System emerytalny w Brazylii opiera się na publicznym, obowiązkowym ubezpieczeniu prowadzonym przez INSS, czyli brazylijski odpowiednik ZUS-u. Po reformie z 2019 roku wiek emerytalny w Brazylii wynosi 62 lata dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, a minimalny staż składkowy to 15 lat dla kobiet i 20 lat dla mężczyzn (15 lat dla tych, którzy płacili składki już przed reformą). W 2026 roku najniższa emerytura w Brazylii jest równa płacy minimalnej i wynosi 1621 reali miesięcznie (ok. 1200 zł), a najwyższa możliwa emerytura z INSS to 8475,55 reala (ok. 6250 zł).
To w skrócie. Za tymi liczbami stoi jednak jedna z najbardziej burzliwych debat ostatnich lat w Brazylii. 14 czerwca 2019 roku związki zawodowe ogłosiły strajk generalny przeciwko reformie emerytalnej. Według organizatorów wzięły w nim udział miliony osób w kilkuset miastach, a w Rio de Janeiro, przy kościele Candelária, doszło do starć demonstrantów z policją. Kilka miesięcy później reforma i tak weszła w życie, a Brazylia pierwszy raz w historii wprowadziła minimalny wiek emerytalny.
Temat jest znajomy także z polskiej perspektywy: spór o wiek emerytalny od lat budzi w Polsce ogromne emocje. W 2026 roku emerytury w Brazylii znów są na pierwszych stronach gazet, bo to jeden z głównych tematów kampanii przed październikowymi wyborami prezydenckimi, a Polska i Brazylia zakończyły negocjacje umowy o zabezpieczeniu społecznym. W tym poście opowiem Ci, jak działa system emerytalny w Brazylii, co zmieniła reforma, ile wynosi emerytura w Brazylii i dla kogo ten system jest największym wyzwaniem.
System emerytalny w Brazylii w pigułce (stan na wrzesień 2026):
Instytucja: INSS (Instituto Nacional do Seguro Social), odpowiednik ZUS-u.
Wiek emerytalny: 62 lata (kobiety) i 65 lat (mężczyźni), z zasadami przejściowymi dla osób pracujących przed reformą.
Minimalny staż składkowy: 15 lat (kobiety), 20 lat (mężczyźni, którzy zaczęli płacić składki po 13 listopada 2019 roku).
Najniższa emerytura: 1621 reali, czyli tyle, ile płaca minimalna (salário mínimo).
Najwyższa emerytura z INSS (tzw. teto): 8475,55 reala.
Składki pracownika: od 7,5% do 14% pensji, progresywnie.
Trzynastka: tak, emeryci dostają 13 świadczeń w roku.
Umowa emerytalna z Polską: jeszcze nie obowiązuje, negocjacje zakończono w 2026 roku.
Kwoty w złotych podaję orientacyjnie, według kursu NBP z końca września 2026 roku (1 real to ok. 0,74 zł).
Jak działa system emerytalny w Brazylii?
Trochę historii: od kolejarzy do INSS
Za początek brazylijskiego systemu emerytalnego uważa się ustawę Eloya Chavesa z 24 stycznia 1923 roku, która stworzyła kasy emerytalne dla pracowników kolei. Do dziś 24 stycznia obchodzi się w Brazylii Narodowy Dzień Emeryta (Dia Nacional do Aposentado). Przez kolejne dekady powstawały osobne instytuty dla różnych grup zawodowych, które z czasem połączono.
Obecny kształt system zawdzięcza w dużej mierze konstytucji z 1988 roku, uchwalonej po zakończeniu dyktatury wojskowej. Wprowadziła ona pojęcie seguridade social, czyli zabezpieczenia społecznego złożonego z trzech części: publicznej ochrony zdrowia (SUS), ubezpieczeń społecznych (previdência) i pomocy społecznej (assistência). INSS powstał w 1990 roku z połączenia dwóch wcześniejszych instytucji i od tamtej pory wypłaca emerytury, renty i zasiłki pracownikom sektora prywatnego.
Trzy filary: RGPS, RPPS i previdência privada
System emerytalny w Brazylii składa się z trzech głównych części.
