Egzotyczne owoce Brazylii to setki gatunków, z których poza krajem znane są głównie açaí i guaraná, a do najciekawszych należą cupuaçu (kuzyn kakaowca), jabuticaba (drzewo z owocami rosnącymi prosto na pniu), acerola (rekordzistka pod względem witaminy C), caju, pitanga i pequi. Część z nich można kupić w Polsce jako sok, proszek lub mrożony miąższ, ale świeżych owoców w sklepach zwykle nie znajdziesz.
Brazylia jest krajem, w którym według jednego z przeglądów naukowych rośnie 33 161 gatunków roślin naczyniowych, czyli około 10 procent roślin świata. Z tej ogromnej puli ludzie od tysięcy lat wybierali owoce jadalne, a większość z nich zna dziś tylko lokalna kuchnia. Program badawczy Plants for the Future wymienia ponad 100 mało wykorzystywanych rodzimych gatunków jadalnych i ponad 800 gatunków uznanych za priorytetowe do dalszych badań.
W tym poście wyjaśniam, jak wyglądają i smakują najciekawsze brazylijskie owoce, jak jada się je w Brazylii i co z nich da się znaleźć w Polsce. Zaznaczam od razu: tam, gdzie źródła podają liczby, podaję je orientacyjnie, a o niektórych owocach nie ma jeszcze wiarygodnych danych, więc je pomijam.
Egzotyczne owoce Brazylii w pigułce:
Cupuaçu: pochodzi z Amazonii, jest spokrewniony z kakaowcem, a miąższ pachnie czekoladą i ananasem
Jabuticaba: owoce rosną bezpośrednio na pniu i gałęziach, smak przypomina ciemne winogrona
Acerola: według badań brazylijskich odmian zawiera od około 860 do ponad 1360 mg witaminy C na 100 g dojrzałego owocu
Caju: prawdziwym owocem jest orzech nerkowca, a soczysty „owoc" to rozrośnięta szypułka
Pequi: zawsze gotowany, dodawany do ryżu i kurczaka, z kolczastą pestką
Graviola: kremowy miąższ o smaku truskawki i jabłka z nutą cytrusów, ale nie jest rośliną rodzimą dla Brazylii
Gdzie je kupić w Polsce: najczęściej jako sok, puree lub proszek
Dlaczego Brazylia ma tyle owoców?
Brazylia obejmuje kilka bardzo różnych biomów: wilgotną Amazonię, suchą Caatingę na północnym wschodzie, sawannę Cerrado, nadmorskie Mata Atlântica, mokradła Pantanalu i południowe pampy. Każdy z nich ma własne gatunki roślin i własne owoce, do których przystosowały się lokalne społeczności. To dlatego owoce, które w jednym regionie są codziennością, w innym są nieznane.
Z danych brazylijskiego spisu rolnego IBGE z 2017 roku wynika na przykład, że w kraju zebrano 21 240 ton cupuaçu na 15 747 gospodarstwach. To dowód, że owoce uznawane w Polsce za egzotyczne są w Brazylii normalnym produktem rolnym.
Pisałam już o najsłynniejszym z amazońskich owoców w poście o açaí. O bioróżnorodności Amazonii i o tym, dlaczego jest tak ważna, przeczytasz w osobnym poście. Sawannę Cerrado, skąd pochodzi między innymi pequi, opisałam tutaj.
Cupuaçu: kuzyn kakaowca z Amazonii
Cupuaçu (czytaj: kupuasu) to owoc drzewa Theobroma grandiflorum. Należy do tego samego rodzaju co kakaowiec, a nazwa rodzajowa Theobroma oznacza „pokarm bogów". Według Embrapy, brazylijskiego instytutu badań rolniczych, cupuaçu pochodzi z Amazonii i uprawia się je głównie w tym regionie.
Owoc jest duży: według Embrapy ma od 9 do 15 cm szerokości i od 10 do 40 cm długości, waży od 200 g do 4 kg, a przeciętnie około 1,2 kg. Skorupa jest zdrewniała, zielona, pokryta rdzawym nalotem. Miąższ stanowi około 37 procent masy owocu, jest bardzo kwaśny, i otacza od 15 do 50 nasion.
