Religie afro-brazylijskie (po portugalsku religiões de matriz africana) to religie, które powstały w Brazylii z wierzeń przywiezionych przez zniewolonych Afrykanów, przede wszystkim ludów Joruba, Fon i Bantu, połączonych z katolicyzmem, spirytyzmem i wierzeniami rdzennymi. Najważniejsze z nich to candomblé, która ukształtowała się w XIX wieku w Bahii i czci bóstwa zwane orixás, oraz umbanda, powstała na początku XX wieku w Rio de Janeiro. Według spisu powszechnego 2022 do umbandy i candomblé przyznaje się ok. 1% Brazylijczyków, trzy razy więcej niż w 2010 roku, ale ich wpływ na brazylijską kulturę, muzykę, kuchnię i święta jest dużo większy. Jednocześnie wyznawcy tych religii najczęściej padają w Brazylii ofiarą nietolerancji religijnej, nazywanej tam coraz częściej racismo religioso.
Wiele rzeczy, które turyści kojarzą z Brazylią, ma korzenie w tych religiach: białe ubrania na sylwestra, kwiaty wrzucane do morza dla Iemanjá, kolorowe wstążki z kościoła Bonfim w Salvadorze, bębny samby, acarajé sprzedawane przez baianas na ulicach. A jednocześnie są to religie przez dziesięciolecia ścigane przez policję i do dziś otoczone stereotypami.
W tym poście opowiem Ci, skąd wzięły się religie afro-brazylijskie, czym różnią się candomblé i umbanda, kim są orixás, na czym polega synkretyzm religijny, jakie święta warto znać i dlaczego temat nietolerancji religijnej jest dziś w Brazylii tak ważny. To tekst informacyjny, oparty na źródłach, a nie relacja z udziału w ceremoniach.
Religie afro-brazylijskie w pigułce:
Najważniejsze religie: candomblé, umbanda, a regionalnie m.in. batuque (Rio Grande do Sul), tambor de mina (Maranhão), xangô (Pernambuco) i jarê (Chapada Diamantina).
Liczba wyznawców (spis 2022): ok. 1% ludności, najwięcej w Rio Grande do Sul (3,2%).
Miejsce kultu: terreiro (w candomblé także casa lub ilê), w umbandzie często centro lub tenda.
Kapłani: mãe de santo / ialorixá i pai de santo / babalorixá.
Ważne daty: 2 lutego (święto Iemanjá), 27 września (Cosme i Damião), 15 listopada (Narodowy Dzień Umbandy), 21 stycznia (Narodowy Dzień Walki z Nietolerancją Religijną).
Afrykańskie korzenie
Przez ponad trzy stulecia do Brazylii przywieziono ok. 4–5 mln zniewolonych ludzi z Afryki. Pochodzili z różnych regionów i kultur, ale w religiach afro-brazylijskich najbardziej widoczne są trzy tradycje:
Joruba (dzisiejsza południowo-zachodnia Nigeria i Benin): kult orixás, bóstw związanych z siłami natury i sferami życia, oraz system wyroczni Ifá. W Brazylii ludzi tego pochodzenia nazywano często nagô.
Fon i Ewe (dzisiejszy Benin i Togo, dawne królestwo Dahomeju): kult bóstw zwanych voduns. Ta sama tradycja jest źródłem haitańskiego vodou.
Bantu (Angola, Kongo, Mozambik): kult przodków i duchów opiekuńczych (nkisi). Z języków bantu pochodzi wiele słów, które weszły do brazylijskiego portugalskiego.
Te tradycje przetrwały i przekształciły się w Brazylii w różne tzw. „narody" candomblé (nações): Ketu (joruba), Jeje (fon) i Angola (bantu), każdy z własnym językiem liturgicznym, pieśniami i rytmami.
Prześladowania: od kolonii do Republiki
W czasach kolonialnych praktykowanie religii afrykańskich było traktowane jako pogaństwo i zagrożenie dla porządku. Zniewoleni ludzie byli chrzczeni, a ich własne obrzędy często zakazywane i karane. Mimo to przetrwały, m.in. w bractwach religijnych czarnej ludności, w domach i w quilombos, o których pisałam w poście o kwilombolach.
Paradoksalnie, prześladowania nie skończyły się wraz z niewolnictwem. Kodeks karny z 1890 roku, uchwalony dwa lata po zniesieniu niewolnictwa, penalizował m.in. „nielegalne uprawianie medycyny", „spirytyzm", „magię" i curandeirismo (ludowe uzdrawianie). Na tej podstawie policja przez dekady najeżdżała terreiros, aresztowała kapłanów i konfiskowała święte przedmioty.