1. RGPS (Regime Geral de Previdência Social): powszechny system dla pracowników sektora prywatnego, samozatrudnionych i przedsiębiorców, zarządzany przez INSS. To on dotyczy większości Brazylijczyków i to o nim piszę w tym poście. Działa w systemie repartycyjnym: składki dzisiejszych pracowników finansują świadczenia dzisiejszych emerytów.
2. RPPS (Regime Próprio de Previdência Social): osobne systemy dla urzędników państwowych, prowadzone przez rząd federalny, stany i gminy. Mają swoje zasady i przez lata były znacznie hojniejsze niż RGPS, co było jednym z głównych argumentów za reformą.
3. Previdência privada: dobrowolne, prywatne oszczędzanie na emeryturę, trochę jak polskie IKE czy PPK. Najpopularniejsze produkty to plany PGBL i VGBL oferowane przez banki i ubezpieczycieli, a także pracownicze fundusze emerytalne zakładane przez firmy.
Składki i trzynasta emerytura
Każdy, kto pracuje legalnie, płaci składki do INSS. Pracownikom zatrudnionym na umowę o pracę (w Brazylii mówi się o pracy „z podpisaną kartą", carteira assinada, zgodnie z kodeksem pracy CLT) pracodawca potrąca składkę z pensji brutto, podobnie jak w Polsce.
INSS wypłaca emerytom 13 świadczeń w roku: 12 miesięcznych i dodatkowe, tzw. abono anual, potocznie 13º (décimo terceiro). W ostatnich latach rząd często wypłacał je wcześniej niż pod koniec roku, w dwóch ratach w pierwszej połowie roku. Ciekawostka: w Polsce trzynasta emerytura też pojawiła się w 2019 roku, a później doszła do niej jeszcze czternastka.
BPC: pomoc dla najuboższych seniorów, ale nie emerytura
Warto znać jeszcze jedno świadczenie, bo często myli się je z emeryturą. BPC (Benefício de Prestação Continuada) to świadczenie w wysokości płacy minimalnej dla osób po 65. roku życia i osób z niepełnosprawnością, które żyją w bardzo trudnej sytuacji materialnej (dochód na osobę w rodzinie do 1/4 płacy minimalnej). Nie trzeba do niego płacić składek, ale nie daje trzynastki ani prawa do renty rodzinnej. To pomoc społeczna, a nie emerytura, choć wypłaca ją również INSS.
Wiek emerytalny w Brazylii przed reformą 2019
Żeby zrozumieć, dlaczego reforma wywołała takie emocje, trzeba wiedzieć, jak system wyglądał wcześniej. Do listopada 2019 roku w Brazylii istniały dwie główne drogi do emerytury:
emerytura za staż pracy (aposentadoria por tempo de contribuição): 30 lat składek dla kobiet i 35 lat dla mężczyzn, bez żadnego minimalnego wieku,
emerytura z tytułu wieku (aposentadoria por idade): 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn przy co najmniej 15 latach składek.
Pierwsza opcja oznaczała, że osoba, która zaczęła pracować legalnie jako nastolatek, mogła przejść na emeryturę przed pięćdziesiątką lub tuż po niej. Z danych rządowych sprzed reformy wynikało, że przy emeryturze za staż pracy mężczyźni przechodzili na emeryturę średnio w wieku ok. 55 lat, a kobiety ok. 53 lat.
Z tej możliwości korzystali jednak głównie ludzie z formalnym, stabilnym zatrudnieniem, zwykle lepiej zarabiający i częściej z bogatszych regionów. Osoby pracujące przez lata na czarno i tak musiały czekać do 60 czy 65 lat, bo nie miały szans uzbierać 30 czy 35 lat składek. Dlatego zwolennicy reformy mówili, że stary system był nie tylko drogi, ale i niesprawiedliwy.
A drogi był na pewno. W 2018 roku deficyt RGPS, czyli różnica między składkami a wypłatami, wyniósł ok. 195 mld reali. Do tego dochodziły deficyty systemów dla urzędników. Społeczeństwo się starzało, a wydatki na emerytury rosły szybciej niż gospodarka.
Reforma emerytalna w Brazylii 2019: co się zmieniło?
