Włosi przyjechali do Brazylii masowo w latach 1870 do 1920, w liczbie około 1,4 mln osób. Przyciągnęło ich zniesienie niewolnictwa w 1888 roku, bo plantacje kawy w São Paulo potrzebowały rąk do pracy, a Włochy po zjednoczeniu zmagały się z biedą i brakiem ziemi. Osiedlili się głównie w stanie São Paulo oraz na południu kraju: w Rio Grande do Sul, Santa Catarina i Paranie. Dziś około 30 milionów Brazylijczyków, czyli około 15% populacji, ma włoskie korzenie. Włosi zmienili brazylijską kuchnię (pizza, makaron, polenta, wino), język (Talian, mowa, którą w 2014 roku uznano za kulturowy punkt odniesienia kraju) i krajobraz miast, takich jak Bixiga w São Paulo czy Bento Gonçalves.
Jedno z największych skupisk osób o włoskich korzeniach na świecie leży nie we Włoszech, tylko w Brazylii. W samym stanie São Paulo mieszka według szacunku włoskiego konsulatu około 6 milionów Włochów i ich potomków. Ich historia zaczyna się od dużej obietnicy: własnej ziemi, której wielu z nich nie dostało.
W tym tekście opowiem Ci, dlaczego Włosi wyjechali, skąd pochodzili i gdzie się osiedlili, jak naprawdę wyglądała ich praca na plantacjach i w miastach, jak powstał Talian i co po tej imigracji zostało w kuchni, na mapie i w paszportach.
Włosi w Brazylii w pigułce:
Kiedy: masowo w latach 1870 do 1920, symbolicznie od 1874 roku
Ilu: około 1,4 mln przybyszów, a dziś około 30 mln potomków (ambasada Włoch podaje 32 mln)
Skąd: głównie z północy Włoch, zwłaszcza z Wenecji Euganejskiej
Gdzie: stan São Paulo (kawa, fabryki) i Serra Gaúcha w Rio Grande do Sul (winnice)
Język: Talian, uznany w 2014 roku za Referência Cultural Brasileira, czyli brazylijski punkt odniesienia kulturowego
Ślady dziś: Bixiga w São Paulo, winnice Serra Gaúcha, festyn Achiropita, kuchnia
Obywatelstwo włoskie: od 2025 roku tylko dla dwóch pokoleń (dzieci i wnuków Włochów)
Dlaczego Włosi wyjeżdżali do Brazylii?
Kryzys we Włoszech
Włochy zostały zjednoczone w 1861 roku, ale były biednym krajem. Na północy brakowało ziemi dla chłopów, a po latach kryzysu gospodarczego i społecznego wielu z nich nie miało jak się utrzymać. Emigracja stała się masowym zjawiskiem: w latach 1870 do 1970 Włochy opuściło około 28 milionów ludzi, głównie do innych krajów Europy, do Stanów Zjednoczonych i do Ameryki Południowej. Brazylia była trzecim co do wielkości celem włoskiej emigracji, po Stanach Zjednoczonych i Argentynie.
Brazylia potrzebowała rąk do pracy
Brazylia zniosła niewolnictwo w 1888 roku jako ostatni kraj w obu Amerykach. Plantacje kawy, zwłaszcza w stanie São Paulo, musiały znaleźć nowych pracowników. Rozwiązaniem stała się subsydiowana imigracja z Europy: w latach 90. XIX wieku około 85% wszystkich imigrantów do stanu São Paulo przypłynęło na koszt państwa. Rząd i agenci werbunkowi obiecywali podróż, ziemię i dobre zarobki, a propaganda malowała Brazylię jako raj.
O tym, jak wyglądała Brazylia po zniesieniu niewolnictwa, pisałam w poście o Dniu Świadomości Czarnych i Zumbim.
Ilu ich było i skąd pochodzili?
W latach 1870 do 1920 do Brazylii przybyło około 1,4 miliona Włochów, czyli około 42% wszystkich cudzoziemców, którzy przypłynęli w tym czasie (inne źródła podają około 1,5 mln w dłuższym okresie). Za symboliczny początek masowej imigracji uznaje się 1874 rok i przybycie statku La Sofia, a 21 lutego obchodzony jest w Brazylii Dzień Imigranta Włoskiego. Tylko w 1888 roku do stanu São Paulo przyjechało ponad 80 tysięcy Włochów.