Symbolem tej historii jest kolekcja „Nosso Sagrado" („Nasza świętość"): 521 przedmiotów skonfiskowanych w terreiros w Rio de Janeiro w latach 1890–1945, bębny, rzeźby, korony i stroje rytualne, przechowywanych przez dziesięciolecia w Muzeum Policji Cywilnej pod etykietą „czarna magia". Po 30 latach starań kapłanek, m.in. Mãe Meninazinhy d'Oxum, w 2020 roku kolekcję przekazano Muzeum Republiki w Rio, które zarządza nią wspólnie ze społecznościami terreiros. O tym muzeum pisałam także w poście o Getúlio Vargasie.
Synkretyzm: orixás i katoliccy święci
Jednym z najbardziej znanych zjawisk w religiach afro-brazylijskich jest synkretyzm, czyli utożsamianie orixás z katolickimi świętymi. Tradycyjnie tłumaczy się go jako strategię przetrwania: czcząc publicznie świętego, zniewoleni ludzie mogli czcić także swoje bóstwa. Historycy i sami wyznawcy podkreślają jednak, że synkretyzm był też szczerym przenikaniem się wiar, a wielu wyznawców do dziś jest jednocześnie katolikami.
Utożsamienia różnią się w zależności od regionu. Najczęstsze to:
Oxalá: Jezus, w Bahii szczególnie Senhor do Bonfim,
Iemanjá: Matka Boża, np. Nossa Senhora da Conceição lub dos Navegantes,
Ogum: św. Jerzy (zwłaszcza w Rio) lub św. Antoni (w Bahii),
Oxóssi: św. Sebastian (w Rio) lub św. Jerzy (w Bahii),
Xangô: św. Hieronim (w Bahii) lub św. Jan Chrzciciel (w Pernambuco),
Iansã: św. Barbara,
Oxum: m.in. Nossa Senhora da Conceição lub das Candeias,
Omolu / Obaluaiê: św. Łazarz lub św. Roch,
Ibeji: święci Kosma i Damian.
Od lat 80. część kapłanek candomblé, m.in. z najstarszych terreiros w Salvadorze, opowiada się za odejściem od synkretyzmu i podkreśla, że orixás nie potrzebują katolickiej „maski". To pokazuje, że religie afro-brazylijskie są żywe i wewnętrznie zróżnicowane.
Candomblé: religia orixás
Początki w Salvadorze
Candomblé ukształtowała się w XIX wieku w Salvadorze i okolicach, w regionie Recôncavo. Za jeden z najstarszych istniejących terreiros uważa się Casa Branca do Engenho Velho (Ilê Axé Iyá Nassô Oká), założony według tradycji w pierwszej połowie XIX wieku przez kobiety pochodzenia joruba. W 1984 roku stał się pierwszym miejscem kultu afro-brazylijskiego wpisanym przez IPHAN na listę dziedzictwa narodowego. Z niego wywodzą się inne słynne terreiros, takie jak Gantois i Ilê Axé Opô Afonjá.
Candomblé od początku była religią, w której ogromną rolę odgrywały kobiety. Najsłynniejsza kapłanka, Mãe Menininha do Gantois (1894–1986), była postacią znaną w całej Brazylii, a jej terreiro odwiedzali politycy i artyści. O pochodzeniu słowa candomblé językoznawcy się spierają, najczęściej łączy się je z językami bantu.
Wierzenia
W candomblé istnieje najwyższa, odległa istota stwórcza: Olorum (lub Olodumare). Ludzie kontaktują się jednak z orixás, bóstwami, które mają swoje opowieści (mity), charaktery, kolory, dni tygodnia, rytmy, tańce i ulubione potrawy. Każdy człowiek ma swój orixá, „właściciela głowy", którego ustala się m.in. przez wróżenie z muszli kauri (jogo de búzios).
Kluczowym pojęciem jest axé: siła życiowa, energia, która krąży między ludźmi, orixás i naturą. Słowo „axé" to także pozdrowienie i życzenie, a od lat 80. nazwa popularnego gatunku muzyki z Bahii.
Najważniejsze orixás
Exu: posłaniec między ludźmi a orixás, strażnik dróg i skrzyżowań. To od niego zaczyna się ceremonię. Przez chrześcijańskich misjonarzy był utożsamiany z diabłem, co wyznawcy uważają za głębokie nieporozumienie.