Projekt reformy (PEC 6/2019) rząd Jaira Bolsonaro przedstawił w lutym 2019 roku. Za reformą stał minister gospodarki Paulo Guedes. Po miesiącach negocjacji, protestów i strajku generalnego Senat przyjął reformę w październiku 2019 roku, a 12 listopada 2019 roku Kongres ogłosił ją jako poprawkę konstytucyjną nr 103. Nowe zasady obowiązują od 13 listopada 2019 roku. O samym Bolsonaro i jego rządach pisałam w osobnym poście.
Rząd szacował, że reforma przyniesie ok. 800 mld reali oszczędności w ciągu 10 lat (ok. 590 mld zł). Według analizy byłego prezesa INSS Leonarda Rolima, opublikowanej w 2022 roku, w pierwszych latach oszczędności okazały się niemal dwa razy większe niż zakładano.
Najważniejsze zmiany
Minimalny wiek emerytalny: 62 lata dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Emerytura za sam staż pracy, bez wymogu wieku, zniknęła dla nowych pracowników.
Minimalny staż składkowy: 15 lat dla kobiet i 20 lat dla mężczyzn, którzy zaczęli płacić składki po reformie. Mężczyznom ubezpieczonym wcześniej wystarczy 15 lat.
Nowy sposób liczenia emerytury: mniej korzystny, o czym za chwilę.
Progresywne składki: im wyższa pensja, tym wyższy procent składki.
Zasady przejściowe dla osób, które były już na rynku pracy.
Zmiany dla urzędników federalnych, których zasady w dużej mierze zbliżono do sektora prywatnego.
Jak oblicza się emeryturę w Brazylii po reformie?
INSS bierze średnią ze wszystkich wynagrodzeń, od których płaciłeś składki od lipca 1994 roku (czyli od wprowadzenia obecnej waluty, reala). Przed reformą odrzucano 20% najniższych pensji, co podnosiło średnią. Teraz liczą się wszystkie.
Z tej średniej emerytura wynosi:
60% przy minimalnym stażu (15 lat dla kobiet, 20 lat dla mężczyzn),
plus 2 punkty procentowe za każdy kolejny rok składek.
W praktyce oznacza to, że 100% średniej kobieta dostaje po 35 latach składek, a mężczyzna po 40 latach. Przy dłuższym stażu procent rośnie dalej, ale emerytura nigdy nie może przekroczyć limitu teto ani być niższa od płacy minimalnej.
Przykład: mężczyzna, który przez 25 lat płacił składki od średniej pensji 4000 reali, dostanie 70% tej kwoty (60% + 5 × 2%), czyli 2800 reali. Gdyby popracował do 40 lat stażu, dostałby pełne 4000 reali.
Ile wynoszą składki do INSS w 2026 roku?
Dla pracowników na umowę o pracę składka jest progresywna i liczy się ją „piętrami", podobnie jak podatek:
do 1621,00 reala: 7,5%,
od 1621,01 do 2902,84 reala: 9%,
od 2902,85 do 4354,27 reala: 12%,
od 4354,28 do 8475,55 reala: 14%.
Powyżej 8475,55 reala składki się już nie płaci, ale też emerytura z INSS nie może być wyższa. Dlatego lepiej zarabiający Brazylijczycy często dodatkowo oszczędzają w planach PGBL lub VGBL. Osobno swoje składki za pracowników płacą też pracodawcy.
Inaczej wygląda to u samozatrudnionych. Contribuinte individual płaci zwykle 20% od zadeklarowanej kwoty (lub 11% od płacy minimalnej w planie uproszczonym, który daje prawo tylko do emerytury z tytułu wieku). Mikroprzedsiębiorcy zarejestrowani jako MEI płacą 5% płacy minimalnej w ramach jednej miesięcznej opłaty, co zwykle daje prawo do emerytury w najniższej wysokości.
Wiek emerytalny w Brazylii w 2026 roku: zasady przejściowe
Reforma nie zmieniła wszystkiego z dnia na dzień. Osoby, które płaciły składki przed 13 listopada 2019 roku, mogą skorzystać z jednej z pięciu zasad przejściowych i wybrać tę, która jest dla nich najkorzystniejsza. W 2026 roku wyglądają one tak:
1. System punktowy: wiek plus lata składek muszą dać odpowiednią sumę punktów, przy stażu co najmniej 30 lat (kobiety) i 35 lat (mężczyźni). W 2026 roku to 93 punkty dla kobiet i 103 dla mężczyzn. Co roku próg rośnie o 1 punkt, aż do 100 punktów dla kobiet (w 2033 roku) i 105 dla mężczyzn (w 2028 roku).
