Czy w Brazylii są trzęsienia ziemi? Są, ale zwykle bardzo słabe i rzadko odczuwalne. Brazylia leży w środku płyty południowoamerykańskiej, daleko od granic płyt tektonicznych, dlatego nie ma tu silnych, niszczycielskich trzęsień ziemi, czynnych wulkanów ani realnego zagrożenia tsunami. Najsilniejsze wstrząsy zarejestrowane na terytorium Brazylii miały miejsce setki kilometrów pod ziemią w stanie Acre i nikt ich praktycznie nie poczuł. Prawdziwym zagrożeniem naturalnym w Brazylii są za to ulewy, powodzie, osuwiska ziemi, susze i coraz silniejsze fale upałów.
Ameryka Południowa kojarzy się z dramatycznymi zjawiskami natury: wybuchami wulkanów w Andach, potężnymi trzęsieniami ziemi w Chile i Peru czy lawinami błotnymi po erupcjach w Kolumbii. Brazylia, choć graniczy z większością krajów kontynentu, jest pod względem geologicznym zaskakująco spokojna.
W tym poście wyjaśnię, dlaczego w Brazylii nie ma silnych trzęsień ziemi, wulkanów ani tsunami, jakie wstrząsy jednak się zdarzają, czy w Brazylii są huragany i tornada i jakie katastrofy naturalne naprawdę jej zagrażają. Na koniec podpowiem, co to oznacza dla Ciebie, jeśli planujesz podróż.
W skrócie:
Trzęsienia ziemi: są, ale prawie zawsze słabe. Niszczycielskie zdarzają się bardzo rzadko i mają lokalny zasięg.
Wulkany: brak czynnych wulkanów. Są tylko ślady bardzo dawnej aktywności, np. na wyspach Fernando de Noronha i Trindade.
Tsunami: ryzyko jest bardzo niskie.
Huragany: skrajnie rzadkie. Jedyny udokumentowany to huragan Catarina z 2004 roku.
Główne zagrożenia: ulewy, powodzie, osuwiska, susze, pożary i upały.
Dlaczego w Brazylii nie ma silnych trzęsień ziemi?
Płyty tektoniczne w pigułce
Zewnętrzna warstwa Ziemi składa się z kilkunastu dużych płyt tektonicznych, które powoli przesuwają się względem siebie. Najsilniejsze trzęsienia ziemi, wybuchy wulkanów i tsunami występują przede wszystkim na granicach tych płyt, tam, gdzie się zderzają, rozchodzą albo ocierają.
Brazylia leży w środkowej części płyty południowoamerykańskiej. Najbliższe aktywne granice płyt są daleko:
na zachodzie, wzdłuż Pacyfiku, gdzie płyta Nazca wsuwa się pod płytę południowoamerykańską. To zjawisko, zwane subdukcją, wypiętrzyło Andy i powoduje silne trzęsienia ziemi w Chile, Peru, Ekwadorze i Kolumbii,
na wschodzie, pośrodku Atlantyku, gdzie przebiega Grzbiet Śródatlantycki, oddalony od brazylijskiego wybrzeża o ponad 2 tysiące kilometrów.
Można to porównać do dużego stołu: najwięcej drgań czuć na jego krawędziach, a w środku blat pozostaje w miarę stabilny.
Stare, twarde skały
Pod Brazylią leżą bardzo stare fragmenty skorupy ziemskiej, tzw. kratony, np. kraton amazoński czy kraton São Francisco. Tworzące je skały mają miejscami ponad 2–3 miliardy lat i należą do najstarszych na Ziemi. To twarde, sztywne bloki, które od setek milionów lat nie podlegają intensywnym ruchom górotwórczym.
Nawet brazylijskie góry, np. Serra do Mar czy Serra da Mantiqueira, są bardzo stare i od dawna nieaktywne tektonicznie. Nie przypominają młodych, wciąż rosnących Andów.
Czy w Brazylii kiedykolwiek było trzęsienie ziemi?
Tak. Brazylijska sieć sejsmograficzna rejestruje rocznie wiele wstrząsów, ale ogromna większość z nich jest tak słaba, że ludzie ich nie czują. Nie oznacza to jednak, że trzęsienia ziemi w Brazylii nigdy nie powodują szkód.