Miąższ pachnie według opisów czekoladą i ananasem, a w smaku porównywany jest do połączenia gruszki, banana, marakui i melona. W Brazylii robi się z niego soki, lody, kremy, jogurty, słodycze, a także dania wytrawne. Nasiona zawierają około 60 procent tłuszczu i wykorzystuje się je w kosmetykach oraz w produkcji tak zwanego cupulate. To produkt podobny do czekolady, wytwarzany z fermentowanych nasion cupuaçu, bez kofeiny i teobrominy.
Czy to dobra alternatywa dla czekolady? Smakiem nie jest identyczny, ale technologicznie ma sens: według badań cytowanych przez Embrapę do masła kakaowego można dodać do 25 procent tłuszczu z cupuaçu. Pisałam o czekoladzie z Brazylii w poście o markach Cacau Show, Kopenhagen i Lugano.
Jabuticaba: drzewo, które rodzi owoce na pniu
Jabuticaba (Plinia cauliflora) wygląda jak coś wymyślonego przez ilustratora: okrągłe, fioletowo-czarne owoce o średnicy 3 do 4 cm obsypują dosłownie pień i grube gałęzie drzewa. Zjawisko to nazywa się kaulifloria. Według opisów drzewo potrafi owocować nawet kilka razy w roku, choć dla upraw w Brazylii nie jestem w stanie podać dokładnych terminów.
Miąższ jest biały lub różowawy, soczysty, słodki, otoczony cierpką skórką. Zawiera od jednej do czterech pestek. W smaku porównuje się go do ciemnych winogron. Owoc jada się na surowo, ale robi się z niego także dżemy, soki, wino i likier. Szybko fermentuje, bo proces może się zacząć już po 3 do 4 dniach od zbioru, dlatego w Brazylii jabuticabę kupuje się i zjada świeżą.
Drzewo rośnie w naturze od Pernambuco po Paraná. Dla polskiego ogrodnika to wyzwanie: jabuticaba nie znosi mrozu, więc w Polsce może rosnąć tylko w donicy, w domu, jako eksperyment. Rośliny z nasion owocują po 10 do 20 latach, a szczepione po około 5 latach. Nie jest to więc roślina na szybki efekt.
Acerola: mała wiśnia z rekordem witaminy C
Acerola (Malpighia emarginata) to niewielki, czerwony owoc, często nazywany barbadoską wiśnią. Nie jest rodzimą rośliną wyłącznie Brazylii (jej naturalny zasięg obejmuje Małe Antyle i Amerykę Południową), ale Brazylia jest jednym z jej głównych producentów, a brazylijskie instytuty prowadzą nad nią intensywne badania.
W pracy naukowej o odmianach hodowanych przez Embrapę w Pacajus w stanie Ceará dojrzałe owoce odmiany BRS 366 zawierały około 1363 mg witaminy C na 100 g, a odmiany Florida Sweet około 862 mg. Dla porównania ta sama praca podaje dla pomarańczy około 62,5 mg, dla guawy około 136 mg, a dla owocu nerkowca około 279 mg. Co ciekawe, niedojrzała acerola ma jeszcze więcej witaminy C, ale jej ilość spada o ponad 40 procent w trakcie dojrzewania.
Kiedy porównasz to z polskimi owocami, wynik robi wrażenie, ale pamiętaj, że to dane laboratoryjne dla konkretnych odmian, a nie obietnica zdrowotna. W polskich sklepach i hurtowniach można znaleźć sok, puree i mrożony miąższ z aceroli oraz proszek, ale świeżych owoców raczej nie.
Caju: owoc, który ma orzech na zewnątrz
Caju, czyli nerkowiec (Anacardium occidentale), pochodzi według Embrapy z północnego wschodu Brazylii. Nerkowiec ma dość niezwykłą budowę: prawdziwym owocem jest orzech, czyli castanha, który wisi pod soczystym, kolorowym tworem. Ten twór to pseudoowoc, powstały z rozrośniętej szypułki kwiatowej. Orzech stanowi według Embrapy zaledwie około 10 procent masy całości.