2. Stopniowo rosnący wiek minimalny: w 2026 roku to 59,5 roku dla kobiet i 64,5 roku dla mężczyzn, przy 30 i 35 latach składek. Wiek rośnie o pół roku rocznie, aż dojdzie do 62 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.
3. „Myto" 50% (pedágio 50%): dla osób, którym w dniu reformy brakowało najwyżej 2 lat do emerytury za staż pracy. Muszą dopracować brakujący czas plus połowę tego czasu, bez wymogu wieku.
4. „Myto" 100% (pedágio 100%): wiek co najmniej 57 lat (kobiety) i 60 lat (mężczyźni) oraz podwojenie czasu, którego w dniu reformy brakowało do 30 lub 35 lat składek.
5. Emerytura z tytułu wieku według zasad przejściowych: dla kobiet wiek podnoszono stopniowo z 60 do 62 lat (docelowy poziom osiągnięto w 2023 roku), dla mężczyzn został na poziomie 65 lat przy 15 latach składek.
Brzmi skomplikowanie? Bo jest. Nic dziwnego, że w Brazylii kwitnie rynek prawników specjalizujących się w prawie emerytalnym (advogados previdenciários), a rząd udostępnia w aplikacji Meu INSS symulator, który pokazuje, kiedy i według której zasady można przejść na emeryturę.
Kto może przejść na emeryturę wcześniej?
Niektóre grupy mają w Brazylii łagodniejsze zasady:
Nauczyciele edukacji przedszkolnej i szkolnej: po reformie 57 lat (kobiety) i 60 lat (mężczyźni) przy 25 latach pracy w zawodzie. Dla nauczycieli pracujących przed reformą obowiązują osobne zasady przejściowe (np. w 2026 roku 88 punktów dla kobiet i 98 dla mężczyzn).
Pracownicy rolni (trabalhadores rurais): 55 lat (kobiety) i 60 lat (mężczyźni) przy 15 latach pracy na roli. Drobni rolnicy i rybacy pracujący na własny rachunek (segurados especiais) mogą udowodnić pracę na roli, nawet jeśli nie płacili regularnych składek. Reforma tej grupy prawie nie dotknęła.
Praca w szkodliwych warunkach (aposentadoria especial): np. górnicy czy osoby narażone na substancje chemiczne lub hałas. Wymagane jest 15, 20 lub 25 lat pracy, zależnie od stopnia zagrożenia, a po reformie także minimalny wiek (55, 58 lub 60 lat).
Osoby z niepełnosprawnością: np. emerytura z tytułu wieku od 55 lat (kobiety) i 60 lat (mężczyźni) przy 15 latach składek.
Ile wynosi emerytura w Brazylii?
Najniższa emerytura w Brazylii
Najniższa emerytura z INSS jest zawsze równa płacy minimalnej. W 2026 roku to 1621 reali miesięcznie (ok. 1200 zł). Kiedy rośnie płaca minimalna, automatycznie rosną też najniższe emerytury. Świadczenia wyższe od minimum są co roku waloryzowane o inflację mierzoną wskaźnikiem INPC (w 2026 roku o 3,9%).
Najwyższa emerytura z INSS
Limit, tzw. teto, wynosi w 2026 roku 8475,55 reala (ok. 6250 zł). Wyższej emerytury z powszechnego systemu dostać się nie da, niezależnie od zarobków.
Średnia emerytura w Brazylii
Według biuletynu statystycznego ministerstwa ds. ubezpieczeń społecznych średnia wartość świadczeń przyznanych przez INSS w lutym 2026 roku wyniosła ok. 1942 reale (ok. 1430 zł), przy czym w miastach była wyższa niż na wsi. Przeciętna emerytura z tytułu wieku dla mieszkańców miast to niecałe 2000 reali, a emerytura za staż pracy ponad 3600 reali. Najważniejsza liczba jest jednak inna: prawie 70% świadczeń przyznanych w tym miesiącu było równych płacy minimalnej.
