Ile bezdomnych zwierząt jest w Brazylii? Nie ma jednej wiarygodnej liczby. Od lat powtarza się szacunek „ponad 30 milionów porzuconych zwierząt" (około 20 milionów psów i 10 milionów kotów), przypisywany Światowej Organizacji Zdrowia, ale nowsze badanie Instituto Pet Brasil z 2024 roku mówi o około 4,8 milionach psów i kotów w sytuacji wrażliwej, a firma Mars szacuje, że porzuconych kotów jest około 10 milionów. Rozbieżności wynikają z tego, co dokładnie się liczy. Pewne jest jedno: w Brazylii żyje ponad 160 milionów zwierząt domowych, a obok publicznych programów kastracji działa silny ruch adopcyjny pod hasłem #AdoteNãoCompre („adoptuj, nie kupuj"). Jego symbolem jest vira-lata caramelo, czyli karmelowy kundel.
Jeśli widziałaś lub widziałeś w sieci zdjęcia jasnego, rudawego psa o smukłej sylwetce, to najprawdopodobniej był to właśnie on. Karmelowy kundel stał się w ostatnich latach nieoficjalnym symbolem Brazylii, bohaterem memów, reklam i filmu na Netflixie. Za tym sympatycznym wizerunkiem kryje się jednak poważny problem, o którym rzadko się mówi poza Brazylią.
W tym poście sprawdzam liczby, które krążą w internecie, wyjaśniam, skąd biorą się różnice, opisuję, jak działa system opieki nad bezdomnymi zwierzętami, co to jest ruch #AdoteNãoCompre, kim jest Luisa Mell i dlaczego jej historia jest bardziej złożona, niż się wydaje. Na końcu znajdziesz praktyczne informacje o adopcji i pomocy.
Bezdomne zwierzęta w Brazylii w pigułce:
Zwierzęta domowe: około 160,9 miliona (według danych Abinpet i Instituto Pet Brasil opisanych w 2024 roku), w tym około 62,2 miliona psów i 30,8 miliona kotów
Szacunek „30 milionów": około 20 milionów psów i 10 milionów kotów, liczba przypisywana WHO, powtarzana w mediach co najmniej od 2020 roku
Dane Instituto Pet Brasil z 2024 roku: około 4,8 miliona psów i kotów w sytuacji wrażliwej, z czego około 201 tysięcy pod opieką organizacji lub niezależnych opiekunów (92 procent to koty)
Szacunek Mars: około 10 milionów porzuconych kotów, w schroniskach tylko około 7400
Ruch społeczny: #AdoteNãoCompre, czyli „adoptuj, nie kupuj"
Prawo: od września 2020 roku za maltretowanie psów i kotów grozi w Brazylii od 2 do 5 lat więzienia, grzywna i zakaz opieki nad zwierzęciem (Lei Sansão)
Vira-lata caramelo: dlaczego kundel stał się symbolem Brazylii?
Vira-lata to po portugalsku kundel, dosłownie „ten, który przewraca puszkę" (od czasownika „przewracać" i słowa „puszka", bo bezpańskie psy przewracają śmietniki w poszukiwaniu jedzenia). Caramelo znaczy „karmelowy" i opisuje umaszczenie od jasnego beżu po rudawy odcień. W Brazylii słowo vira-lata nie brzmi pogardliwie. Przeciwnie, często mówi się o nim z czułością.
Karierę symbolu narodowego zawdzięcza karmelowy kundel kilku zbiegom okoliczności. Według artykułu Bloomberg Línea media społecznościowe zaczęły go promować pod koniec drugiej dekady XXI wieku. W 2020 roku Bank Centralny Brazylii wykorzystał wizerunek psa w kampanii związanej z banknotem 200 reali, po tym jak internauci zaczęli domagać się go na banknocie. Oficjalnym zwierzęciem na banknocie pozostał jednak wilk grzywiasty. Kundel dostał też swój film: „Caramelo" w reżyserii Diego Freitasa, produkcję Netflixa.
Warto znać jeszcze jeden kontekst. Pisarz i dziennikarz Nelson Rodrigues (1912-1980) spopularyzował po porażce reprezentacji Brazylii na mistrzostwach świata w 1950 roku określenie complexo de vira-lata, czyli „kompleks kundla". Opisywało skłonność do deprecjonowania tego, co własne, na rzecz tego, co zagraniczne. Autorzy wspomnianego artykułu widzą w dzisiejszej popularności karmelowego psa próbę odwrócenia tego kompleksu: dawna obelga stała się powodem do dumy. To dobry przykład na to, jak brazylijska kultura potrafi przerobić stygmat na symbol. O innej cesze brazylijskiego podejścia do trudności pisałam w poście o jeitinho brasileiro.
