Część Portugalczyków narzeka na brazylijską odmianę portugalskiego, bo przez wieki to Lizbona wyznaczała „wzorcową” normę języka, a dziś Brazylia ma 20 razy więcej mieszkańców, dominuje w kulturze masowej i internecie, a brazylijskie słowa i akcent przenikają do mowy młodych Portugalczyków. Najczęściej krytykowane są gerundismo („vou estar enviando”), anglicyzmy („printar”, „deletar”), zwracanie się per você i stawianie zaimków przed czasownikiem. Językoznawcy po obu stronach Atlantyku są jednak zgodni: brazylijski i europejski portugalski to dwie równoprawne odmiany jednego języka, a żadna nie jest „zepsutą” wersją drugiej.
Za językowymi narzekaniami często stoi coś więcej niż gramatyka: historia kolonialna, duma narodowa, obawa przed utratą wpływów i napięcia wokół rekordowej imigracji z Brazylii do Portugalii. Czasem to tylko żartobliwe docinki, a czasem realna dyskryminacja, np. w szkołach.
W tym poście opowiem Ci, skąd biorą się te narzekania, co dokładnie w brazylijskim portugalskim drażni część Portugalczyków (z przykładami i wymową), co na ten temat mówią językoznawcy, czy Brazylijczycy odwdzięczają się tym samym i co to wszystko oznacza dla Ciebie, jeśli uczysz się portugalskiego. O samych różnicach w wymowie i słownictwie pisałam szczegółowo w poście o różnicach między portugalskim brazylijskim a europejskim, więc tutaj skupiam się na emocjach i postawach wokół języka.
W skrócie:
Poziom: wszystkie poziomy, przydatne szczególnie dla osób, które uczyły się wcześniej portugalskiego z Portugalii
Kontekst: kultura języka, postawy wobec odmian, język mówiony i pisany
Brazylia czy Portugalia? Cały artykuł dotyczy relacji między obiema odmianami. Na Brazyliadzie uczę portugalskiego brazylijskiego, więc przykłady podaję najpierw w wersji z Brazylii.
Liczby, które wiele wyjaśniają
Żeby zrozumieć to napięcie, warto zacząć od skali:
po portugalsku mówi ok. 260–270 mln ludzi, z czego ponad 210 mln to mieszkańcy Brazylii, a niecałe 11 mln to mieszkańcy Portugalii,
portugalski jest językiem urzędowym w dziewięciu krajach zrzeszonych we Wspólnocie Krajów Języka Portugalskiego (CPLP),
według portugalskiej agencji ds. migracji AIMA pod koniec 2025 roku w Portugalii mieszkało legalnie 493 622 Brazylijczyków, czyli prawie co trzeci cudzoziemiec w kraju.
Innymi słowy: kraj, od którego wszystko się zaczęło, jest dziś w portugalskojęzycznym świecie mniejszością, a jednocześnie codziennie słyszy na ulicach Lizbony i Porto brazylijski akcent. To dobre podłoże dla językowych sporów.
Skąd biorą się narzekania?
1. Historia: kto ma „prawdziwy” portugalski?
Przez ponad trzy stulecia Brazylia była portugalską kolonią, a norma językowa pochodziła z metropolii. Gdy w XIX wieku brazylijscy pisarze zaczęli świadomie używać lokalnych słów i konstrukcji, spotkali się z krytyką z Portugalii. Głośny był spór o twórczość José de Alencara, autora powieści Iracema (1865), którego portugalscy krytycy oskarżali o „psucie” języka brazylijskimi naleciałościami. Alencar odpowiadał, że język w Brazylii naturalnie rozwija się po swojemu i że Brazylia ma prawo do własnej odmiany.
W samej Brazylii przez długi czas też panowało przekonanie, że „poprawny” portugalski to ten z Portugalii. Brazylijski dramaturg Nelson Rodrigues ukuł w latach 50. określenie complexo de vira-lata („kompleks kundla”), którym do dziś opisuje się brazylijskie poczucie niższości wobec Europy. W kwestiach językowych ta hierarchia zmieniała się stopniowo przez cały XX wiek.