To dużo mówi o brazylijskiej rzeczywistości. Dla większości emerytów emerytura to po prostu płaca minimalna. Za taką kwotę da się skromnie żyć w małym mieście na interiorze, ale w São Paulo czy Rio de Janeiro to bardzo mało. Wielu seniorów dorabia, pomaga im rodzina albo to oni utrzymują dorosłe dzieci i wnuki. Popularne są też kredyty z ratą potrącaną bezpośrednio z emerytury (crédito consignado). O tym, jak bardzo Brazylijczycy lubią kupować na raty, pisałam w poście o parcelamento.
Polska a Brazylia: porównanie systemów emerytalnych
Na pierwszy rzut oka systemy wyglądają podobnie, ale różnią się w kilku ważnych punktach.
Wiek emerytalny
Polska: 60 lat (kobiety) i 65 lat (mężczyźni).
Brazylia: 62 lata (kobiety) i 65 lat (mężczyźni), z zasadami przejściowymi.
Minimalny staż
Polska: do samej emerytury nie ma wymogu minimalnego stażu. 20 lat (kobiety) i 25 lat (mężczyźni) potrzeba, żeby ZUS dopłacił do najniższej emerytury.
Brazylia: bez 15 lub 20 lat składek nie ma emerytury w ogóle. Osoby bez niej mogą liczyć najwyżej na pomoc socjalną BPC.
Sposób liczenia
Polska: od reformy z 1999 roku emerytura zależy od składek zgromadzonych na indywidualnym koncie w ZUS, podzielonych przez przewidywaną długość życia.
Brazylia: emerytura to procent średniej pensji (60% plus 2 punkty za każdy rok ponad minimum).
Najniższa emerytura
Polska: 1978,49 zł brutto (od marca 2026 roku).
Brazylia: 1621 reali, czyli ok. 1200 zł.
Średnia emerytura
Polska: 4480,74 zł brutto (średnia emerytura wypłacana przez ZUS w maju 2026 roku).
Brazylia: ok. 1942 reale (ok. 1430 zł), średnia świadczeń przyznanych w lutym 2026 roku.
Dodatkowe świadczenia
Polska: trzynastka i czternastka.
Brazylia: trzynastka.
Porównując kwoty, trzeba pamiętać, że ceny w obu krajach są różne, a na koszty życia w Brazylii ogromny wpływ ma region.
Jak oceniają je międzynarodowe rankingi?
W rankingu Mercer CFA Institute Global Pension Index 2025, który porównał 52 systemy emerytalne na świecie, Polska i Brazylia wypadły bardzo podobnie. Obie dostały ocenę C: Polska 57,0 pkt, a Brazylia 56,2 pkt. W obu przypadkach najsłabiej wypadła długoterminowa stabilność systemu, lepiej wysokość świadczeń i zaufanie do instytucji. Na czele rankingu znalazły się Holandia, Islandia i Dania, a ocenę A dostały też Izrael i Singapur.
Największe wyzwania systemu emerytalnego w Brazylii
Deficyt, który nie znika
Reforma spowolniła wzrost wydatków, ale ich nie zatrzymała. Według Trybunału Obrachunkowego (TCU) w 2023 roku deficyt wszystkich publicznych systemów emerytalnych wyniósł 428 mld reali, czyli ok. 4% PKB. Z tego ok. 316 mld reali przypadało na RGPS, w dużej mierze na emerytury rolnicze (ok. 177 mld reali).
Ta ostatnia liczba nie wynika z błędu w systemie. Emerytury rolnicze świadomie są w dużej części polityką społeczną: rolnicy płacą niewiele albo wcale, a mimo to dostają świadczenie. Dla wielu rodzin na wsi, zwłaszcza w regionie Nordeste (północny wschód Brazylii), emerytura dziadków to najstabilniejszy dochód w domu.
Jest też kwestia płacy minimalnej. Za rządów Luli płaca minimalna znów rośnie szybciej niż inflacja, a razem z nią rosną najniższe emerytury i świadczenia BPC. Dla emerytów to dobra wiadomość, dla budżetu duży koszt. Czy powiązanie świadczeń z płacą minimalną utrzymać, to jeden z głównych sporów kampanii 2026.