Czy kundle są w Brazylii popularne naprawdę, a nie tylko w memach? Według raportu PetCenso 2025 firmy Petlove, opartego na profilach ponad 1,8 miliona zwierząt zarejestrowanych w jej ekosystemie, psy bez rasy (SRD, czyli sem raça definida) zajmują pierwsze miejsce z wynikiem 26 procent, przed shih tzu (17 procent) i yorkshire terrierem (6 procent). Wśród kotów bez rasy jest aż 86 procent. Trzeba jednak pamiętać, że to dane z jednej firmy i jej klientów, więc nie opisują całej populacji.
Ile jest bezdomnych zwierząt w Brazylii? Dlaczego liczby tak się różnią
To najważniejsza część tego posta, bo w sieci krążą różne liczby, często podawane bez źródła i daty.
Szacunek „30 milionów"
Najczęściej powtarzana liczba to ponad 30 milionów porzuconych zwierząt, w tym około 20 milionów psów i 10 milionów kotów. Tak podaje m.in. Agência Minas w tekście z 27 marca 2020 roku, przypisując ten szacunek Światowej Organizacji Zdrowia. Tekst nie podaje roku, do którego liczba się odnosi. Szacunek jest więc stary, a jego metodologia nie jest w tych materiałach wyjaśniona. Nie znalazłam aktualnego badania, które by go potwierdzało.
Nowsze dane Instituto Pet Brasil
Instituto Pet Brasil (IPB) to organizacja, która prowadzi badania nad rynkiem zwierząt domowych w Brazylii. W badaniu z 2024 roku, opisanym przez CNN Brasil w grudniu 2024 roku, wskazano, że około 4,8 miliona psów i kotów znajduje się w sytuacji wrażliwej (vulnerabilidade). Z tej grupy około 201 tysięcy zwierząt jest pod opieką organizacji pozarządowych lub niezależnych opiekunów, przy czym 92 procent to koty, a 8 procent psy.
Warto zwrócić uwagę na definicję. We wcześniejszym badaniu IPB z 2019 roku, opisanym przez serwis O Presente Rural, do tej kategorii zaliczano zwierzęta mieszkające z rodzinami żyjącymi poniżej granicy ubóstwa oraz zwierzęta uliczne, o które ktoś się troszczy. Zwierzęta całkiem bez opiekuna były z tej statystyki wyłączone. Dlatego liczby IPB i szacunek 30 milionów nie są ze sobą porównywalne.
Koty: osobny szacunek firmy Mars
Z kolei firma Mars w badaniu „Índice de Abandono Animal" szacuje, że w sytuacji porzucenia jest około 10 milionów kotów, a w schroniskach przebywa jedynie około 7400. Informację tę podał w październiku 2025 roku portal Jornal do Brás, bez roku samego badania. Według IPB całkowita liczba kotów w brazylijskich domach wzrosła w latach 2022-2024 z 29,2 do ponad 30 milionów.
Co z tego wynika?
Nie podam Ci jednej, pewnej liczby, bo jej nie ma. Mogę natomiast powiedzieć, jak czytać te dane:
Szacunek „30 milionów" jest stary i trudny do zweryfikowania.
Liczby IPB dotyczą zwierząt w sytuacji wrażliwej, a nie wszystkich porzuconych.
Liczba 10 milionów kotów pochodzi od firmy komercyjnej i też wymaga ostrożności.
Niezależnie od liczby, skala problemu jest duża, a koty są jego szczególnie niedocenianą częścią.
Dla kontekstu: według danych HealthforAnimals z 2022 roku Brazylia ma około 62 milionów psów, co daje jej trzecie miejsce na świecie po Stanach Zjednoczonych i Chinach. Z kolei CartaCapital pisze o 160,9 miliona zwierząt domowych w 2024 roku wobec 155,7 miliona w 2022 roku.
Skąd się biorą bezdomne zwierzęta?
Źródła, z których korzystałam, nie podają jednej, zbadanej listy przyczyn, więc opisuję tylko te, które powtarzają się w materiałach organizacji i mediów:
Brak kastracji. Niekontrolowane rozmnażanie jest uznawane za jeden z głównych powodów, dlatego tak ważne są programy bezpłatnej sterylizacji.
Porzucanie. Według badania opisanego przez SBT News liczba porzuceń rośnie w okresie od grudnia do lutego, czyli latem na półkuli południowej.