Większość pierwszych wielkich fal pochodziła z północy Włoch, zwłaszcza z Wenecji Euganejskiej: około 30% włoskich emigrantów do Brazylii pochodziło właśnie stamtąd. W Rio Grande do Sul osiedlali się też mieszkańcy Lombardii i Tyrolu.
Gdzie osiedlili się Włosi?
Włosi nie rozproszyli się równomiernie po kraju. Skupili się w kilku regionach i tam stworzyli społeczności, które do dziś mają wyraźnie włoski charakter.
Stan São Paulo: kawa i fabryki
Stan São Paulo przyjął największą grupę Włochów. Wielu z nich pracowało na plantacjach kawy w głębi stanu, a coraz więcej osiadało w samym mieście, gdzie pracowali w fabrykach, handlu i budownictwie. W 1930 roku stan liczył 6,4 miliona mieszkańców, w tym 931 tysięcy cudzoziemców. Pieniądze i przedsiębiorczość części włoskich imigrantów pomogły miastu São Paulo rozwinąć się przemysłowo.
Pierwszym przystankiem większości imigrantów była Hospedaria dos Imigrantes, czyli państwowy dom przyjęć dla przybyszów, w którym czekali na przydział do plantacji. Dziś mieści się w nim Museu da Imigração, w którym można prześledzić ten proces krok po kroku.
O stanie São Paulo pisałam szerzej w poście o stanie São Paulo.
Rio Grande do Sul: Serra Gaúcha
Na południu kraju Włosi dostali ziemię, i to odróżnia ich los od losu kolonów z São Paulo. Cesarski rząd chciał zasiedlić pustki w górach i zwiększyć produkcję żywności, więc wybrał Serra Gaúcha. W 1874 roku wyznaczono pierwsze kolonie, Conde d'Eu (dzisiejsze Garibaldi) i Dona Isabel (Bento Gonçalves), a 20 maja 1875 roku pierwsi Włosi dotarli na teren dzisiejszego Caxias do Sul.
W latach 1875 do 1914 do Rio Grande do Sul przybyło według różnych szacunków od 84 do około 100 tysięcy Włochów, głównie z Lombardii, Wenecji Euganejskiej i Tyrolu. Szczyt przypadł na lata 1884 do 1894, kiedy przybyło około 60 tysięcy osób. Dostali działki, które musieli spłacać, i zaczęli od karczowania lasu na stromych zboczach. Przywieźli ze sobą kulturę wina, a jego sprzedaż pozwoliła im z czasem zgromadzić kapitał, z którego wyrosły późniejsze fabryki.
Warto dodać, że kolonizacja Serra Gaúcha odbywała się na terenach, które wcześniej były zamieszkane przez ludność rdzenną. Badacze zwracają uwagę, że państwo de facto zalegalizowało zajęcie tych ziem, co zmusiło rdzennych mieszkańców do przesiedlania się dalej.
Santa Catarina i Paraná
Część Włochów przeniosła się później do Santa Catarina (doliny wokół São Joaquim, Caçador i Videira) oraz do Paraná (Colônia Vitória, Campo Largo, okolice Kurytyby i miasto Colombo). Colombo nazywane jest Stolicą Taliana w Paranie. Paraná przyjmowało też innych imigrantów, dlatego kultura włoska jest tu bardziej wymieszana niż w Serra Gaúcha. O polskich imigrantach w Paranie pisałam w poście o polskiej emigracji w Paranie.
Espírito Santo
Pierwsza grupa osadników, 386 osób, dopłynęła w 1874 roku do portu Vitória w stanie Espírito Santo. W ostatniej ćwierci XIX wieku w tym stanie osiedliło się ponad 35 tysięcy Włochów, a ich warunki życia bywały bardzo trudne.
Warunki pracy: marzenie kontra rzeczywistość
Włosi jechali z nadzieją na własną ziemię i lepsze życie. To, co ich czekało, zależało od tego, dokąd trafili.