Praca na czarno
To prawdopodobnie największe wyzwanie. Według IBGE (brazylijskiego odpowiednika GUS-u) w kwartale zakończonym w lipcu 2026 roku 37,5% pracujących, czyli 38,8 mln osób, pracowało nieformalnie, bez umowy i często bez składek. To m.in. sprzedawcy uliczni, pracownicy budowlani, część pomocy domowych i kierowców czy kurierów pracujących przez aplikacje. O kurierach na motocyklach pisałam w poście o motoboys, a o pomocach domowych w poście o empregada doméstica.
Kto nie płaci składek, ten nie zbierze 15 czy 20 lat stażu. Dla wielu z tych osób jedynym zabezpieczeniem na starość będzie BPC, dostępne dopiero od 65. roku życia i tylko dla najuboższych. Mniej płacących to też mniejsze wpływy, więc system traci podwójnie.
Szybko starzejące się społeczeństwo
Brazylia długo kojarzyła się z bardzo młodym krajem. Jeszcze w 1980 roku mediana wieku wynosiła ok. 20 lat. Według spisu powszechnego z 2022 roku to już 35 lat, a liczba osób w wieku 65+ wzrosła w ciągu 12 lat o 57,4%. Brazylijki rodzą coraz mniej dzieci, a ludzie żyją dłużej, więc na każdego emeryta przypada coraz mniej pracujących.
W Polsce ten proces jest bardziej zaawansowany (mediana wieku przekracza 40 lat), ale Brazylia starzeje się znacznie szybciej, niż starzały się kraje europejskie. Ma więc mniej czasu, żeby się do tego przygotować.
Nierówności między regionami i grupami
Brazylia to jeden z krajów o największych nierównościach dochodowych na świecie, co widać także w emeryturach. Osoby z formalną pracą w bogatszych stanach Południa i Południowego Wschodu mają większe szanse na długi staż i wyższe świadczenie. W biedniejszych regionach więcej osób pracuje nieformalnie albo na roli i dostaje emeryturę w wysokości płacy minimalnej. Osobnym tematem są wciąż lepsze warunki części urzędników i wojskowych, choć reforma z 2019 roku zmniejszyła te różnice.
Afera z nielegalnymi potrąceniami z emerytur
W 2025 roku system zatrząsnął się z innego powodu. 23 kwietnia 2025 roku Policja Federalna i Generalny Kontroler Unii (CGU) rozpoczęły operację Sem Desconto („Bez potrąceń"). Okazało się, że stowarzyszenia i związki, które miały umowy z INSS, masowo pobierały „składki członkowskie" bezpośrednio z emerytur, często bez zgody emerytów i na podstawie sfałszowanych podpisów.
Według śledczych 11 organizacji pobrało w latach 2019–2024 ok. 6,3 mld reali (nie wszystkie te potrącenia muszą okazać się oszustwem). Do końca czerwca 2026 roku złożono ponad 6,3 mln wniosków o zwrot pieniędzy, a do końca 2025 roku INSS zwrócił ok. 2,9 mld reali. Aferę badała komisja śledcza Kongresu, a śledztwo trwa pod nadzorem Sądu Najwyższego. Sprawa mocno podważyła zaufanie do INSS i stała się ważnym tematem kampanii.
Długie kolejki
Na decyzję o przyznaniu świadczenia trzeba w Brazylii czekać. W lutym 2026 roku średni czas rozpatrzenia wniosku wynosił 77 dni. Kolejki do INSS (fila do INSS) to temat, do którego wraca każdy kolejny rząd.
Emerytury w kampanii wyborczej 2026
Pierwsza tura wyborów prezydenckich w Brazylii odbędzie się 4 października 2026 roku, a emerytury są jednym z tematów, które najbardziej różnią kandydatów:
Lula (PT) chce utrzymać wzrost płacy minimalnej powyżej inflacji (a więc i najniższych emerytur), szukać nowych źródeł finansowania systemu i uregulować składki osób pracujących przez aplikacje.
Flávio Bolsonaro (PL) stawia na cyfryzację INSS, walkę z oszustwami i profesjonalne zarządzanie, bez jasnej deklaracji w sprawie powiązania świadczeń z płacą minimalną.