Ogum: orixá żelaza, wojny, pracy i technologii, otwierający drogi.
Oxóssi: myśliwy, orixá lasów i obfitości, patron m.in. terreiro Ketu.
Xangô: orixá piorunów, ognia i sprawiedliwości, z symbolem podwójnego topora.
Iansã (Oyá): orixá wiatrów, burz i błyskawic, wojowniczka.
Oxum: orixá słodkich wód, miłości, płodności i dobrobytu, kojarzona ze złotem i kolorem żółtym.
Iemanjá: orixá morza, matka, w Brazylii często nazywana matką orixás.
Omolu / Obaluaiê: orixá chorób i uzdrowienia, okryty strojem ze słomy.
Nanã: najstarsza z orixás, związana z błotem, deszczem i początkiem życia.
Oxalá: orixá stworzenia i pokoju, ubrany na biało, jeden z najbardziej czczonych.
Ceremonie
Publiczne ceremonie candomblé (xirê lub festa) odbywają się przy dźwiękach trzech świętych bębnów atabaques. Wtajemniczeni tańczą i śpiewają pieśni dla kolejnych orixás, a część z nich wchodzi w trans, który wyznawcy rozumieją jako przybycie orixá, manifestującego się w ciele osoby wtajemniczonej. Orixá tańczy wtedy w swoim charakterystycznym stylu, a potem jest ubierany w swoje stroje.
Dla wyznawców to głębokie doświadczenie religijne, a nie przedstawienie. Wiele elementów religii, w tym przebieg inicjacji, jest tajemnicą przekazywaną tylko wtajemniczonym, dlatego rzetelne źródła o nich piszą ostrożnie.
Jedzenie i ofiary
Ważną częścią religii jest jedzenie. Wiele potraw kuchni bahijskiej ma swoje odpowiedniki w ofiarach dla orixás, np. acarajé jest potrawą Iansã, amalá (danie z okry) Xangô, a biała canjica z kukurydzy Oxalá. O acarajé i jego związkach z candomblé pisałam w osobnym poście.
W candomblé i części innych tradycji składa się też ofiary ze zwierząt, np. kur czy kóz, a ich mięso jest zwykle przygotowywane i spożywane przez społeczność. To temat budzący spory. W marcu 2019 roku Sąd Najwyższy Brazylii (STF) jednogłośnie uznał, że prawo stanowe Rio Grande do Sul zezwalające na uboje rytualne w religiach afro-brazylijskich jest zgodne z konstytucją, powołując się na wolność religijną. Krytycy, m.in. organizacje ochrony zwierząt, uważają, że ta praktyka powinna być ograniczona.
Umbanda: religia „bardzo brazylijska"
Narodziny w 1908 roku
Umbanda powstała w Rio de Janeiro na początku XX wieku. Według tradycji jej początki wiążą się z Zéliem Fernandino de Moraesem, młodym mężczyzną z Niterói, przez którego w listopadzie 1908 roku miał przemówić duch Indianina, Caboclo das Sete Encruzilhadas. Dlatego 15 listopada obchodzi się w Brazylii Narodowy Dzień Umbandy, ustanowiony ustawą w 2012 roku. Historycy podkreślają, że umbanda wyrosła z wcześniejszych praktyk i rozwijała się w wielu miejscach jednocześnie.
Umbanda łączy elementy religii afro-brazylijskich (zwłaszcza tradycji bantu i kultu orixás), katolicyzmu, spirytyzmu Allana Kardeca, bardzo popularnego w Brazylii, oraz wierzeń rdzennych. Nabożeństwa odbywają się po portugalsku, a nie w językach afrykańskich.
Entidades: duchy przewodnicy
W umbandzie czci się Boga (Olorum lub Zambi) i orixás, ale w praktyce najważniejsze są entidades, duchy, które przemawiają przez media (médiuns) podczas sesji zwanych giras:
Pretos-velhos: duchy starych, mądrych niewolników, udzielające rad z cierpliwością i łagodnością,
Caboclos: duchy rdzennych mieszkańców, związane z lasem i siłą,
Erês lub crianças: duchy dzieci, radosne i psotne,
Baianos, boiadeiros, marinheiros i inne „linie" duchów,
Exus i Pombagiras: duchy związane z drogami, ulicą i sprawami ziemskimi, w tym miłosnymi.
Osoby odwiedzające centrum umbandy często przychodzą po radę, oczyszczenie (passe) albo pomoc w trudnej sytuacji życiowej. Umbanda jest zwykle bardziej otwarta dla odwiedzających niż candomblé.
