiedlili się w konkretnych regionach – i tam stworzyli małe Włochy.

1. São Paulo (stan) – epicentrum włoskiej imigracji

Liczby:

• Do 1920 roku 800,000+ Włochów osiedliło się w stanie São Paulo

• W samym mieście São Paulo: 1/3 populacji to Włosi lub ich potomkowie (lata 20. XX wieku)

Gdzie pracowali?

• Plantacje kawy (fazendas) – głównie w głębi stanu

• Fabryki (w mieście São Paulo – przemysł tekstylny, metalurgiczny)

• Budownictwo (budowali São Paulo – dosłownie)

Dzielnice włoskie w São Paulo (miasto):

• Bixiga (Bela Vista) – najbardziej ikoniczna włoska dzielnica, pełna włoskich restauracji

• Brás – robotnicza dzielnica, Włosi pracowali w fabrykach tekstylnych

• Mooca – także przemysłowa, włoskie rodziny mieszkały w cortiços (kamienicach)

Dziś: ~60% mieszkańców stanu São Paulo ma włoskie korzenie.

2. Rio Grande do Sul – Włochy na brazylijskim południu

Liczby:

• ~100,000 Włochów osiedliło się w Rio Grande do Sul (1875-1914)

Gdzie?

• Serra Gaúcha (góry w północnej części stanu) – regiony: Caxias do Sul, Bento Gonçalves, Garibaldi

• Rząd brazylijski dał im ziemię (w odróżnieniu od São Paulo, gdzie pracowali na plantacjach)

Co robili?

• Uprawiali winogrona – zakładali winnice

• Hodowli, rolnictwo

• Tworzyli małe miasteczka (do dziś wyglądają jak włoskie wsie)

Dziś:

• Caxias do Sul – 95% mieszkańców ma włoskie korzenie

• Bento Gonçalves – stolica brazylijskiego wina (winnice założone przez Włochów)

3. Santa Catarina – Włosi i Niemcy

Liczby:

• ~50,000 Włochów (mniej niż w SP czy RS, ale znaczący wpływ)

Gdzie?

• Południe stanu (np. Criciúma, Urussanga)

Co robili?

• Kopalnie węgla

• Rolnictwo (kukurydza, fasola)

Ciekawostka: W Santa Catarina Włosi mieszkali obok Niemców – dwa różne światy kulturowe, czasem konflikty, czasem współpraca.

4. Paraná – późniejsza fala

Liczby:

• ~30,000 Włochów (głównie po 1900 roku)

Gdzie?

• Curitiba (stolica stanu) + interior

Co robili?

• Rolnictwo, handel

Dziś: W Kurytybie jest wiele włoskich nazwisk, ale kultura bardziej zmieszana (bo Paraná miała też Polaków, Ukraińców, Niemców).

5. Rio de Janeiro (miasto) – mniejsza, ale widoczna społeczność

Niewielka liczba Włochów osiedliła się w Rio. Głównie:

• Handel (sklepy, restauracje)

• Budownictwo

Dzielnice: Nie ma tak wyraźnych włoskich dzielnic jak w São Paulo, ale wpływ widoczny (nazwiska, kuchnia).

Warunki pracy – marzenie vs. rzeczywistość

Włosi przyjechali do Brazylii z nadzieją na lepsze życie. Rzeczywistość była brutalna.

Na plantacjach kawy (São Paulo)

Obietnice:

• Dostaną ziemię

• Będą wolni, niezależni farmerzy

Rzeczywistość:

• Nie dostali ziemi – pracowali na plantacjach (fazendas) jako najemni robotnicy

• Warunki często gorsze niż niewolnictwo (paradoksalnie)

Dlaczego gorsze?

• Niewolnicy byli własnością właściciela plantacji – więc miał interes, żeby ich utrzymać przy życiu

• Imigranci? Wymienni – jeśli umarł, sprowadzano kolejnych

System colonato:

• Włoska rodzina dostawała kawałek plantacji do uprawy

• Płacili im za zebrane kilo kawy (a nie za godzinę pracy)

• Ale: musieli kupować jedzenie w sklepie należącym do fazendeira (właściciela plantacji) – ceny zawyżone

• Efekt: Zadłużali się, nie mogli odejść (dług narastał)

To było pół-niewolnictwo.