Plantacje kawy i system kolonatu
Na plantacjach kawy w São Paulo obowiązywał system kolonatu (po portugalsku colonato). Rodzina imigrantów dostawała do opieki określoną liczbę krzewów kawy i mogła uprawiać własne poletko. Wynagrodzenie zależało od wykonanej pracy w kawowcu i od ilości zebranej kawy, a nie od liczby przepracowanych godzin. Rozliczenia prowadzono w zeszytach rachunkowych, a historycy zwracają uwagę, że zadłużenie utrudniało wielu rodzinom zmianę miejsca pracy.
Wielu imigrantów szybko przekonało się, że obietnica własnej ziemi nie ma pokrycia. Na plantacjach dochodziło do konfliktów i protestów, a władze stanowe nie zawsze stawały po stronie kolonów. W ówczesnej włoskiej debacie pojawiało się nawet określenie „biali niewolnicy”. Opis życia włoskich rodzin na plantacjach zostawili między innymi dziennikarz Adolfo Rossi, który w 1902 roku objeżdżał plantacje São Paulo, oraz Oreste Ristori, autor książki „Contro l'immigrazione al Brasile” (1906 i 1907).
Dekret Prinettiego z 1902 roku
Najbardziej wyraźnym skutkiem tych skarg był dekret Prinettiego z 26 marca 1902 roku, w którym włoskie władze zakazały subsydiowanej emigracji do Brazylii. Zdecydowały o tym doniesienia o wyzysku robotników rolnych na brazylijskich plantacjach. Włosi nie przestali przyjeżdżać, ale w latach 1903 do 1919 ich napływ do São Paulo spadł i przestał być największy. Stan musiał szukać pracowników gdzie indziej, między innymi w Japonii. Pierwszy statek z japońskimi robotnikami przypłynął w 1908 roku. O japońskiej dzielnicy São Paulo pisałam w poście o Liberdade.
W miastach
W São Paulo i innych miastach Włosi pracowali w fabrykach, rzemiośle i handlu. Zwykle mieli więcej swobody niż koloni na plantacjach: mogli zmieniać pracę, oszczędzać i zakładać własne interesy, choć życie robotnicze bywało ciężkie, a mieszkania ciasne. Z czasem część z nich zbudowała fortunę i wpłynęła na rozwój przemysłu miasta.
Serra Gaúcha: ziemia, ale trudny start
W Rio Grande do Sul warunki były inne, bo osadnicy dostawali własne działki. Nie oznaczało to jednak łatwego życia: ziemia leżała na stromych zboczach, trzeba ją było karczować, a działki spłacało się przez lata. Osadnicy budowali domy, drogi i kaplice od zera, a kowale i stolarze często spłacali dług za działkę swoją pracą. Z czasem powstały tu prężne społeczności rolnicze i winiarskie.
Jak Włosi stworzyli własne społeczności?
Włosi nie asymilowali się od razu. Przez dekady trzymali się razem, a w górach Rio Grande do Sul, gdzie kolonie były odizolowane, zachowali język i zwyczaje wyjątkowo długo.
Talian: język, który powstał w Brazylii
Włosi z północy mówili dialektami, a nie literackim włoskim. W koloniach z tych dialektów, głównie weneckiego, powstał wspólny język, nazywany Talian (Vêneto brasileiro). Ukształtował się w czasie pierwszej wielkiej fali imigracji, w latach 1875 do 1912, i rozwijał się przede wszystkim w Rio Grande do Sul, Santa Catarina i Paranie.
Talian nie jest językiem uznanym przez UNESCO, jak czasem się pisze. W listopadzie 2014 roku brazylijski instytut dziedzictwa IPHAN razem z Ministerstwem Kultury uznał go za Referência Cultural Brasileira, czyli brazylijski punkt odniesienia kulturowego, i wpisał do krajowego inwentarza różnorodności językowej. Dziś Talian ma status języka współurzędowego w 17 gminach. Colombo w Paranie nazywane jest Stolicą Taliana w tym stanie. Według szacunków od 500 tysięcy do 2 milionów Brazylijczyków mówi po włosku lub jego wariantach.