Ronaldo Caiado (PSD) zapowiada utrzymanie obecnych zasad waloryzacji.
Romeu Zema (Novo) proponuje nową, „ostateczną" reformę z automatycznym podnoszeniem wieku emerytalnego razem z długością życia.
Renan Santos (Missão) chce odpiąć świadczenia od płacy minimalnej i waloryzować je tylko o inflację.
Kilku kandydatów małych partii lewicowych obiecuje uchylić reformę z 2019 roku.
Sylwetki głównych kandydatów opisałam w serii Kandydaci na prezydenta Brazylii, a harmonogram wyborów w poście o wyborach prezydenckich w Brazylii 2026.
Emerytura w Brazylii a przeprowadzka: co warto wiedzieć jako Polak?
Czy Polska ma umowę emerytalną z Brazylią?
Jeszcze nie. To ważne, bo w sieci można znaleźć informację, że obowiązują tu przepisy unijne. Tak nie jest: unijne zasady koordynacji zabezpieczenia społecznego działają tylko między państwami UE i EOG oraz Szwajcarią. Brazylia ma osobne umowy dwustronne z ok. 20 krajami, m.in. z Portugalią, Hiszpanią, Włochami, Niemcami, Francją i Czechami, ale nie z Polską.
We wrześniu 2026 roku polski rząd poinformował, że negocjacje umowy o zabezpieczeniu społecznym z Brazylią zostały zakończone. Umowa ma być 15. taką umową dwustronną Polski. Przed wejściem w życie musi zostać podpisana i ratyfikowana, więc do tego czasu obowiązują dotychczasowe zasady.
Co to oznacza w praktyce? Dopóki umowa nie wejdzie w życie, lata pracy w Polsce i w Brazylii nie sumują się. Jeśli przepracujesz w Brazylii np. 10 lat, nie spełnisz tam wymogu 15 czy 20 lat składek, a polski staż nie zostanie doliczony. Umowy tego typu zwykle rozwiązują właśnie ten problem: każde państwo uwzględnia staż z drugiego kraju przy sprawdzaniu prawa do świadczenia i wypłaca emeryturę proporcjonalną do lat przepracowanych u siebie. Szczegóły polsko-brazylijskiej umowy będą znane, gdy jej tekst zostanie opublikowany.
Legalna praca to składki
Jeśli pracujesz w Brazylii legalnie, składki do INSS są obowiązkowe. Do tego potrzebujesz m.in. numeru podatkowego CPF, o którym pisałam w poście o CPF dla obcokrajowców, i odpowiedniej wizy lub zezwolenia na pobyt. Praca na czarno oznacza nie tylko ryzyko prawne, ale też brak stażu emerytalnego.
Freelancerzy i przedsiębiorcy
Jeśli pracujesz zdalnie dla polskich klientów, sprawa jest bardziej złożona i zależy od tego, gdzie masz firmę, gdzie płacisz podatki i gdzie jesteś ubezpieczony. W Brazylii osoby prowadzące działalność mogą płacić składki jako contribuinte individual albo w ramach MEI. Istnieje też kategoria ubezpieczonych dobrowolnie (segurado facultativo) dla osób, które nie mają obowiązku płacenia składek.
Kilka praktycznych kroków
Załóż konto w aplikacji Meu INSS i sprawdzaj wyciąg CNIS, czyli rejestr Twoich składek i okresów pracy. Błędy lepiej wyłapać wcześnie.
Przechowuj dokumenty z obu krajów: umowy, zaświadczenia o zatrudnieniu, potwierdzenia składek.
Sprawdź w ZUS, jak Twój polski staż i przyszła polska emerytura wyglądają przy wyjeździe za granicę.
Śledź postępy umowy polsko-brazylijskiej, bo po wejściu w życie może zmienić Twoją sytuację.
Przy dłuższej przeprowadzce warto skonsultować się ze specjalistą od prawa ubezpieczeń społecznych w obu krajach.
Jeśli wiążesz przyszłość z Brazylijczykiem lub Brazylijką, przydatny może być też mój poradnik o ślubie z Brazylijczykiem i formalnościach.