2. Reforma pisowni, czyli „brazylijski dyktat”?
W 1990 roku kraje portugalskojęzyczne podpisały Acordo Ortográfico, porozumienie ujednolicające pisownię. W Portugalii wywołało ono długie spory: przeciwnicy twierdzili, że reforma dostosowuje pisownię do brazylijskiej, bo usuwa m.in. nieme spółgłoski, które w Brazylii zniknęły z zapisu dużo wcześniej (np. ação zamiast dawnego portugalskiego acção, „akcja”). Część portugalskich pisarzy, gazet i instytucji przez lata odmawiała stosowania nowej pisowni. Dla wielu Portugalczyków reforma stała się symbolem tego, że to Brazylia zaczyna wyznaczać kierunek rozwoju języka.
3. Telenowele, YouTube i dzieci mówiące „po brazylijsku”
Brazylijska kultura masowa jest w Portugalii obecna od dziesięcioleci. Pierwszą wielką brazylijską telenowelą w portugalskiej telewizji była Gabriela w 1977 roku, a po niej przyszły kolejne hity, muzyka i seriale.
Prawdziwa fala niepokoju przyszła jednak z internetem. W listopadzie 2021 roku portugalski dziennik Diário de Notícias opisał rodziców, którzy zauważyli, że ich dzieci mówią z brazylijskim akcentem i używają brazylijskich słów, m.in. grama zamiast relva (trawa), ônibus zamiast autocarro (autobus) czy geladeira zamiast frigorífico (lodówka). Powodem miały być godziny spędzane przed filmikami brazylijskich youtuberów dla dzieci, zwłaszcza Luccasa Neto. Artykuł wywołał falę komentarzy po obu stronach Atlantyku: w Portugalii pisano o „zagrożeniu dla języka”, w Brazylii raczej z rozbawieniem.
4. Imigracja
Napięcia językowe nasilają się razem z napięciami społecznymi. W ostatniej dekadzie liczba Brazylijczyków w Portugalii wzrosła kilkukrotnie, co wpływa na rynek pracy, ceny mieszkań i debatę polityczną. Dla części Portugalczyków brazylijski akcent stał się symbolem tych zmian. Dla wielu Brazylijczyków krytyka „ich” portugalskiego bywa zaś formą ukrytej niechęci do imigrantów.
Na co dokładnie narzekają Portugalczycy?
Poniżej najczęściej krytykowane cechy brazylijskiego portugalskiego, z wymową zapisaną po polsku i komentarzem, jak to wygląda naprawdę.
Gerundismo: „vou estar enviando”
Vou estar enviando o documento. (wym. „wo istah enwiandu u dokumentu”): Będę wysyłać / wyślę dokument.
Prostsza forma: Vou enviar o documento. (wym. „wo enwiah u dokumentu”): Wyślę dokument.
Konstrukcja „vou estar + gerúndio” w znaczeniu przyszłym to tzw. gerundismo, kojarzone z językiem infolinii i biur obsługi klienta. Ważne: sami Brazylijczycy też z niego żartują i go krytykują. W 2007 roku gubernator Dystryktu Federalnego José Roberto Arruda wydał nawet dekret (nr 28.314), który „zwalniał gerúndio” z urzędów stanowych, czyli zakazywał takich konstrukcji w korespondencji urzędowej.
Nie myl tego jednak ze zwykłym estou falando („mówię”, wym. „isto falandu”), które jest normalną brazylijską formą czasu teraźniejszego ciągłego i, co ciekawe, starszą niż portugalskie estou a falar. Pisałam o tym w poście o gerúndio.
Anglicyzmy: „printar”, „deletar”, „startar”
printar (wym. „printah”): zrobić zrzut ekranu albo wydrukować
deletar (wym. „deletah”): usunąć
dar unfollow (wym. „dah anfolou”): przestać obserwować
startar (wym. „startah”): zacząć, uruchomić (potocznie, w żargonie biznesowym)
W Portugalii częściej usłyszysz rodzime odpowiedniki: imprimir, apagar, começar. Warto jednak pamiętać, że anglicyzmy wchodzą też do portugalskiego europejskiego, a w samej Brazylii słowa typu startar są krytykowane jako żargon korporacyjny. Deletar czy printar to jednak już normalny język codzienny.
Polakom to zjawisko powinno być znajome: u nas też jedni mówią „zrobić screena” albo „lajkować”, a inni narzekają, że angielski psuje polszczyznę.
„Você” zamiast „tu”
Você quer um café? (wym. „wose keh ung kafe?”): Chcesz kawy?
W Brazylii você to neutralne „ty”. W Portugalii você bywa odbierane jako zdystansowane, a w niektórych sytuacjach nawet niegrzeczne, bo do bliskich mówi się tu, a do obcych o senhor / a senhora. Kiedy więc Brazylijczyk w Lizbonie mówi do kelnera você, może niechcący zabrzmieć szorstko, a Portugalczyk odbiera to jako „brak manier”, choć to tylko inna norma.