Soczysty pseudoowoc jest w Brazylii bardzo popularny. Robi się z niego sok, nektar, dżemy, słodycze, wino i likier. Ze sklarowanego soku powstaje napój zwany cajuína. Embrapa podaje, że sok z caju ma bardzo dużo witaminy C, a zbiory przypadają na porę suchą w północno-wschodniej Brazylii.
Skorupa orzecha zawiera drażniący skórę kwas anakardowy, dlatego nerkowce kupowane w sklepach są zawsze po obróbce. Wspominam o tym, bo to dobry przykład, że egzotyczny owoc potrafi mieć drugie dno. Podobną rolę w gastronomii północnego wschodu odgrywa maniok, o którym pisałam w osobnym poście.
Pitanga: niewielka latarenka
Pitanga (Eugenia uniflora), po polsku zwana wiśnią surinamską lub brazylijską, rośnie od Surinamu po południe Brazylii, a także w Urugwaju. Owoc jest żeberkowany, ma od 2 do 4 cm i zmienia kolor od zielonego przez pomarańczowy do szkarłatnego i bordowego. Im ciemniejszy, tym słodszy: pomarańczowe są cierpkie, ciemne słodsze. Najczęściej używa się go do dżemów i galaretek. Jest też źródłem witaminy C i prowitaminy A.
Pequi: owoc, który nie lubi być gryziony
Pequi (Caryocar brasiliense) to symbol Cerrado, ale rośnie też w Amazonii, Caatindze i Mata Atlântica. Według artykułu naukowego z 2017 roku występuje na 61 procentach obszaru Cerrado. Kwitnie od czerwca do września, a owoce dojrzewają po porze deszczowej.
Pequi je się wyłącznie po ugotowaniu. W kuchni brazylijskiej dodaje się je do ryżu i kurczaka, robi się z niego też konfitury i likier. Miąższ zawiera od 36 do 66 procent oleju w suchej masie i jest bogaty w karotenoidy. Ma jednak charakterystyczną cechę: wewnątrz owocu znajduje się pestka pokryta kolcami, które potrafią zranić usta, jeśli ktoś próbuje ją po prostu obgryzać. Zapach miąższu opisuje się jako intensywny, słodki i „serowy".
Umbu, buriti, bacuri i inne mniej znane owoce
Umbu (Spondias tuberosa) rośnie w Caatindze na północnym wschodzie. Owoce są okrągłe, mają od 2 do 4 cm, żółte lub czerwone, o słodkim, soczystym miąższu. Z miąższu robi się umbuzadę, napój z mlekiem i cukrem, a także dżemy. O Caatindze, czyli jedynym w pełni brazylijskim biomie, pisałam tutaj.
Buriti (Mauritia flexuosa) to palma bagienna sięgająca 35 m. Owoce są pokryte łuskami, mają żółty miąższ i służą do robienia soków, dżemów i lodów. Olej z nich jest bogaty w beta-karoten.
Bacuri (Platonia insignis) pochodzi z Amazonii. Owoc o grubej, żółtej skórce skrywa biały, lepki, kwaśno-słodki miąższ bogaty w witaminę C.
Camu-camu (Myrciaria dubia) to amazońska roślina o fioletowoczarnych owocach, bardzo kwaśnych. Jest opisywana jako źródło witaminy C, ale konkretnych liczb nie podaję, bo nie mam ich z pewnego źródła.
Guaraná (Paullinia cupana) to pnącze amazońskie, którego nasiona okryte białym ariluem wyglądają jak oczy. Zawierają do około 6 procent kofeiny, więcej niż zielona kawa. To właśnie stąd bierze się znany w Brazylii napój gazowany.
Graviola: egzotyczna, ale nie całkiem brazylijska
Graviola, czyli flaszowiec (Annona muricata), jest w Brazylii bardzo popularna, ale botanicznie pochodzi raczej z Ameryki Środkowej i okolic Karaibów. Dokładne miejsce pochodzenia jest niejasne. Brazylia jest jednym z jej ważnych producentów.