Języki imigrantów zaczęły słabnąć około 1930 roku, a w czasach Estado Novo Getúlia Vargasa władze prowadziły politykę narodowościową wobec języków imigrantów. O Vargasie pisałam w poście o Getúlio Vargasie.
Kościół i święta
Włosi byli w przeważającej większości katolikami i zakładali własne parafie. Kościół był miejscem mszy, spotkań, świąt i pomocy wzajemnej. Najlepszym przykładem w São Paulo jest parafia Nossa Senhora Achiropita w Bixiga, o której piszę niżej.
Jak Włosi zmienili brazylijską kuchnię?
To najsmaczniejszy ślad po włoskiej imigracji. Włosi nie tylko przywieźli własne przepisy, ale z czasem stworzyli hybrydową kuchnię włosko-brazylijską, w której klasyczne dania zyskały lokalne akcenty.
Pizza
Pizza przypłynęła do Brazylii razem z imigrantami i w São Paulo stała się częścią codzienności. Brazylijska pizza ma własny charakter: sera jest zwykle więcej, a wśród popularnych dodatków znajdziesz catupiry, czyli kremowy brazylijski ser, a także pizze na słodko, na przykład z czekoladą.
Makaron i niedzielny obiad
Makaron, lasagne i gnocchi (po portugalsku nhoque) weszły do rodzinnych niedzielnych obiadów. Z gnocchi wiąże się brazylijska tradycja „nhoque da sorte”: według niej gnocchi je się 29. dnia miesiąca, a pod talerzem kładzie się banknot, żeby przyciągnąć pieniądze. Brazylijczycy dodali też własne akcenty, na przykład podają makaron z ryżem i fasolą albo kurczaka w sosie pomidorowym z serem (frango à parmegiana).
Polenta
Polenta, czyli kasza kukurydziana, była we Włoszech jedzeniem ubogich, bo była tania i sycąca. W Brazylii, zwłaszcza na południu, stała się cenionym daniem. Podaje się ją na przykład z galeto, czyli młodym kurczakiem z rożna, który jest klasykiem Serra Gaúcha, albo smaży się ją w kawałkach jako przekąskę.
Wino
Włosi przywieźli do Brazylii kulturę wina. W Rio Grande do Sul, czyli głównym regionie produkcji wina w kraju, najważniejsze ośrodki to Caxias do Sul, Bento Gonçalves, Garibaldi i Farroupilha. Garibaldi znane jest z win musujących. Imigranci wprowadzili też włoskie odmiany winorośli, na przykład Peverellę z Trentino, która przez dekady była tu uprawiana. W Caxias do Sul odbywa się festiwal Festa da Uva (Festiwal Winogron), organizowany od 1931 roku.
Wędliny, piekarnie i cantiny
Włosi wprowadzili do Brazylii także własne wędliny i pieczywo. Do symboli São Paulo należy kanapka z mortadelą, o której pisałam w poście o sanduíche de mortadela. Piekarnie, tak ważne w brazylijskiej codzienności, też często mają włoskie korzenie. O nich pisałam w poście o padarii.
Cantina to tradycyjna, rodzinna włoska restauracja. W Bixiga w São Paulo jest ich dziesiątki, o czym piszę poniżej.
Włoskie ślady dziś
Bixiga w São Paulo
Bixiga, oficjalnie dzielnica Bela Vista, to najbardziej włoska część São Paulo. Nazwa pochodzi od słowa bexiga (pęcherz): według popularnej wersji w XIX wieku wśród mieszkańców często występowały infekcje pęcherza. W 1910 roku dekret miejski nadał dzielnicy nazwę Bela Vista, ale mieszkańcy do dziś mówią Bixiga. Dzielnica była też miejscem, do którego trafiali Czarni uciekający przed niewolnictwem, a dziś mieści się tu szkoła samby Vai-Vai. O sambie i szkołach samby pisałam w poście o sambie.
W Bixiga działają cantiny, czyli tradycyjne włoskie restauracje, takie jak Cantina Roperto czy Famiglia Mancini (przy Rua Treze de Maio). Można zjeść tu makaron w wielu wariantach i domowe sosy w atmosferze rodzinnej restauracji.