Protesty:

• Włosi protestowali, strajkowali

• W 1902 roku rząd włoski zakazał agentom rekrutacyjnym zachęcać do emigracji do Brazylii (zbyt dużo skarg)

• Ale Włosi nadal przyjeżdżali (bo we Włoszech było jeszcze gorzej)

W miastach (São Paulo, Rio)

Warunki lepsze, ale też ciężkie:

• Praca w fabrykach (12-14 godzin dziennie)

• Mieszkanie w cortiços (przeludnione kamienice – jedna rodzina w jednym pokoju)

• Niskie pensje

Ale: Mieli więcej swobody niż na plantacjach. Mogli zmieniać pracę, oszczędzać, zakładać własne biznesy.

W Rio Grande do Sul (Serra Gaúcha)

Warunki najlepsze – bo dostali ziemię.

Ale:

• Ziemia była w górach, na stromych zboczach (trudna do uprawy)

• Pierwsze lata: głód, choroby, izolacja

• Musieli wszystko budować od zera (domy, drogi, szkoły)

Ale z czasem: Stworzyli prosperujące społeczności – winnice, farmy, miasteczka.

Jak Włosi stworzyli własne społeczności

Włosi w Brazylii nie asymilowali się od razu. Przez dekady zachowywali swoją kulturę, język, tradycje.

1. Język – dialekty włoskie przetrwały

Włosi w Brazylii nie mówili po włosku (język literacki). Mówili dialektami:

• Veneto (dialekt wenecki) – większość imigrantów z Wenecji Euganeskiej

• Lombardzki, piemoncki (mniej powszechne)

Talian (Vêneto brasileiro):

• W Rio Grande do Sul stworzyli hybrydową mowę: Talian = Veneto + portugalski

• Do dziś starsze pokolenia w Serra Gaúcha mówi Talian w domu

• UNESCO uznało Talian za niematerialne dziedzictwo kulturowe Brazylii (2014)

Dlaczego przetrwało?

• Izolacja (zwłaszcza w górach Rio Grande do Sul)

• Małżeństwa wewnątrz społeczności (Włosi żenili się z Włochami)

• Kościoły, szkoły organizowane przez społeczność

2. Kościół – centrum społeczności

Włosi = katolicy (99%).

Zakładali własne parafie (często z księżmi sprowadzonymi z Włoch). Kościół to było:

• Miejsce mszy (po włosku/dialekcie)

• Szkoła (dzieci uczyły się czytać po włosku)

• Centrum społeczne (festyny, śluby, chrzciny)

Przykład: W Bixiga (São Paulo) stoi Igreja Nossa Senhora da Achiropita (Kościół Matki Boskiej Achiropita) – włoski kościół, który do dziś organizuje Festa da Achiropita (sierpień) – włoskie jedzenie, muzyka, tysiące ludzi.

3. Stowarzyszenia i kluby

Włosi zakładali società (stowarzyszenia):

• Pomoc wzajemna (jeśli ktoś zachorował, społeczność zbierała pieniądze)

• Nauczanie języka włoskiego

• Imprezy, bale

Przykład:

• Circolo Italiano (São Paulo) – założony w 1911, istnieje do dziś

• Sociedade Italiana de Beneficência – pomagała biednym włoskim imigrantom

4. Prasa włoska

W São Paulo w latach 20. XX wieku wychodziło kilkanaście gazet po włosku:

• Il Fanfulla (najsłynniejsza – wychodziła do lat 60.)

• La Voce d'Italia

• Il Piccolo

Czytali je Włosi – żeby być na bieżąco z wiadomościami z Włoch i z życia społeczności.

Wpływ Włochów na brazylijską kuchnię

Tutaj zaczyna się najsmaczniejsza część tego wpisu.

Włosi nie tylko zmienili brazylijską kuchnię – stworzyli nową, hybrydową kuchnię italo-brazylijską.

1. Pizza brazylijska – fenomen kulturowy

Pizza w Brazylii to nie to samo co we Włoszech.

Różnice:

• Grubsze ciasto (mniej chrupiące, bardziej "pucołowate")

• Więcej sera (Brazylijczycy kochają ser)

• Dziwne dodatki – pizza z catupiry (brazylijski ser), pizza z bananem i cynamonem (pizza) na słodko, pizza z serkiem czekoladowym (tak, serio)

Najsłynniejsza pizzeria: Bráz Pizzaria (São Paulo) – słynie z pizzy z mozzarellą di bufala.