Dwa rodzaje trzęsień ziemi w Brazylii
1. Głębokie trzęsienia na zachodzie (Acre i Amazonas)
To najsilniejsze wstrząsy rejestrowane w Brazylii. Ich przyczyną jest płyta Nazca, która po wsunięciu się pod kontynent sięga pod zachodnią Amazonię na głębokość około 600 km. Dlatego trzęsienia w stanie Acre bywają silne, ale zachodzą tak głęboko, że na powierzchni są ledwie odczuwalne i zwykle nie powodują szkód.
1963, Tarauacá (Acre): magnituda 7,6 na głębokości około 590 km, najsilniejsze trzęsienie zarejestrowane w Brazylii,
2003 i 2019, Acre: wstrząsy o magnitudzie około 7 i 6,8,
20 stycznia 2024, okolice Tarauacá: magnituda 6,6 na głębokości ponad 600 km, bez zgłoszonych szkód.
2. Płytkie trzęsienia wewnątrz płyty
Rzadziej zdarzają się płytkie wstrząsy w innych częściach kraju, wywołane naprężeniami wewnątrz płyty. Mają mniejszą magnitudę, ale ponieważ zachodzą blisko powierzchni, mogą powodować lokalne szkody. Najważniejsze przykłady:
1955, Serra do Tombador (Mato Grosso): magnituda 6,2, najsilniejsze płytkie trzęsienie w historii Brazylii. Nastąpiło w słabo zaludnionym rejonie, więc nie spowodowało dużych strat.
1955, u wybrzeży Espírito Santo: magnituda około 6,1, na morzu, kilkaset kilometrów od Vitórii.
1986, João Câmara (Rio Grande do Norte): seria wstrząsów, najsilniejszy o magnitudzie 5,1. Uszkodzonych zostało ponad 4 tysiące budynków, a ponad 10 tysięcy osób musiało opuścić domy.
2007, Caraíbas, gmina Itacarambi (Minas Gerais): magnituda 4,9. Zawaliło się kilka domów, a zginęło dziecko. W Brazylii często mówi się o niej jako o pierwszej ofierze śmiertelnej trzęsienia ziemi w historii kraju, choć relacje z 1986 roku wspominają też o jednej ofierze w João Câmara.
Regionem, gdzie słabe wstrząsy zdarzają się stosunkowo często, jest Nordeste, zwłaszcza stany Rio Grande do Norte i Ceará. Mieszkańcy niektórych miejscowości czują tam od czasu do czasu drgania i słyszą charakterystyczny huk.
Porównanie z Polską
W Polsce sytuacja jest podobna: kraj leży z dala od granic płyt, a naturalne trzęsienia ziemi są rzadkie i słabe. Większość odczuwalnych wstrząsów w Polsce to tzw. wstrząsy górnicze, wywołane eksploatacją złóż na Śląsku i w Zagłębiu Miedziowym. W listopadzie 2016 roku wstrząs w kopalni Rudna koło Polkowic spowodował śmierć ośmiu górników. Zarówno w Brazylii, jak i w Polsce ryzyko sejsmiczne jest więc niskie, ale nie zerowe.
Czy w Brazylii są wulkany?
Czynnych wulkanów w Brazylii nie ma. Na terenie kraju można jednak znaleźć ślady aktywności wulkanicznej sprzed milionów lat:
Fernando de Noronha, archipelag na Atlantyku, jest pozostałością dawnego wulkanu, który wygasł miliony lat temu. Dziś to jeden z najpiękniejszych parków narodowych Brazylii.
Wyspa Trindade, najdalej wysunięty na wschód punkt Brazylii, jest również pochodzenia wulkanicznego i należy do najmłodszych geologicznie fragmentów terytorium kraju.
Poços de Caldas w stanie Minas Gerais leży w kalderze, czyli w zapadlisku po starym wulkanie. Miasto słynie z gorących źródeł.
Ogromne pokrywy bazaltowe na południu Brazylii, w dorzeczu Parany, powstały około 130 milionów lat temu podczas jednego z największych wylewów lawy w historii Ziemi, gdy rozpadał się dawny superkontynent Gondwana. Na tych skałach płynie dziś m.in. rzeka Iguaçu tworząca słynne wodospady.
Czy w Brazylii może wystąpić tsunami?