Candomblé a umbanda: najważniejsze różnice
Pochodzenie: candomblé ukształtowała się w XIX wieku w Bahii, umbanda na początku XX wieku w Rio.
Język: w candomblé pieśni śpiewa się w językach liturgicznych pochodzenia afrykańskiego, w umbandzie po portugalsku.
Kogo się czci: w candomblé w centrum są orixás (lub voduns, inquices), w umbandzie przede wszystkim entidades.
Wpływy: umbanda czerpie znacznie więcej ze spirytyzmu i katolicyzmu.
Inicjacja: w candomblé jest długa i złożona, w umbandzie drogi do zostania medium są zwykle krótsze i różnią się między ośrodkami.
Warto też wiedzieć, że słowo macumba, używane potocznie na religie afro-brazylijskie, oznaczało pierwotnie m.in. instrument i dawne formy kultu w Rio, ale dziś jest najczęściej używane pejoratywnie. Część wyznawców świadomie je odzyskuje, ale w rozmowie lepiej mówić po prostu o candomblé czy umbandzie.
Quimbanda i inne tradycje regionalne
Quimbanda to nazwa praktyk skupionych na kulcie Exus i Pombagiras. Bywa przedstawiana jako „czarna magia", ale jej wyznawcy odrzucają to określenie i podkreślają, że te duchy nie są ani dobre, ani złe, tylko związane z ziemskimi sprawami ludzi. To jedna z najbardziej stygmatyzowanych tradycji.
Religie afro-brazylijskie mają też swoje lokalne odmiany:
batuque w Rio Grande do Sul, dlatego ten „europejski" stan ma najwyższy w kraju odsetek wyznawców religii afro-brazylijskich,
tambor de mina w Maranhão,
xangô w Pernambuco,
jarê w Chapadzie Diamantinie, o której pisałam w osobnym przewodniku.
Święta, które zna cała Brazylia
2 lutego: święto Iemanjá
2 lutego w dzielnicy Rio Vermelho w Salvadorze odbywa się największe święto Iemanjá. Od świtu ludzie przynoszą kwiaty, perfumy, lusterka i inne dary, które rybacy wywożą łodziami na morze. Uczestniczą w nim nie tylko wyznawcy candomblé, ale też turyści i osoby innych wyznań. W wielu miastach Iemanjá czci się też w noc sylwestrową: to stąd tradycja białych ubrań i białych kwiatów wrzucanych do morza, o której pisałam w poście o sylwestrze w Brazylii.
Lavagem do Bonfim
W styczniu, w czwartek przed drugą niedzielą po święcie Trzech Króli, w Salvadorze odbywa się Lavagem do Bonfim. Setki tysięcy ludzi idą kilka kilometrów do kościoła Nosso Senhor do Bonfim, a baianas w białych strojach myją schody i dziedziniec kościoła wodą z kwiatami. To jednocześnie święto katolickie i hołd dla Oxalá. Z kościołem Bonfim wiążą się też słynne kolorowe wstążki (fitas do Bonfim), które zawiązuje się na nadgarstku z trzema życzeniami. O Salvadorze pisałam w osobnym przewodniku.
27 września: Cosme i Damião
27 września w wielu miastach, zwłaszcza w Rio, obchodzi się święto Cosme i Damião, katolickich świętych utożsamianych z Ibeji, orixás dzieci. Rodziny rozdają dzieciom torebki ze słodyczami (saquinhos de doces). W ostatnich latach ten zwyczaj słabnie, m.in. z powodu wzrostu liczby ewangelików, dla których ma on związek z religiami afro-brazylijskimi.
Religie afro-brazylijskie w kulturze
Wpływ tych religii na brazylijską kulturę jest ogromny:
Muzyka: rytmy candomblé, takie jak ijexá, grają afoxés, grupy karnawałowe z Salvadoru, np. Filhos de Gandhy (od 1949 roku), a z terreiro Ilê Axé Jitolu wywodzi się blok Ilê Aiyê (1974). Orixás pojawiają się w piosenkach wielu wielkich artystów, od albumu Os Afro-Sambas Viniciusa de Moraesa i Badena Powella (1966), przez Clarę Nunes, po Marię Bethânię i Gilberta Gila. O sambie i jej korzeniach pisałam w osobnym poście.
Literatura: Jorge Amado opisywał candomblé m.in. w powieści Tenda dos Milagres (1969) i sam pełnił funkcję honorową (obá de Xangô) w terreiro Ilê Axé Opô Afonjá.