Owoc ma od 10 do 35 cm długości, waży zwykle około 4 kg, a czasem do 10 kg, i zawiera do 200 nasion. Miąższ jest biały, kremowy, pachnie ananasem, a w smaku opisuje się go jako truskawkowo-jabłkowy z nutą cytrusów. W Brazylii robi się z niego nektary, sorbety i lody.
Wokół gravioli narosło wiele mitów zdrowotnych, więc dodam rzeczowy kontekst. Annonacyna, związek obecny w tej roślinie, wykazuje w badaniach laboratoryjnych działanie neurotoksyczne. Francuska agencja AFSSA stwierdziła w 2010 roku, że nie można potwierdzić związku między spożyciem gravioli a obserwowanymi przypadkami atypowego parkinsonizmu. Temat nadal jest przedmiotem badań i dyskusji. W Unii Europejskiej Finlandia zatrzymała w 2015 roku partię sproszkowanych liści gravioli jako niedozwoloną nową żywność. Dotyczy to liści, a nie owocu.
W Polsce można kupić sok z gravioli, na przykład w sklepach internetowych z ziołami i suplementami. Zanim zaczniesz pić go regularnie, rozważ konsultację z lekarzem lub dietetykiem.
Polskie i brazylijskie owoce: więcej podobieństw, niż myślisz
Polak, który co roku robi dżem z porzeczek, nalewkę z wiśni i kompot z jabłek, bez trudu zrozumie, jak Brazylijczycy traktują swoje owoce. Jabuticaba trafia do likieru i dżemu, pitanga do galaretek, caju do wina i likieru, a umbu do słodkiego napoju z mlekiem. Zasada jest ta sama: owoc, którego nie da się zjeść w całości, zamienia się w zapas na cały rok.
Różnica leży w skali bioróżnorodności. W polskim sadzie najczęściej rosną jabłonie, grusze, śliwy i wiśnie, a w Brazylii wystarczy przejść się po jednym targu, żeby znaleźć kilkanaście gatunków, których nazw nie ma nawet w polskim słowniku. To dlatego badacze wciąż opisują nowe zastosowania lokalnych gatunków, a brazylijskie instytuty takie jak Embrapa hodują nowe odmiany, na przykład aceroli.
Druga różnica dotyczy sezonu. W Polsce owoce są mocno związane z latem i jesienią, a w Brazylii w różnych biomach dojrzewają o różnych porach, więc w jednym regionie coś owocuje akurat wtedy, gdy w innym już nie. Dlatego o konkretnych terminach zbiorów dobrze jest pytać lokalnych sprzedawców.
Jak jada się te owoce w Brazylii?
Wiele z tych owoców jest zbyt kwaśnych lub zbyt specyficznych, żeby jeść je prosto z drzewa, więc w kuchni pojawiają się głównie w przetworzonej formie. Najczęściej spotkasz je w trzech formach:
Suco (sok): miąższ miksowany z wodą lub mlekiem, często z cukrem, podawany w sokowych barach
Sorvete (lody): lody z cupuaçu, caju czy bacuri to regionalne specjały, które łatwo znaleźć na północy
Doce (dżem lub słodycze): dżemy, galaretki i konfitury z pitangi, jabuticaby czy umbu
Śniadanie z owocami i sokami opisałam w poście o tym, co jedzą Brazylijczycy rano. O najsłynniejszym brazylijskim drinku, który też opiera się na owocu, czyli limonce, pisałam w poście o caipirinhi.
W Belém, w stanie Pará, najsłynniejszym miejscem z amazońskimi produktami jest targ Ver-o-Peso. Według listy wstępnej UNESCO wywodzi się z połowy XVII wieku i oferuje produkty z Amazonii, ryby, wyroby z manioku, zioła i sezonowe owoce.
Czy te owoce można kupić w Polsce?