Zaimek przed czasownikiem
Me dá um café? (wym. „mi da ung kafe?”): Poproszę kawę / Dasz mi kawę?
W Portugalii: Dá-me um café?
W portugalskim europejskim rozpoczynanie zdania od zaimka (me, te, se) uchodzi za błąd. W brazylijskim jest to norma w mowie i coraz częściej także w piśmie. Dla portugalskiego ucha Me dá brzmi więc „niepoprawnie”, choć w Brazylii brzmi naturalnie, a odwrotna wersja wydaje się Brazylijczykom sztywna i książkowa.
Znikająca mezokliza
Mesóclise to konstrukcja, w której zaimek „wchodzi” do środka czasownika w czasie przyszłym lub trybie warunkowym:
Dar-te-ei um presente. (wym. „dahczi-ej ung prezenczi”): Dam ci prezent.
W Brazylii zwykle: Vou te dar um presente. (wym. „wo czi dah ung prezenczi”)
Mezokliza jest rzadka także w Portugalii, ale tam spotkasz ją częściej w języku formalnym. W Brazylii brzmi tak archaicznie, że gdy w 2016 roku prezydent Michel Temer użył jej w przemówieniu inauguracyjnym („sê-lo-ia”, czyli „byłoby nim”), stała się tematem żartów i memów, a sam Temer zaczął się z niej później śmiać.
Wymowa i słownictwo
Do tego dochodzą różnice w wymowie (pełne samogłoski w Brazylii, „połykane” w Portugalii) i w słowach codziennego użytku, np. ônibus i autocarro (autobus), celular i telemóvel (komórka), café da manhã i pequeno-almoço (śniadanie). Pełną listę z wymową znajdziesz w poście o różnicach między odmianami.
Co mówią językoznawcy?
Dwie normy, jeden język
Z punktu widzenia językoznawstwa portugalski brazylijski i europejski to dwie równoprawne normy jednego języka, podobnie jak angielski brytyjski i amerykański. Każda ma własną normę literacką, słowniki, gramatyki i wielką literaturę: w Brazylii od Machado de Assisa po Clarice Lispector, w Portugalii od Camõesa po José Saramago, jedynego jak dotąd laureata literackiej Nagrody Nobla piszącego po portugalsku.
W Unii Europejskiej, gdzie portugalski jest językiem urzędowym, dokumenty powstają w normie europejskiej. Portugalski nie jest natomiast jednym z sześciu języków urzędowych ONZ, więc częste twierdzenie, że „w ONZ używa się wersji europejskiej”, jest nieścisłe. W internecie, nauce i kulturze popularnej dominuje z kolei brazylijski portugalski, po prostu ze względu na liczbę użytkowników.
„Brazylijczycy uprościli język”? Nie do końca
Popularny argument mówi, że brazylijski portugalski to uproszczona wersja „oryginału”. Językoznawcy zwracają uwagę, że obie odmiany zmieniały się przez 500 lat w różnych kierunkach i w różnych miejscach jedna jest bardziej konserwatywna od drugiej. Brazylijska wymowa samogłosek i konstrukcja estar + gerúndio są np. bliższe dawnemu portugalskiemu niż współczesna norma z Lizbony. Z kolei Portugalia zachowała m.in. częstsze użycie tu z czasownikiem w drugiej osobie.
Uprzedzenia językowe
Brazylijski językoznawca Marcos Bagno w głośnej książce Preconceito linguístico (1999) opisał zjawisko „uprzedzeń językowych”, czyli oceniania ludzi przez pryzmat tego, jak mówią. Pisał o nim przede wszystkim w kontekście Brazylii, gdzie mowa ludzi z biedniejszych regionów czy niższych klas bywa uznawana za „niepoprawną”. Ten sam mechanizm badacze opisują dziś w relacjach portugalsko-brazylijskich: krytyka odmiany językowej często jest w praktyce krytyką ludzi, którzy nią mówią.
Kiedy narzekania zamieniają się w dyskryminację
W szkołach
W ostatnich latach w Portugalii uczy się coraz więcej dzieci z Brazylii. Badanie zespołu z ośrodka CIES-Iscte w Lizbonie, oparte na rozmowach z uczniami brazylijskiego pochodzenia, wykazało, że używanie brazylijskiej odmiany często uruchamia u nauczycieli negatywne stereotypy: uczniowie opowiadali o poprawianiu ich wymowy, a nawet o niższych ocenach. Tytuł badania dobrze oddaje problem: „Eu falo português, você fala brasileiro”, czyli „Ja mówię po portugalsku, ty mówisz po brazylijsku”.