Ryzyko tsunami w Brazylii jest bardzo niskie. Tsunami powstają najczęściej po silnych, płytkich trzęsieniach ziemi pod dnem oceanu, zwykle w strefach subdukcji. Wybrzeże Brazylii leży na tzw. pasywnym brzegu kontynentu: przejście między lądem a dnem Atlantyku jest spokojne tektonicznie, bez aktywnych uskoków zdolnych do wywołania wielkich fal.
W Atlantyku są miejsca, gdzie silne trzęsienia ziemi mogą się zdarzyć, np. w rejonie Karaibów czy u wybrzeży Portugalii, gdzie w 1755 roku trzęsienie zniszczyło Lizbonę. Ze względu na ogromne odległości ryzyko, że fala tsunami z tych miejsc wyrządzi w Brazylii poważne szkody, jest uznawane za niewielkie.
Fale na brazylijskich plażach to przede wszystkim efekt wiatru i sztormów. I to one, a nie tsunami, są realnym zagrożeniem dla kąpiących się: silne prądy wsteczne (correntes de retorno) na otwartych plażach co roku powodują utonięcia. Kąp się w miejscach z ratownikami i zwracaj uwagę na czerwone flagi.
Czy w Brazylii są huragany i tornada?
Huragany: prawie nigdy
Huragany, czyli cyklony tropikalne, potrzebują bardzo ciepłej wody oceanicznej i odpowiednich warunków w atmosferze. Południowy Atlantyk rzadko je zapewnia: woda jest chłodniejsza niż na północnym Atlantyku, a silne wiatry na dużych wysokościach utrudniają powstawanie takich układów.
Jedynym udokumentowanym huraganem, który uderzył w Brazylię, był huragan Catarina w marcu 2004 roku. Dotarł do wybrzeża stanów Santa Catarina i Rio Grande do Sul, uszkodził tysiące domów i spowodował ofiary śmiertelne. Było to tak nietypowe zjawisko, że meteorolodzy długo dyskutowali, jak je zaklasyfikować.
Cyklony pozatropikalne i tornada: tak
Południe Brazylii regularnie nawiedzają za to cyklony pozatropikalne, silne niże z wichurami i ulewami, szczególnie zimą i wiosną. We wrześniu 2023 roku taki cyklon wywołał powódź w dolinie rzeki Taquari w Rio Grande do Sul, w której zginęło kilkadziesiąt osób.
Na południu i w części południowego wschodu zdarzają się też tornada i gwałtowne burze z gradem. Jednym z najbardziej znanych było tornado w mieście Xanxerê w stanie Santa Catarina w 2015 roku.
Prawdziwe zagrożenia: ulewy, powodzie i osuwiska
To, że w Brazylii nie ma silnych trzęsień ziemi, nie znaczy, że kraj jest wolny od katastrof naturalnych. Największe tragedie ostatnich lat to skutki ekstremalnych opadów.
Pora deszczowa
Pora deszczowa w Brazylii zależy od regionu:
Południowy wschód i centrum (São Paulo, Rio de Janeiro, Minas Gerais, Brasília): mniej więcej od października lub listopada do marca, z gwałtownymi, popołudniowymi ulewami.
Wybrzeże Nordeste (np. Salvador, Recife, Maceió): najwięcej deszczu przypada zwykle od kwietnia do lipca.
Amazonia: w większości regionu najbardziej deszczowo jest mniej więcej od grudnia do maja.
Południe (Paraná, Santa Catarina, Rio Grande do Sul): opady rozkładają się bardziej równomiernie przez cały rok.
Osuwiska
Najtragiczniejsze katastrofy często dotyczą osuwisk na stromych zboczach, gdzie w wielu miastach, często nieformalnie, powstały domy. Przykłady:
styczeń 2011, Região Serrana (stan Rio de Janeiro): ulewy wywołały osuwiska i powodzie w miastach Nova Friburgo, Teresópolis i Petrópolis. Zginęło ponad 900 osób, co czyni tę katastrofę jedną z najtragiczniejszych w historii Brazylii.
luty 2022, Petrópolis: kolejne osuwiska, ponad 200 ofiar śmiertelnych.
luty 2023, wybrzeże stanu São Paulo (głównie São Sebastião): rekordowe opady podczas karnawału, kilkadziesiąt ofiar.