Krótko: tak, ale w przetworzonej formie. Rzadko dostaniesz świeże owoce, bo są delikatne i szybko się psują. Najczęściej spotkasz:
sok, puree i mrożony miąższ z aceroli w hurtowniach, a proszek z aceroli w sklepach internetowych
sok z gravioli w sklepach z ziołami
proszek z camu-camu bywa oferowany w sklepach internetowych (jego status prawny w UE warto sprawdzić w unijnym katalogu nowej żywności)
cupuaçu jest trudniejsze do zdobycia i warto sprawdzić ofertę specjalistycznych importerów
Pamiętaj, że w Unii Europejskiej obowiązują przepisy o nowej żywności (novel food). Oznacza to, że sprzedawca musi udowodnić, że dany produkt był spożywany w UE przed 1997 rokiem lub uzyskać zezwolenie. Przy produktach egzotycznych warto czytać etykiety i wybierać zaufane źródła.
Jeśli chcesz spróbować czegoś brazylijskiego na imprezie, więcej brazylijskich przekąsek na imprezę znajdziesz w moim ebooku „Gryz Brazylii · Impreza".
Podsumowanie
Egzotyczne owoce Brazylii pokazują, jak różnorodny jest ten kraj: cupuaçu pachnie czekoladą, jabuticaba rośnie na pniu, acerola bije rekordy witaminy C, a pequi ma kolce. Większość z nich jest w Brazylii codziennością, a w Polsce dostępna wyłącznie jako przetwór. Najlepiej spróbować ich na miejscu, w sokowym barze albo na targu.
Jeśli nie możesz pojechać, sięgnij po sprawdzone produkty, czytaj etykiety i traktuj modne „superowoce" z rozsądkiem, bo smak i wartości odżywcze to jedno, a obietnice marketingowe drugie.
Każdy owoc ma swoją historię, a w Brazylii te historie trzeba po prostu spróbować.
Co miesiąc piszę o Brazylii w newsletterze Brasletter, a na Instagramie @brazyliada pokazuję więcej mojego polsko-brazylijskiego życia.
FAQ
Jakie egzotyczne owoce rosną w Brazylii?
Do najciekawszych należą cupuaçu, jabuticaba, acerola, caju (nerkowiec), pitanga, pequi, umbu, buriti, bacuri, camu-camu i guaraná. Graviola jest w Brazylii bardzo popularna, ale pochodzi raczej z Ameryki Środkowej.
Co to jest cupuaçu i jak smakuje?
Cupuaçu to owoc amazońskiego drzewa spokrewnionego z kakaowcem. Miąższ jest kwaśny i pachnie czekoladą oraz ananasem, a w smaku porównywany jest do połączenia gruszki, banana, marakui i melona.
Co to jest jabuticaba?
To drzewo z Brazylii, którego okrągłe, fioletowoczarne owoce rosną bezpośrednio na pniu. Miąższ jest słodki i soczysty, a w smaku przypomina ciemne winogrona.
Który brazylijski owoc ma najwięcej witaminy C?
Wśród dobrze udokumentowanych jest acerola, w której według badań brazylijskich odmian dojrzały owoc zawiera od około 860 do ponad 1360 mg witaminy C na 100 g. Camu-camu uchodzi za jeszcze bogatsze źródło, ale konkretnych liczb bez dobrego źródła nie podaję.
Czy graviola jest bezpieczna?
Jako owoc jest w Brazylii zwykłym produktem spożywczym. Naukowcy badają jednak możliwe działanie neurotoksyczne annonacyny, a francuska agencja AFSSA w 2010 roku uznała, że nie można potwierdzić związku z atypowym parkinsonizmem. Przy regularnym spożyciu soków lub suplementów warto skonsultować się z lekarzem.
Czy można kupić brazylijskie owoce w Polsce?
Świeże rzadko, ale sok, puree, proszek lub mrożony miąższ z aceroli, gravioli czy camu-camu da się znaleźć w sklepach internetowych i u importerów. Zwróć uwagę na przepisy o nowej żywności w UE.
Czy jabuticabę da się uprawiać w Polsce?
Tylko w donicy w domu, bo drzewo nie znosi mrozu. Rośliny z nasion owocują po 10 do 20 latach, a szczepione po około 5 latach.
Dlaczego pequi je się tylko po ugotowaniu?
W Brazylii pequi gotuje się z ryżem lub kurczakiem. Pestka wewnątrz owocu jest otoczona kolcami, które mogą zranić usta, dlatego nie powinno się go gryźć jak jabłka.