Portugalskie ministerstwo edukacji podkreśla znaczenie różnych odmian języka, ale egzaminy państwowe oceniają znajomość portugalskiego w normie europejskiej, co dla brazylijskich uczniów bywa dodatkową trudnością.
Na uczelniach
Najgłośniejszy incydent wydarzył się w kwietniu 2019 roku na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lizbońskiego. Studenci wystawili pudełko z kamieniami z napisem, że są „za darmo, jeśli rzucisz nimi w zucę”, który „wyprzedził Cię w rekrutacji na studia magisterskie”. Zuca to obraźliwe określenie Brazylijczyka w Portugalii. Władze uczelni nakazały usunięcie plakatu, a rektor zapowiedział postępowanie dyscyplinarne. Brazylijscy studenci odpowiedzieli pokojowym protestem, rozdając kwiaty.
W statystykach
Według portugalskiej Komisji ds. Równości i Przeciwdziałania Dyskryminacji Rasowej w latach 2017–2018 skargi dotyczące dyskryminacji Brazylijczyków stanowiły ok. 13% wszystkich zgłoszeń. Wielu Brazylijczyków w Portugalii opowiada w mediach o uwagach w stylu „tu mówimy po portugalsku” albo o prośbach, by w pracy „mówić normalnie”.
Warto podkreślić: to nie jest postawa wszystkich Portugalczyków. Wielu z nich dorastało na brazylijskiej muzyce i telenowelach, ma brazylijskich przyjaciół i partnerów, a portugalscy językoznawcy, np. z portalu Ciberdúvidas da Língua Portuguesa, regularnie przypominają, że brazylijska norma jest w pełni poprawna.
A Brazylijczycy? Czy też narzekają na Portugalczyków?
Rzadziej i inaczej. Brazylijczycy zwykle nie uważają portugalskiego europejskiego za „gorszy”, ale często mówią, że jest trudny do zrozumienia, zwłaszcza w szybkiej mowie, przez redukcję samogłosek. Zdarza się, że brazylijska telewizja dodaje napisy do wypowiedzi Portugalczyków.
W Brazylii istnieje też długa tradycja piadas de português, czyli dowcipów o Portugalczykach, podobnych w konstrukcji do polskich dowcipów o „Polaku, Rusku i Niemcu”. Ich bohaterem jest zwykle naiwny Portugalczyk, często właściciel piekarni. To pozostałość dawnych relacji z imigrantami z Portugalii, a dziś coraz częściej krytykowany stereotyp.
Brazylijscy puryści mają natomiast swoje własne cele: krytykują gerundismo, nadmiar anglicyzmów i „błędy” w mowie potocznej, czyli często dokładnie te same rzeczy, na które narzekają Portugalczycy.
Dlaczego to ważne dla Polaków, którzy uczą się portugalskiego?
Jeśli uczysz się portugalskiego, prędzej czy później zetkniesz się z opinią, że jedna odmiana jest „poprawna”, a druga „gorsza”. Zdarza się to szczególnie wtedy, gdy:
uczysz się z kursu lub od lektora z Portugalii, a potem mówisz „po brazylijsku”, albo odwrotnie,
czytasz komentarze w internecie pod filmikami o języku,
przeprowadzasz się do Portugalii, ale uczyłeś się lub uczyłaś portugalskiego brazylijskiego.
Dobra wiadomość: obie odmiany są poprawne i obie są zrozumiałe po drugiej stronie Atlantyku. Ważne, żeby świadomie wybrać jedną jako bazę i wiedzieć, czym różni się druga.
Najczęstsze błędy Polaków
Uznawanie, że wersja z Portugalii to „prawdziwy” portugalski. Nie jest ani bardziej, ani mniej prawdziwa niż brazylijska. Ucz się tej, która pasuje do Twoich planów.
Używanie você do starszych osób w Portugalii. Tam lepiej o senhor / a senhora. W Brazylii você jest w porządku w większości sytuacji.
Zaczynanie zdania od zaimka w tekście formalnym dla Portugalczyka. Me dá jest normalne w Brazylii, ale w piśmie do portugalskiej instytucji lepiej Dá-me.