Kuchnia: acarajé, vatapá czy abará to potrawy obecne zarówno w terreiros, jak i na ulicznych straganach Salvadoru.
Język: słowa takie jak axé czy orixá weszły do codziennego portugalskiego, podobnie jak wiele słów pochodzenia bantu, np. cafuné czy dengo. O afrykańskich korzeniach brazylijskiego słownictwa pisałam w poście o czułych słowach po portugalsku.
Capoeira: choć nie jest religią, ma wspólne z nimi korzenie i muzykę. Pisałam o niej w osobnym poście.
Nietolerancja i „racismo religioso"
Skala problemu
Religie afro-brazylijskie są w Brazylii najczęstszym celem ataków na tle religijnym. Według danych rządowej infolinii praw człowieka Disque 100 w 2024 roku zgłoszono 2472 przypadki nietolerancji religijnej, a w kolejnych 12 miesiącach ponad 2700. Najczęściej dotyczyły one umbandy i candomblé. Ataki obejmują obelgi, niszczenie terreiros, podpalenia i przemoc wobec wyznawców, a także szykanowanie dzieci w szkołach. Ponieważ wyznawcy tych religii to w dużej mierze osoby czarne i brązowe, a same religie mają afrykańskie korzenie, badacze i aktywiści mówią o „rasizmie religijnym".
Mãe Gilda i Mãe Bernadete
Symbolem walki z nietolerancją stała się Mãe Gilda, kapłanka candomblé z Salvadoru. W 1999 roku gazeta Kościoła Uniwersalnego Królestwa Bożego (IURD) opublikowała jej zdjęcie w materiale o „szarlatanach", a jej terreiro zostało zaatakowane. Zmarła na zawał w styczniu 2000 roku. Kościół został później skazany przez sąd na wypłatę odszkodowania, a ustawą z 2007 roku rocznicę jej śmierci, 21 stycznia, ustanowiono Narodowym Dniem Walki z Nietolerancją Religijną.
W sierpniu 2023 roku w Bahii zamordowano Mãe Bernadete, 72-letnią liderkę społeczności quilombola Pitanga dos Palmares i kapłankę candomblé, która walczyła o prawa do ziemi swojej społeczności i o wyjaśnienie zabójstwa swojego syna. W kwietniu 2026 roku sąd przysięgłych skazał wykonawcę i zleceniodawcę zbrodni na kary 29 i 40 lat więzienia.
Kto atakuje?
Źródła przemocy są różne. Wielu badaczy i przedstawicieli terreiros wskazuje na przekaz części kościołów neopentekostalnych, w którym orixás i entidades przedstawia się jako demony. Media opisywały też przypadki, w których gangi narkotykowe, których przywódcy deklarowali wiarę ewangelicką, zmuszały terreiros do zamknięcia w podległych im dzielnicach Rio de Janeiro. Warto jednak podkreślić, że wielu ewangelików i przywódców kościołów potępia takie ataki, a nietolerancja nie jest cechą całej wspólnoty ewangelickiej. O ewangelikach w Brazylii pisałam w osobnym poście.
Prawo
Dyskryminacja ze względu na religię jest w Brazylii przestępstwem (ustawa 7.716 z 1989 roku, zmieniona w 1997 roku). Konstytucja z 1988 roku gwarantuje wolność wyznania i ochronę miejsc kultu. Problemem pozostaje egzekwowanie prawa: wiele ataków nie jest zgłaszanych, a sprawy toczą się latami.
Jak z szacunkiem odwiedzić terreiro?
Część terreiros, zwłaszcza w Salvadorze, organizuje publiczne święta, na które mogą przyjść goście. Jeśli chcesz uczestniczyć w takiej ceremonii:
pytaj o zgodę lub idź z kimś, kto zna społeczność, np. lokalnym przewodnikiem polecanym przez terreiro,
ubierz się skromnie i najlepiej na jasno lub biało, z zakrytymi ramionami i kolanami,
nie rób zdjęć ani nagrań bez wyraźnej zgody, zwłaszcza osób w transie,
nie dotykaj przedmiotów rytualnych i słuchaj wskazówek gospodarzy,
nie traktuj ceremonii jak przedstawienia: to nabożeństwo, a nie pokaz dla turystów,
jeśli dostaniesz jedzenie, przyjmij je, bo to część dzielenia się axé.
Wiele praktycznych wskazówek na pierwszą podróż do Brazylii, także o zachowaniu i bezpieczeństwie, znajdziesz w moim ebooku „Brazylia dla początkujących".