Podsumowanie
System emerytalny w Brazylii to przykład kraju, który próbuje pogodzić ogromne potrzeby społeczne z finansami państwa. Reforma z 2019 roku wprowadziła minimalny wiek emerytalny (62 lata dla kobiet i 65 dla mężczyzn), zmniejszyła wydatki i ograniczyła przywileje, ale nie rozwiązała najważniejszych problemów: pracy na czarno, starzenia się społeczeństwa, nierówności i kosztów powiązania świadczeń z płacą minimalną. Afera z potrąceniami z emerytur pokazała też, że wyzwaniem jest nie tylko to, ile system wypłaca, ale i to, czy potrafi ochronić swoich emerytów.
Największym wyzwaniem brazylijski system jest dla tych, którzy pracują poza nim: dla milionów osób bez umowy, które mogą nie zebrać wymaganego stażu. Dla Polaków myślących o przeprowadzce kluczowe są dziś dwie sprawy: legalna praca i umowa polsko-brazylijska, która po wejściu w życie pozwoli łączyć staż z obu krajów.
Emerytura w Brazylii to w dużej mierze temat pracy, nierówności i demografii.
Wybory w październiku mogą zdecydować o kolejnych zmianach w emeryturach, a ja będę je śledzić. Najważniejsze wiadomości z Brazylii podsumowuję raz w miesiącu w newsletterze Brasletter, a na Instagramie @brazyliada pokazuję na bieżąco, czym żyje Brazylia i jak wygląda codzienność polsko-brazylijskiej pary.
FAQ: emerytura w Brazylii, najczęściej zadawane pytania
W jakim wieku przechodzi się na emeryturę w Brazylii? Po reformie z 2019 roku wiek emerytalny w Brazylii wynosi 62 lata dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, przy minimalnym stażu 15 lat (kobiety) i 20 lat (mężczyźni). Osoby, które płaciły składki przed reformą, mogą skorzystać z zasad przejściowych: w 2026 roku np. 59,5 roku dla kobiet i 64,5 roku dla mężczyzn przy 30 i 35 latach składek.
Ile wynosi najniższa emerytura w Brazylii w 2026 roku? Najniższa emerytura w Brazylii jest równa płacy minimalnej, czyli w 2026 roku 1621 reali miesięcznie (ok. 1200 zł). Najwyższa emerytura z INSS to 8475,55 reala.
Ile wynosi średnia emerytura w Brazylii? Średnia wartość świadczeń przyznanych przez INSS w lutym 2026 roku wyniosła ok. 1942 reale (ok. 1430 zł). Prawie 70% nowych świadczeń jest równych płacy minimalnej.
Czy Polska ma umowę emerytalną z Brazylią? Jeszcze nie. We wrześniu 2026 roku polski rząd poinformował o zakończeniu negocjacji umowy o zabezpieczeniu społecznym z Brazylią, ale musi ona zostać podpisana i ratyfikowana. Do tego czasu lata pracy w obu krajach się nie sumują. Brazylii nie obejmują też unijne przepisy o koordynacji systemów.
Co to jest INSS? INSS (Instituto Nacional do Seguro Social) to brazylijski odpowiednik ZUS-u. Wypłaca emerytury, renty, zasiłki chorobowe i macierzyńskie pracownikom sektora prywatnego oraz świadczenie socjalne BPC dla najuboższych seniorów.
Czy obcokrajowiec może dostać emeryturę w Brazylii? Tak. O prawie do emerytury decydują składki, a nie obywatelstwo. Obcokrajowiec, który legalnie pracował w Brazylii i płacił składki do INSS, może dostać emeryturę po spełnieniu warunków wieku i stażu.
Czy w Brazylii jest trzynasta emerytura? Tak. Emeryci INSS dostają 13 świadczeń w roku: 12 miesięcznych i dodatkowe abono anual, potocznie 13º. W ostatnich latach często wypłacano je wcześniej, w dwóch ratach w pierwszej połowie roku.
Dlaczego Brazylia przeprowadziła reformę emerytalną w 2019 roku? Głównym powodem był rosnący deficyt: w 2018 roku w samym RGPS wyniósł ok. 195 mld reali. Wcześniej można było przejść na emeryturę za staż pracy bez żadnego minimalnego wieku, a społeczeństwo szybko się starzeje. Rząd szacował, że reforma przyniesie ok. 800 mld reali oszczędności w ciągu 10 lat.