Ubóstwo. Jak widać w definicji IPB, część zwierząt w sytuacji wrażliwej mieszka z rodzinami, które nie stać na opiekę weterynaryjną.
Niewystarczające zaplecze. Organizacje pozarządowe i wolontariusze wykonują dużą część pracy, a miejsc w schroniskach brakuje, o czym świadczy liczba 7400 kotów w schroniskach wobec szacowanych milionów na zewnątrz.
Ruch #AdoteNãoCompre: adoptuj, nie kupuj
#AdoteNãoCompre to hasło i hashtag, który w Brazylii wzywa do adopcji zwierząt ze schronisk zamiast kupowania ich od hodowców. Przekaz jest prosty: skoro tak wiele zwierząt potrzebuje domu, adopcja ratuje życie. Ruch działa głównie w mediach społecznościowych, gdzie popularne są historie typu „przed i po" oraz profile schronisk z opisami zwierząt do adopcji.
Żeby było uczciwie, warto też powiedzieć o drugiej stronie tej debaty. Zwolennicy hodowli argumentują, że legalne i odpowiedzialne hodowle istnieją, a niektórzy opiekunowie szukają konkretnej rasy ze względu na temperament czy rozmiar. Zwolennicy adopcji wskazują z kolei na nielegalne hodowle i na skalę bezdomności. Część organizacji stara się łączyć obie strony, prowadząc grupy ratunkowe dla konkretnych ras. To rozwiązanie kompromisowe, ale nie mam danych, które pozwoliłyby ocenić, jak często jest stosowane w Brazylii.
Luisa Mell: twarz ruchu i kontrowersje
Jedną z najbardziej znanych postaci ruchu ochrony zwierząt w Brazylii jest prezenterka telewizyjna i aktywistka Luisa Mell. Instytut, z którym była związana, powstał w 2015 roku. Do 28 kwietnia 2023 roku nosił jej imię, a potem zmienił nazwę na Instituto Caramelo.
Zmiana nazwy wywołała spór. Według oświadczenia organizacji, opisanego przez Correio Braziliense, Luisa Mell nigdy nie wpłaciła na konto instytutu żadnych pieniędzy, a instytut założyła grupa osób, które wcześniej pomagały zwierzętom, zapraszając ją jako wolontariuszkę. Luisa Mell odpowiedziała na Instagramie, że poświęciła instytutowi zdrowie, czas i pracę, a darowizny przekazywał jej były mąż. Twierdziła też, że padła ofiarą oszustwa. Artykuł nie zawiera niezależnego potwierdzenia żadnej z wersji, więc nie rozstrzygam tego sporu.
Drugi wątek dotyczy sądu. We wrześniu 2023 roku, jak podał portal Migalhas, 6. Izba Prawa Prywatnego sądu apelacyjnego w São Paulo utrzymała wyrok, w którym Luisa Mell i Instituto Caramelo zostały zobowiązane do wypłaty odszkodowania opiekunce czterech suk. Aktywistka weszła do jej domu po zgłoszeniu o maltretowaniu zwierząt, a sąd uznał, że z dokumentów wynika, iż zwierzęta były otoczone opieką. Odszkodowanie za szkody niemajątkowe obniżono z 60 do 20 tysięcy reali. Sąd nakazał także usunięcie publikacji na ten temat z mediów społecznościowych. Wyrok dotyczy konkretnej sprawy i nie oznacza, że wszystkie interwencje aktywistów są nieuzasadnione.
Dlaczego o tym piszę? Bo historia Luisy Mell pokazuje, że wokół ruchu adopcyjnego, jak w każdym ruchu społecznym, są też spory o metody, pieniądze i granice interwencji. Nie umniejsza to jego znaczenia, ale pozwala patrzeć na niego bez idealizacji.
Jak działa system opieki nad bezdomnymi zwierzętami?
Organizacje i wolontariusze
W Brazylii dużą rolę odgrywają organizacje pozarządowe, niezależni opiekunowie i wolontariusze. Przykładem jest SUIPA (Sociedade União Internacional Protetora dos Animais) z Rio de Janeiro, założona według portalu Fenacon w 1943 roku. Organizacja opiekuje się ponad 2 tysiącami zwierząt, a w 2024 roku w brazylijskim parlamencie pojawił się projekt ustawy o umorzeniu jej długów wobec państwa (PL 987/24). Ten przykład dobrze pokazuje, jak kruche bywa finansowanie takich miejsc.
Wiele osób angażuje się też jako dom tymczasowy (lar temporário): zabierają zwierzę do siebie na kilka tygodni lub miesięcy, dopóki nie znajdzie się stała rodzina.