Ciekawostka: São Paulo ma drugi co do wielkości obrót pizzy na świecie (po Nowym Jorku).

"Dia da Pizza" (Dzień Pizzy): 10 lipca – nieoficjalnie obchodzony w całej Brazylii (wymyślony w São Paulo).

2. Makaron – niedzielny rytuał

Włosi wprowadzili do Brazylii tradycję niedzielnego obiadu z makaronem.

Klasyczne dania:

• Nhoque (gnocchi) – w Brazylii tradycja: "Nhoque da Sorte" – je się 29. dnia miesiąca z banknotem pod talerzem (dla szczęścia finansowego)

• Espaguete à bolonhesa (spaghetti bolognese) – wszędzie w Brazylii

• Lasanha (lasagna) – ulubione danie niedzielne

• Ravióli (ravioli)

Ale: Brazylijczycy dodali swoje akcenty:

• Makarony często podawane z ryżem i fasolą (typowo brazylijskie dodatki – we Włoszech by się wzdrygnęli 😄)

• Używają więcej czosnku niż Włosi

• Dodają azeitona (oliwki) i ervilha (groszek) do wszystkiego

3. Polenta – od włoskiego chłopskiego jedzenia do brazylijskiej klasyki

Polenta (kukurydziana kasza) to było jedzenie biednych we Włoszech. Włoscy imigranci jedli ją codziennie (bo tania).

W Brazylii polenta stała się:

• Przysmakiem (zwłaszcza na południu – Rio Grande do Sul, Paraná)

• Podawana z galeto (kurczak z rożna) – klasyk gaucho

• Polenta frita (smażona polenta) – popularna przekąska

Ciekawostka: W niektórych restauracjach w Rio Grande do Sul polenta podawana jest na drewnianej desce (tradycja włoska – w domu polentę wylewano na deskę, wszyscy jedli razem).

4. Vinho (wino) – od włoskich winnic do brazylijskiej produkcji

Włosi w Serra Gaúcha (Rio Grande do Sul) zasadzili pierwsze winnice w Brazylii.

Miasta-stolice wina:

• Bento Gonçalves – centrum produkcji wina (założone przez Włochów)

• Garibaldi – słynie ze sparkling wine (espumante)

• Caxias do Sul – duża produkcja

Rodzaje win:

• Merlot, Cabernet Sauvignon (czerwone)

• Chardonnay (białe)

• Espumante (wino musujące – bardzo popularne w Brazylii)

Festiwal: Festa da Uva (Festiwal Winogron) w Caxias do Sul – od 1931 roku, co 2 lata, przyciąga miliony ludzi.

5. Salami, mortadela, presunto – włoskie wędliny

Włosi wprowadzili do Brazylii wędliny.

Popularne:

• Salame italiano (salami) – produkowane w Rio Grande do Sul (np. marka Perdigão – założona przez Włochów)

• Mortadela – w São Paulo: sanduíche de mortadela (kanapka z mortadelą) to klasyk (zwłaszcza w Mercado Municipal)

• Presunto (szynka parmeńska)

6. Cantinas – włoskie restauracje w São Paulo

Cantina = tradycyjna włoska restauracja (skromna, rodzinna, tanie ceny).

W Bixiga (São Paulo) są dziesiątki cantin:

• Cantina Capuano (od 1907 roku!)

• Cantina Roperto

• Famiglia Mancini (ogromna, podają makaron z gigantycznej miski)

Tradycja: W cantinas kelnerzy często śpiewają (operowe arie, włoskie piosenki ludowe) – część doświadczenia.

Menu: Pasta, polenta, risotto, frango à parmegiana (kurczak po parmezańsku – brazylijska adaptacja), tiramisu.

7. Cafés e padarias – włoskie kawiarnie i piekarnie

Włosi wprowadzili kulturę espresso do Brazylii.

Ciekawostka: Brazylia pije głównie cafézinho (mała, mocna, słodka kawa) – to w stylu włoskiego espresso (ale bardziej słodkie).

Padarias (piekarnie) w São Paulo często prowadzone przez włoskie rodziny. Sprzedają:

• Pão italiano (włoski chleb)

• Focaccia

• Panetone (świąteczne ciasto – w Brazylii popularne przez cały rok!)