O tym, dlaczego wiele osób mieszka na zboczach wzgórz, pisałam w poście o fawelach w Brazylii.
Powódź w Rio Grande do Sul w 2024 roku
Największą katastrofą klimatyczną w historii Brazylii była powódź w Rio Grande do Sul w kwietniu i maju 2024 roku. Po tygodniach ulewnych deszczów wylały rzeki w dużej części stanu, a woda zalała m.in. centrum Porto Alegre i jego lotnisko, zamknięte na kilka miesięcy. Według bilansu władz stanowych zginęły 184 osoby, 25 uznano za zaginione, a setki tysięcy ludzi musiały opuścić domy. Straty gospodarcze oszacowano na blisko 89 miliardów reali.
Dla porównania: we wrześniu 2024 roku południowo-zachodnia Polska przeżyła powódź wywołaną przez niż Boris, która zniszczyła m.in. Kłodzko i Nysę. W obu krajach te wydarzenia wywołały dyskusję o przygotowaniu miast na coraz bardziej ekstremalne opady.
Susze, pożary i upały
Drugą stroną brazylijskiego klimatu są susze:
Nordeste, zwłaszcza półpustynny region sertão porośnięty lasem caatinga, od stuleci zmaga się z okresowymi suszami. O tym niezwykłym ekosystemie pisałam w osobnym poście.
Amazonia przeżyła w latach 2023 i 2024 rekordowe susze. Poziom Rio Negro w Manaus spadł w październiku 2024 roku do najniższego poziomu w historii pomiarów, a wiele społeczności nad rzekami zostało odciętych od transportu i dostaw.
Pożary w porze suchej niszczą co roku ogromne obszary Amazonii, Cerrado i Pantanalu. Wiele z nich jest wzniecanych przez ludzi, np. przy wypalaniu terenów pod pastwiska, a susza sprawia, że ogień łatwo wymyka się spod kontroli.
Coraz większym problemem są też upały. W listopadzie 2023 roku w mieście Araçuaí w stanie Minas Gerais zanotowano 44,8°C, najwyższą temperaturę w historii pomiarów w Brazylii.
Zmiany klimatu: nowe wyzwania
Naukowcy łączą rosnącą liczbę ekstremalnych zjawisk pogodowych w Brazylii ze zmianami klimatu, a także z wpływem zjawisk takich jak El Niño. Coraz częściej zdarzają się:
dłuższe i silniejsze susze w Amazonii i na Nordeste,
intensywniejsze ulewy na południu i południowym wschodzie,
rekordowe fale upałów w miastach,
podnoszenie się poziomu morza, które zagraża erozją niektórym odcinkom wybrzeża.
Brazylia odgrywa też ważną rolę w globalnej polityce klimatycznej, bo na jej terytorium leży większość Amazonii. Pisałam o tym w poście o COP30 w Belém i w przewodniku po Amazonii.
Co to oznacza dla podróżnych?
Jeśli planujesz podróż do Brazylii, trzęsienia ziemi, wulkany i tsunami nie powinny być Twoim zmartwieniem. Warto natomiast pamiętać o kilku rzeczach:
Sprawdź porę deszczową w regionie, do którego jedziesz. Popołudniowe ulewy w Rio czy São Paulo zwykle szybko mijają, ale potrafią sparaliżować ruch.
Śledź komunikaty Obrony Cywilnej (Defesa Civil). W Brazylii ostrzeżenia przed ulewami i osuwiskami przychodzą też jako SMS-y i alerty na telefon, po wpisaniu kodu pocztowego (CEP) pod numer 40199.
Uważaj w górach po ulewach: unikaj szlaków i dróg na stromych zboczach, np. w Serra do Mar czy w okolicach Petrópolis, po intensywnych opadach.
W porze suchej dym z pożarów może pogorszyć jakość powietrza w Amazonii, Pantanalu i nawet w dużych miastach.
Na plaży zwracaj uwagę na flagi ratowników i prądy wsteczne.
Więcej o planowaniu podróży, porach roku i bezpieczeństwie znajdziesz w moim poście o tym, czy Brazylia jest bezpieczna i w ebooku „Brazylia dla początkujących”.
Brazylia na tle sąsiadów
Chile: leży bezpośrednio nad strefą subdukcji płyty Nazca. To tam w 1960 roku miało miejsce najsilniejsze zarejestrowane trzęsienie ziemi w historii (magnituda 9,5).