Bezpłatna kastracja w São Paulo
Przykładem publicznego programu jest bezpłatna kastracja psów i kotów w mieście São Paulo. Według strony urzędu miasta mogą z niej skorzystać mieszkańcy, którzy mają zwierzęta domowe (maksymalnie 10 psów lub kotów na dom). Trzeba uzyskać skierowanie, które można odebrać osobiście lub online przez portal SP 156, a potem wybrać klinikę weterynaryjną z listy. Wymagane są dokument tożsamości z numerami RG i CPF opiekuna, aktualne potwierdzenie adresu (z ostatnich 90 dni) i, jeśli zwierzę jest zaszczepione, zaświadczenie o szczepieniu przeciw wściekliźnie.
Program obejmuje także akcje w regionach o największej potrzebie społecznej, prowadzone m.in. przez mobilne jednostki zwane Castramóvel. Zapisy odbywają się przed terminem, a mieszkańcy są informowani z tygodniowym wyprzedzeniem. Podobne mobilne punkty kastracji działają również w innych miastach, m.in. w Santo André, Jundiaí, Palmas czy Porto Velho. Jeśli mieszkasz w Brazylii i potrzebujesz tej usługi, sprawdź aktualne zasady w swoim mieście, bo różnią się one w zależności od samorządu.
Prawo: Lei Sansão
29 września 2020 roku prezydent podpisał ustawę nr 14.064/2020, nazywaną Lei Sansão (Ustawa Sansona). Nazwano ją tak na cześć pitbulla maltretowanego w Confins w stanie Minas Gerais, któremu mężczyzna odciął tylne łapy. Ustawa wprowadziła do prawa o przestępstwach przeciwko środowisku zaostrzoną karę za maltretowanie psów i kotów: od 2 do 5 lat pozbawienia wolności, grzywna i zakaz opieki nad zwierzęciem.
Polska i Brazylia: jak różnie podchodzimy do tego problemu?
W Polsce za opiekę nad bezdomnymi zwierzętami odpowiadają z mocy ustawy o ochronie zwierząt gminy. Zgodnie z art. 11a rada gminy co roku do 31 marca uchwala program opieki nad zwierzętami bezdomnymi i zapobiegania bezdomności. Obejmuje on m.in. zapewnienie miejsc w schroniskach, wyłapywanie zwierząt, obligatoryjną sterylizację lub kastrację w schroniskach, poszukiwanie właścicieli oraz opiekę weterynaryjną po zdarzeniach drogowych. Koszty ponosi gmina.
W Brazylii, jak wynika ze źródeł opisanych wyżej, dużą część ciężaru niosą organizacje pozarządowe, wolontariusze i prywatni opiekunowie, a samorządy prowadzą programy, takie jak bezpłatna kastracja w São Paulo. Jak widać, punkt wyjścia jest inny: w Polsce odpowiedzialność za bezdomne zwierzęta prawnie spoczywa na gminie, a w Brazylii mocniej widać inicjatywę społeczną.
Jak adoptować zwierzę w Brazylii?
Zasady zależą od konkretnej organizacji, ale proces zwykle wygląda podobnie:
Znajdź organizację. Wpisz w wyszukiwarkę hasło „abrigo de animais" (schronisko dla zwierząt) lub „ONG adoção" (organizacja adopcyjna) i nazwę miasta. Wiele organizacji prowadzi profile w mediach społecznościowych z opisami zwierząt.
Poznaj zwierzę. Dopasuj je do swojego trybu życia: energicznego młodego psa lepiej adoptować, jeśli masz czas na spacery, a spokojne starsze zwierzę, jeśli szukasz mniej wymagającego towarzysza.
Skontaktuj się z organizacją. Napisz lub zadzwoń z informacją, że chcesz adoptować konkretne zwierzę.
Wypełnij formularz. Organizacje często pytają o warunki mieszkaniowe i doświadczenie ze zwierzętami, a niektóre odwiedzają dom przed adopcją.
Podpisz umowę adopcyjną. Zwykle zobowiązujesz się do opieki nad zwierzęciem. Wysokość ewentualnej opłaty ustala organizacja.
Zabierz zwierzę do domu. Zapytaj o dokumentację zdrowotną, szczepienia i kastrację.
Jeśli wynajmujesz mieszkanie, sprawdź umowę najmu i zapytaj właściciela o zgodę na zwierzę. Cudzoziemcom, którzy chcą załatwić formalności w Brazylii, może przydać się post o numerze CPF dla obcokrajowców.
Jak pomóc bezdomnym zwierzętom w Brazylii?