Sercem włoskiej Bixiga jest parafia Nossa Senhora Achiropita, ukończona w 1926 roku. To jedyny kościół w Brazylii poświęcony tej patronce, którą czczono w Kalabrii. Parafia organizuje festyn Festa de Nossa Senhora Achiropita, który odbywa się w sierpniu na ulicach Treze de Maio, São Vicente i Doutor Luís Barreto. W 2026 roku odbyła się jego 100. edycja. Przy ponad tysiącu wolontariuszy sprzedaje się dania takie jak fogazza (nadziewany chlebek), crustoli (słodkie chrusty) i sfogliatella, a dochód trafia na cele społeczne parafii. W jeden wieczór festyn może przyciągnąć około 20 tysięcy osób.
Serra Gaúcha
W Rio Grande do Sul włoski charakter widać w miastach powstałych z dawnych kolonii: Caxias do Sul, Bento Gonçalves, Garibaldi i Farroupilha. Region jest największym ośrodkiem produkcji wina w kraju, a wiele winnic oferuje zwiedzanie i degustacje. Część starszych mieszkańców nadal mówi tu Talianem, a w niektórych gminach jest on językiem współurzędowym.
Tożsamość: Brazylijczycy czy Włosi?
Według brazylijskich danych około 30 milionów osób ma włoskie korzenie, a ambasada Włoch mówi o 32 milionach. Nie znaczy to, że wszyscy czują się Włochami. Dla wielu osób to przede wszystkim element rodzinnej historii, a część z nich chce go odnaleźć.
Dla wielu osób ważnym tematem jest obywatelstwo włoskie, które można było uzyskać na podstawie pochodzenia (łac. jus sanguinis). Do 2025 roku nie obowiązywał limit pokoleń: wystarczyło udowodnić pochodzenie od przodka żyjącego po 17 marca 1861 roku. Zmieniło się to wiosną 2025 roku:
28 marca 2025 roku włoski rząd wydał dekret ograniczający uznawanie obywatelstwa,
23 maja 2025 roku ustawa została promulgowana,
obywatelstwo uznaje się automatycznie tylko dla dwóch pokoleń urodzonych za granicą: dla dzieci i wnuków osób o włoskim obywatelstwie, przy dodatkowych warunkach,
nowe zasady dotyczą wniosków złożonych po 28 marca 2025 roku.
Zwolennicy zmiany mówią, że ma ona zapobiec „handlowi obywatelstwem” i zmniejszyć lawinę wniosków. Przeciwnicy krytykują ją za treść i tryb wprowadzenia. W Brazylii mieszka według danych około 874 tysięcy obywateli Włoch, z czego około 840 tysięcy urodziło się poza Włochami.
Polska perspektywa
Podobnie jak Włosi w Rio Grande do Sul, polscy imigranci osiedlali się w tym samym okresie w Paranie, tworząc społeczności z własnym językiem, kościołami i zwyczajami. O tym pisałam w poście o polskiej emigracji w Paranie. O innych regionach południa Brazylii pisałam w poście o regionach Brazylii.
Gdzie zobaczyć włoską Brazylię?
Bixiga (São Paulo): cantiny, festyn Achiropita w sierpniu i Museu da Imigração w dawnym domu przyjęć dla imigrantów.
Serra Gaúcha (Rio Grande do Sul): Caxias do Sul, Bento Gonçalves, Garibaldi i okolice winnic, a w Caxias do Sul festiwal Festa da Uva.
Colombo (Paraná): miasto nazywane Stolicą Taliana w tym stanie, z Museu Municipal Cristóforo Colombo, w którym kolekcje opisano także w Talianie.
Jeśli planujesz podróż po południu Brazylii, zajrzyj do mojego e-booka „Brazylia dla początkujących”, w którym znajdziesz podstawy planowania wyjazdu.
Podsumowanie: Włosi, którzy zbudowali południe Brazylii
Włosi przybyli do Brazylii jako biedni imigranci, a ich los zależał od tego, gdzie trafili. Na plantacjach kawy w São Paulo często zmagali się z zadłużeniem i niespełnionymi obietnicami, a w górach Rio Grande do Sul, mimo trudnego początku, zbudowali prężne społeczności winiarskie. Z czasem ich język, kuchnia i święta stały się częścią brazylijskiej codzienności, a około 30 milionów Brazylijczyków ma dziś włoskie korzenie.