Wpływ na kulturę i tożsamość

Włosi zmienili nie tylko kuchnię – zmienili brazylijską tożsamość.

1. Nazwiska

1/3 Brazylijczyków ma włoskie nazwisko (lub częściowo włoskie).

Najpopularniejsze:

• Silva (portugalskie – najpopularniejsze)

• Santos (portugalskie)

• Ale zaraz po nich: Rossi, Ferrari, Colombo, Bernardi, Fontana, Romano, Esposito

W São Paulo: Co druga osoba ma włoskie nazwisko.

2. Znani Brazylijczycy włoskiego pochodzenia

Polityka:

• Jair Bolsonaro (były prezydent) – włoskie korzenie (dziadek z Wenecji Euganeskiej)

Sport:

• Ayrton Senna da Silva (legendarny kierowca F1) – częściowo włoskie korzenie

• Kaká (piłkarz) – pełne nazwisko: Ricardo Izecson dos Santos Leite (ale mama włoskiego pochodzenia)

Sztuka/Kultura:

• Regina Casé (aktorka) – włoskie korzenie

• Fernanda Montenegro (aktorka) – idem

Biznes:

• Rodzina Matarazzo – najbogatsza włoska rodzina w Brazylii (przemysł, media)

3. Architektura – włoski styl w brazylijskich miastach

W Serra Gaúcha (Rio Grande do Sul) wiele budynków wygląda jak wyrwanych z Włoch:

• Kamienne domy z czerwonymi dachówkami

• Wąskie uliczki (jak w Toskanii)

• Kościoły w stylu neoromańskim

Przykład: Vale dos Vinhedos (Dolina Winnic) – region w Rio Grande do Sul, wygląda jak Toskania w Brazylii.

4. Festiwale włoskie w Brazylii

Festa da Uva (Caxias do Sul, RS) – co 2 lata, celebracja wina i włoskiej kultury

Festa da Achiropita (São Paulo, Bixiga) – sierpień, największy włoski festiwal w São Paulo (jedzenie, muzyka, tańce)

Festa Italiana (różne miasta) – celebracja włoskiej imigracji

Włoska Brazylia dzisiaj

1. Bixiga (São Paulo) – żywa włoska dzielnica

Bixiga (oficjalnie: Bela Vista) to najbardziej włoska dzielnica São Paulo.

Co zobaczysz:

• Dziesiątki cantin (restauracji włoskich)

• Włoskie piekarnie, sklepy z włoskimi produktami

• Murale z włoskimi motywami

• Festa da Achiropita (sierpień) – setki tysięcy ludzi

Ale: Gentryfikacja – ceny rosną, tradycyjne cantinas zamykają się (bo młode pokolenie nie kontynuuje biznesu).

2. Serra Gaúcha (Rio Grande do Sul) – włoskie miasteczka

Caxias do Sul, Bento Gonçalves, Garibaldi – wyglądają jak Włochy w Brazylii.

Co zobaczysz:

• Winnice (degustacje!)

• Włoskie domy, kościoły

• Starsze pokolenie mówiące Talian

• Restauracje z polentą, salame, vinho

Turystyka: Vale dos Vinhedos to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc w Rio Grande do Sul (głównie przez Brazylijczyków, ale też turystów zagranicznych).

3. Tożsamość – Brazylijczycy czy Włosi?

Młodsze pokolenia (urodzeni po 1980 roku):

• Czują się Brazylijczykami

• Ale są dumni z włoskich korzeni

• Często odwiedzają Włochy (poszukiwanie korzeni – trend ostatnich lat)

• Starają się o włoskie obywatelstwo (prawo krwi – jus sanguinis – jeśli masz włoskich przodków, możesz dostać paszport)

Starsze pokolenia (urodzeni przed 1950):

• Czują się Włochami w Brazylii (zwłaszcza w Serra Gaúcha)

• Mówią Talian w domu

• Zachowują tradycje

Podsumowanie: Włosi zbudowali południową Brazylię

Włosi przybyli do Brazylii jako biedni imigranci, często traktowani gorzej niż niewolnicy. Pracowali na plantacjach, w fabrykach, w kopalniach.

Ale przetrwali. I wygrali.