Uczenie się gerundismo jako „uprzejmej” formy. Jeśli chcesz brzmieć naturalnie, mów vou enviar, a nie vou estar enviando. W Brazylii też tak lepiej.
Mieszanie norm w jednym zdaniu, np. brazylijskiej wymowy z portugalskim zaimkiem po czasowniku. To naturalny etap nauki, ale warto z czasem wybrać jedną normę.
Powtarzanie obraźliwych słów, takich jak zuca, bez świadomości, że w Portugalii to wyzwisko.
Podsumowanie
Portugalczycy, którzy narzekają na brazylijski portugalski, robią to z wielu powodów: z przywiązania do historycznej normy, ze sporu o reformę pisowni, z obawy przed wpływem brazylijskiej kultury na dzieci i z napięć wokół imigracji. Najczęściej krytykują gerundismo, anglicyzmy, você i zaimki na początku zdania. Część tych cech krytykują jednak także sami Brazylijczycy, a językoznawcy po obu stronach oceanu podkreślają, że obie odmiany są równoprawne.
Czasem te narzekania to tylko sąsiedzkie docinki, podobne do sporów Brytyjczyków i Amerykanów o angielski. Czasem jednak przeradzają się w realną dyskryminację, np. w szkołach czy na uczelniach. Dlatego warto pamiętać, że za każdą odmianą języka stoją ludzie.
Portugalski ma dziś wiele domów, a ten największy znajduje się po drugiej stronie Atlantyku.
Małe ćwiczenie na koniec: jak naturalniej powiesz po brazylijsku „Wyślę Ci to jutro”? (Odpowiedź: Vou te mandar amanhã, wym. „wo czi mandah amańa”, a nie Vou estar te enviando amanhã.) Więcej brazylijskiego portugalskiego w małych porcjach pokazuję na Instagramie @brazyliada, a raz w miesiącu wysyłam językowe i kulturowe ciekawostki w newsletterze Brasletter.
FAQ: brazylijski i europejski portugalski
Czy brazylijski portugalski i portugalski z Portugalii to dwa różne języki? Nie. To jeden język w dwóch odmianach, które mają własne normy literackie. Różnią się wymową, częścią słownictwa, zaimkami i kilkoma konstrukcjami gramatycznymi, podobnie jak angielski brytyjski i amerykański.
Dlaczego Portugalczycy uważają brazylijski portugalski za „niepoprawny”? Część Portugalczyków traktuje normę z Portugalii jako wzorcową, bo przez wieki tak było. Do tego dochodzą spory o reformę pisowni, wpływ brazylijskich mediów na młodzież i napięcia wokół imigracji. Językoznawcy podkreślają, że obie odmiany są poprawne.
Co to jest gerundismo? To konstrukcja typu vou estar enviando („będę wysyłać”) zamiast prostego vou enviar („wyślę”), typowa dla infolinii i języka korporacyjnego. Krytykują ją zarówno Portugalczycy, jak i sami Brazylijczycy. Nie należy jej mylić z normalnym brazylijskim estou falando („mówię”).
Czy Portugalczycy rozumieją Brazylijczyków? Zwykle tak, i to łatwiej niż odwrotnie, bo od dziesięcioleci słuchają brazylijskiej muzyki i oglądają brazylijskie telenowele oraz filmiki. Brazylijczykom portugalski europejski bywa trudniej zrozumieć przez „połykane” samogłoski.
Czy w Portugalii mogę mówić po brazylijsku? Tak, zrozumieją Cię bez problemu. Warto tylko pamiętać o kilku różnicach w grzeczności, np. że você do obcej osoby może brzmieć tam chłodno, i o słowach, które w obu krajach znaczą co innego.
Czy Brazylijczycy narzekają na portugalski z Portugalii? Rzadko uważają go za „gorszy”, ale często mówią, że jest trudny do zrozumienia. W Brazylii popularne są też tradycyjne dowcipy o Portugalczykach (piadas de português), dziś coraz częściej krytykowane jako stereotyp.
Co znaczy słowo „zuca”? To obraźliwe, potoczne określenie Brazylijczyka używane w Portugalii. Lepiej go nie używać, nawet żartem.
Której odmiany portugalskiego warto się uczyć? Brazylijskiej, jeśli interesuje Cię Brazylia, brazylijska kultura albo masz brazylijskiego partnera lub rodzinę. Europejskiej, jeśli planujesz życie, studia lub pracę w Portugalii. Najważniejsze, żeby wybrać jedną odmianę jako bazę.