Ta historia nie jest jednoznaczna. Imigranci byli jednocześnie ofiarami trudnych warunków i uczestnikami procesu, który zmieniał życie innych, w tym rdzennej ludności z terenów, na których powstawały kolonie. Pamięć o nich jest dziś żywa w Bixiga, w Serra Gaúcha i w paszportach tych, którzy chcą wrócić do korzeni.
Włosi przyjechali do Brazylii z nadzieją na własną ziemię, a zostawili po sobie język, smaki i miasta, w których do dziś widać ich ślad.
Raz w miesiącu piszę o Brazylii w newsletterze Brasletter, a na Instagramie @brazyliada pokazuję więcej mojego codziennego polsko-brazylijskiego życia.
FAQ: Włosi w Brazylii
Dlaczego Włosi emigrowali do Brazylii?
Włochy po zjednoczeniu w 1861 roku zmagały się z kryzysem gospodarczym i społecznym, biedą i brakiem ziemi dla chłopów. Brazylia po zniesieniu niewolnictwa w 1888 roku potrzebowała pracowników na plantacje kawy i subsydiowała imigrację z Europy. W latach 1870 do 1920 do Brazylii przybyło około 1,4 miliona Włochów.
Ilu Brazylijczyków ma włoskie korzenie?
Według brazylijskich źródeł około 30 milionów osób, czyli około 15% populacji. Ambasada Włoch w Brazylii mówi o 32 milionach. W samym stanie São Paulo mieszka według szacunku włoskiego konsulatu około 6 milionów Włochów i ich potomków.
Gdzie osiedlili się Włosi w Brazylii?
Głównie w stanie São Paulo (plantacje kawy, fabryki) oraz na południu: w Rio Grande do Sul (Serra Gaúcha, miasta Caxias do Sul, Bento Gonçalves i Garibaldi), Santa Catarina i Paranie. Duża grupa osiedliła się też w Espírito Santo.
Jak Włosi wpłynęli na brazylijską kuchnię?
Przywieźli pizzę, makaron, polentę, wędliny i kulturę wina. Z czasem powstała kuchnia włosko-brazylijska z lokalnymi akcentami, na przykład pizza z serem catupiry. Rio Grande do Sul, gdzie osiedlili się Włosi, jest głównym regionem produkcji wina w Brazylii.
Co to jest Talian?
Talian (Vêneto brasileiro) to język, który powstał w Brazylii z dialektów włoskich imigrantów, głównie weneckiego, w połączeniu z portugalskim. W listopadzie 2014 roku został uznany za Referência Cultural Brasileira, a nie za dziedzictwo UNESCO. W 17 gminach ma status języka współurzędowego.
Co to jest Bixiga?
Bixiga, oficjalnie Bela Vista, to jedna z najbardziej włoskich dzielnic São Paulo. Znajdują się tu cantiny (tradycyjne włoskie restauracje) i parafia Nossa Senhora Achiropita, która co roku w sierpniu organizuje jeden z największych włoskich festynów w kraju. W 2026 roku odbyła się jego 100. edycja.
Jakie warunki pracy mieli Włosi na plantacjach kawy?
Pracowali w systemie kolonatu: rodzina dostawała krzewy kawy do opieki, a wynagrodzenie zależało od wykonanej pracy i ilości zebranej kawy. Wielu imigrantów skarżyło się na niespełnione obietnice, a zadłużenie utrudniało zmianę pracy. W 1902 roku włoskie władze wydały dekret Prinettiego, który zakazał subsydiowanej emigracji do Brazylii.
Czy Brazylijczycy z włoskimi korzeniami mogą dostać włoskie obywatelstwo?
Od wniosków złożonych po 28 marca 2025 roku obywatelstwo na podstawie pochodzenia uznaje się automatycznie tylko dla dwóch pokoleń urodzonych za granicą, czyli dzieci i wnuków osób o włoskim obywatelstwie, przy dodatkowych warunkach. Wcześniej nie było limitu pokoleń. Zasady warto sprawdzić w aktualnych źródłach włoskiego konsulatu.