Peru i Ekwador: regularnie nawiedzane przez silne trzęsienia ziemi, z czynnymi wulkanami w Andach.
Kolumbia: czynne wulkany w Andach. W 1985 roku erupcja wulkanu Nevado del Ruiz wywołała lawiny błotne, które zniszczyły miasto Armero.
Brazylia: położona w środku płyty, bez czynnych wulkanów, z nielicznymi, zwykle słabymi trzęsieniami ziemi, ale narażona na powodzie, osuwiska i susze.
Podsumowanie
Brazylia ma geologicznie szczęśliwe położenie: leży w środku płyty południowoamerykańskiej, na bardzo starych i stabilnych skałach, daleko od stref, w których powstają silne trzęsienia ziemi, wulkany i tsunami. Trzęsienia ziemi w Brazylii się zdarzają, ale najsilniejsze zachodzą setki kilometrów pod ziemią, a płytkie, odczuwalne wstrząsy są rzadkie i mają lokalny zasięg.
Nie znaczy to, że Brazylia jest wolna od katastrof naturalnych. Jej prawdziwymi zagrożeniami są woda i ogień: ulewy, powodzie, osuwiska, susze i pożary, które przez zmiany klimatu stają się coraz silniejsze.
W Brazylii ziemia prawie nigdy nie drży, ale niebo potrafi pokazać swoją siłę.
Jeśli lubisz takie ciekawostki o brazylijskiej przyrodzie i geografii, więcej z nich znajdziesz na moim Instagramie @brazyliada, a raz w miesiącu w newsletterze Brasletter.
FAQ: najczęściej zadawane pytania o katastrofy naturalne w Brazylii
Czy w Brazylii są trzęsienia ziemi? Tak, ale prawie zawsze słabe. Najsilniejsze, o magnitudzie do 7,6, zdarzają się w stanie Acre na głębokości około 600 km i na powierzchni są ledwie odczuwalne. Płytkie trzęsienia, które mogą powodować szkody, są rzadkie. Ofiary śmiertelne zdarzały się wyjątkowo, np. w 2007 roku w Minas Gerais zginęło dziecko.
Jakie było najsilniejsze trzęsienie ziemi w Brazylii? Najsilniejszym zarejestrowanym wstrząsem było głębokie trzęsienie o magnitudzie 7,6 w Tarauacá w stanie Acre w 1963 roku. Najsilniejszym płytkim trzęsieniem było trzęsienie o magnitudzie 6,2 w Serra do Tombador w stanie Mato Grosso w 1955 roku.
Czy w Brazylii są wulkany? Nie ma czynnych wulkanów. Są tylko ślady dawnej aktywności wulkanicznej, np. archipelag Fernando de Noronha, wyspa Trindade czy kaldera w Poços de Caldas.
Czy w Brazylii może wystąpić tsunami? Ryzyko jest bardzo niskie, bo brazylijskie wybrzeże leży z dala od aktywnych stref sejsmicznych. Realnym zagrożeniem na plażach są natomiast silne prądy wsteczne.
Czy w Brazylii są huragany? Prawie nigdy. Jedynym udokumentowanym huraganem był Catarina w 2004 roku na południu kraju. Południe Brazylii nawiedzają za to silne cyklony pozatropikalne, a czasem także tornada.
Jakie katastrofy naturalne zdarzają się w Brazylii? Najczęściej ulewy, powodzie i osuwiska ziemi, a także susze, pożary i fale upałów. Największą katastrofą klimatyczną w historii kraju była powódź w Rio Grande do Sul w 2024 roku, w której zginęły 184 osoby.
Kiedy jest pora deszczowa w Brazylii? To zależy od regionu. W São Paulo, Rio de Janeiro i centrum kraju mniej więcej od października lub listopada do marca, na wybrzeżu Nordeste zwykle od kwietnia do lipca, a w Amazonii mniej więcej od grudnia do maja.
Czy Brazylia jest bezpieczna pod względem geologicznym? Tak, należy do najbardziej stabilnych geologicznie krajów Ameryki Południowej. Silne trzęsienia ziemi, wulkany i tsunami praktycznie jej nie zagrażają, choć słabe wstrząsy się zdarzają.