Zostań wolontariuszem. Organizacje potrzebują pomocy przy spacerach z psami, socjalizacji kotów, mediach społecznościowych, transporcie do weterynarza i organizacji wydarzeń. O wolontariacie w Brazylii pisałam w poście o wolontariacie.
Zostań domem tymczasowym. To jedna z najbardziej konkretnych form pomocy: zwolnione miejsce w schronisku trafia do kolejnego zwierzęcia.
Przekaż darowiznę. Organizacje potrzebują pieniędzy na karmę, leczenie i kastrację. Dane do wpłat, w tym kody Pix, często znajdziesz na ich profilach.
Kastracja zwierzęcia. Jeśli mieszkasz w São Paulo, sprawdź program bezpłatnej kastracji. W innych miastach pytaj w urzędzie lub u lokalnych organizacji.
Dziel się informacjami. Udostępnianie ogłoszeń adopcyjnych bywa równie ważne jak wpłata.
Podsumowanie
Bezdomne zwierzęta w Brazylii to realny, duży problem, choć jego skalę trudno ująć w jedną liczbę. Szacunek „30 milionów" jest stary i niemożliwy do potwierdzenia, a nowsze dane Instituto Pet Brasil mówią o około 4,8 miliona zwierząt w sytuacji wrażliwej. Różnice wynikają z definicji, a nie tylko z liczenia. Zostaje pewna rzecz: wokół bezdomnych zwierząt zbudował się w Brazylii silny ruch społeczny, a karmelowy kundel stał się symbolem, który potrafi przypomnieć o problemie nawet tym, którzy nigdy tam nie byli.
Symbol potrafi poruszyć wyobraźnię, ale zmieniają rzeczywistość dopiero konkretne zabiegi, wolontariusze i otwarte drzwi domu.
Jeśli lubisz takie historie o brazylijskiej codzienności, zapisz się na mój miesięczny newsletter Brasletter. Więcej mojego polsko-brazylijskiego życia pokazuję też na Instagramie @brazyliada.
FAQ: bezdomne zwierzęta i adopcja w Brazylii
Ile bezdomnych zwierząt jest w Brazylii? Nie ma jednej pewnej liczby. Często powtarza się szacunek ponad 30 milionów porzuconych zwierząt (około 20 milionów psów i 10 milionów kotów), przypisywany WHO, ale jest stary. Instituto Pet Brasil podało w 2024 roku, że około 4,8 miliona psów i kotów jest w sytuacji wrażliwej. Mars szacuje, że porzuconych kotów jest około 10 milionów.
Co to jest vira-lata caramelo? To karmelowy kundel, pies bez rasy o jasnorudej sierści, który stał się nieoficjalnym symbolem Brazylii. Słowo vira-lata oznacza kundla, a caramelo znaczy „karmelowy".
Co oznacza #AdoteNãoCompre? „Adoptuj, nie kupuj". To hasło ruchu, który zachęca do adopcji zwierząt ze schronisk zamiast kupowania ich od hodowców.
Ile kosztuje adopcja zwierzęcia w Brazylii? Zależy od organizacji. Niektóre pobierają symboliczną opłatę, inne nie, a w cenę często wliczone są szczepienia i kastracja. Zapytaj bezpośrednio o zasady w wybranym miejscu.
Czy Polak może adoptować zwierzę w Brazylii? Zasady ustala każda organizacja, więc zapytaj ją bezpośrednio. Organizacje zwykle cenią stabilność, czyli stały adres i możliwość opieki w dłuższej perspektywie. W przypadku bezpłatnej kastracji w mieście São Paulo wymagane są RG i CPF opiekuna oraz potwierdzenie adresu.
Czy w Brazylii można skastrować zwierzę za darmo? W mieście São Paulo tak, w ramach programu urzędu miasta, po uzyskaniu skierowania. Mobilne punkty zwane Castramóvel działają też w innych miastach. Zasady różnią się w zależności od samorządu.
Jaka kara grozi w Brazylii za maltretowanie psa lub kota? Od września 2020 roku, na mocy Lei Sansão, za maltretowanie psów i kotów grozi od 2 do 5 lat pozbawienia wolności, grzywna i zakaz opieki nad zwierzęciem.
Czym różni się sytuacja w Polsce i w Brazylii? W Polsce za opiekę nad bezdomnymi zwierzętami odpowiadają z mocy ustawy gminy, które co roku uchwalają odpowiedni program. W Brazylii dużą rolę odgrywają organizacje pozarządowe i wolontariusze, a programy publiczne, jak kastracja w São Paulo, uzupełniają ich pracę.