Dlaczego to powinno Was interesować?
Religie afro-brazylijskie to klucz do zrozumienia wielu rzeczy, które w Brazylii wydają się „po prostu kulturą": białych ubrań na sylwestra, świąt w Salvadorze, muzyki, kuchni bahijskiej, a nawet codziennych słów. To także ważny wątek debaty o rasizmie i demokracji w Brazylii. Dla osób z Polski, kraju o dominującej tradycji katolickiej, ciekawe może być zobaczenie, jak w Brazylii katolicyzm przez wieki przenikał się z religiami afrykańskimi, tworząc coś zupełnie nowego.
Podsumowanie
Candomblé, umbanda i inne religie afro-brazylijskie powstały z wierzeń zniewolonych Afrykanów, które przetrwały w Brazylii mimo przymusowej chrystianizacji i dziesięcioleci prześladowań. Dziś wyznaje je oficjalnie ok. 1% Brazylijczyków, ale ich ślady są wszędzie: w świętach, muzyce, jedzeniu i języku. Jednocześnie ich wyznawcy wciąż mierzą się z przemocą i uprzedzeniami, a walka o szacunek dla tych religii jest częścią szerszej walki z rasizmem w Brazylii.
Wstążka z Bonfim na nadgarstku, biały strój na sylwestra, kwiat dla Iemanjá: w Brazylii religie afro-brazylijskie są bliżej, niż się wydaje.
Na Instagramie @brazyliada pokazuję brazylijskie święta i tradycje z bliska, a w newsletterze Brasletter raz w miesiącu podsyłam kulturalne ciekawostki z Brazylii.
FAQ: religie afro-brazylijskie
Co to jest candomblé? To religia afro-brazylijska, która ukształtowała się w XIX wieku w Bahii, głównie z tradycji ludów Joruba, Fon i Bantu. Jej wyznawcy czczą orixás, bóstwa związane z siłami natury i sferami życia, a ważną rolę odgrywają ceremonie z muzyką bębnów, tańcem i transem.
Czym różni się candomblé od umbandy? Candomblé jest starsza, powstała w Bahii i używa w liturgii języków pochodzenia afrykańskiego, a w jej centrum są orixás. Umbanda powstała na początku XX wieku w Rio de Janeiro, łączy tradycje afro-brazylijskie z katolicyzmem i spirytyzmem, nabożeństwa są po portugalsku, a najważniejsze są duchy przewodnicy (entidades).
Ilu Brazylijczyków wyznaje religie afro-brazylijskie? Według spisu powszechnego 2022 do umbandy i candomblé przyznaje się ok. 1% Brazylijczyków, wobec 0,3% w 2010 roku. Najwyższy odsetek jest w Rio Grande do Sul (3,2%). Wiele osób uczestniczy w obrzędach, deklarując się jednocześnie jako katolicy.
Kim jest Iemanjá? To orixá morza, w Brazylii często nazywana matką orixás. Jej największe święto odbywa się 2 lutego w Salvadorze, a w wielu miastach dary dla Iemanjá składa się też w noc sylwestrową. W synkretyzmie utożsamia się ją z Matką Bożą.
Co to jest synkretyzm religijny w Brazylii? To utożsamianie orixás z katolickimi świętymi, np. Oxalá z Senhor do Bonfim, Ogum ze św. Jerzym, a Iansã ze św. Barbarą. Tradycyjnie tłumaczy się go jako sposób na przetrwanie afrykańskich wierzeń w czasach niewolnictwa, ale był też prawdziwym przenikaniem się religii.
Co to jest axé? To w candomblé siła życiowa i duchowa energia, która krąży między ludźmi, orixás i naturą. „Axé!" to także pozdrowienie i życzenie, a od lat 80. nazwa gatunku muzyki popularnej z Bahii.
Czy w religiach afro-brazylijskich składa się ofiary ze zwierząt? W candomblé i części innych tradycji tak, a mięso jest zwykle spożywane przez społeczność. W 2019 roku Sąd Najwyższy Brazylii uznał, że ubój rytualny w tych religiach jest zgodny z konstytucją. Nie wszystkie ośrodki, zwłaszcza w umbandzie, składają takie ofiary.
Czy turyści mogą uczestniczyć w ceremonii candomblé? Niektóre terreiros organizują publiczne święta otwarte dla gości. Warto zapytać o zgodę, ubrać się skromnie i na jasno, nie robić zdjęć bez pozwolenia i traktować ceremonię jak nabożeństwo, a nie pokaz.