Dziś:

• 15-20% Brazylijczyków ma włoskie korzenie

• São Paulo to miasto o największej włoskiej populacji poza Włochami (więcej niż w Rzymie!)

• Brazylijska kuchnia bez pizzy, pasty, polenty? Nie do wyobrażenia.

• Południe Brazylii (RS, SC, PR) – włoska kultura widoczna wszędzie

Włosi nie tylko zmienili Brazylię – stali się jej częścią.

I kiedy następnym razem zjesz pizzę w São Paulo, wsiadasz do samolotu pilotowanego przez kapitana Rossiego, albo pijesz wino z Bento Gonçalves – pamiętaj:

To wszystko zbudowali Włosi, którzy 150 lat temu przyjechali do Brazylii z jedną walizką i marzeniem o lepszym życiu.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Włosi emigrowali do Brazylii? Koniec XIX wieku – Włochy po zjednoczeniu (1861) były w głębokim kryzysie. Bieda, przeludnienie, brak ziemi dla chłopów, bezrobocie. Brazylia (po zniesieniu niewolnictwa w 1888) potrzebowała pracowników na plantacje kawy i aktywnie rekrutowała Europejczyków. Między 1870 a 1930 rokiem ~1,5 miliona Włochów przyjechało do Brazylii.

Gdzie osiedlili się Włosi w Brazylii? Głównie w stanie São Paulo (plantacje kawy, fabryki) i na południu Brazylii – Rio Grande do Sul (Serra Gaúcha – winnice), Santa Catarina, Paraná. W São Paulo stworzyli dzielnice jak Bixiga, Brás, Mooca. W Rio Grande do Sul założyli miasta: Caxias do Sul, Bento Gonçalves, Garibaldi.

Jak Włosi wpłynęli na brazylijską kuchnię? Wprowadzili pizzę (dziś São Paulo ma drugi największy obrót pizzy na świecie), pastę (niedzielny makaron to tradycja), polentę (popularna na południu), wino (założyli winnice w Serra Gaúcha), salame i włoskie wędliny. Stworzyli hybrydową kuchnię italo-brazylijską z lokalnymi akcentami (np. pizza z catupiry, makaron z ryżem).

Co to jest Talian? Talian (Vêneto brasileiro) to hybrydowa mowa powstała z połączenia dialektu weneckiego (Veneto) i portugalskiego. Używana przez włoskich imigrantów i ich potomków w Rio Grande do Sul. Starsze pokolenia w Serra Gaúcha mówią Talian w domu. UNESCO uznało Talian za niematerialne dziedzictwo kulturowe Brazylii (2014).

Ile Brazylijczyków ma włoskie korzenie? Około 25-30 milionów Brazylijczyków (15-20% populacji) ma włoskie korzenie. W stanie São Paulo ~60% mieszkańców ma włoskich przodków. São Paulo to miasto o największej włoskiej populacji poza Włochami (więcej niż w Rzymie).

Co to jest Bixiga? Bixiga (oficjalnie: Bela Vista) to najbardziej włoska dzielnica São Paulo. Pełna cantin (tradycyjnych włoskich restauracji), włoskich piekarni, kościołów. Co roku w sierpniu odbywa się Festa da Achiropita – największy włoski festiwal w São Paulo z jedzeniem, muzyką, tańcami.

Jakie warunki pracy mieli Włosi na plantacjach kawy? Często gorsze niż podczas niewolnictwa. System "colonato" – rodziny uprawiały kawę, ale płacono im za zebrane kilo, nie za czas pracy. Musieli kupować jedzenie w sklepie właściciela plantacji (zawyżone ceny), więc zadłużali się i nie mogli odejść. To było quasi-niewolnictwo. W 1902 rząd włoski zakazał agentom zachęcać do emigracji do Brazylii z powodu skarg.

Czy można odwiedzić włoskie regiony w Brazylii? Tak! Najlepsze miejsca: Serra Gaúcha w Rio Grande do Sul (Caxias do Sul, Bento Gonçalves, Vale dos Vinhedos – winnice, włoska architektura, kuchnia) i Bixiga w São Paulo (cantinas, Festa da Achiropita). W Serra Gaúcha można degustować wina, jeść polentę, zwiedzać włoskie miasteczka wyglądające jak Toskania.