„Garota de Ipanema" (po angielsku „The Girl from Ipanema", po polsku „Dziewczyna z Ipanemy") to piosenka bossa nova napisana w 1962 roku w Rio de Janeiro. Muzykę skomponował Antônio Carlos Jobim, a słowa napisał poeta Vinicius de Moraes. Inspiracją była młoda mieszkanka dzielnicy Ipanema, Heloísa Pinheiro, zwana Helô, którą obaj twórcy widywali, gdy przechodziła obok baru. Światową sławę zdobyła wersja angielska z 1964 roku z wokalem Astrud Gilberto, nagrodzona w 1965 roku Grammy dla Nagrania Roku. Uważa się ją za jedną z najczęściej nagrywanych piosenek popularnych w historii.
Jeśli kiedykolwiek słyszałaś lub słyszałeś spokojną, kołyszącą melodię z saksofonem i niemal szeptanym śpiewem, spora szansa, że to właśnie ona. „Garota de Ipanema" grano w radiu, w hotelach, w windach i w filmach, a jej historia jest pełna szczegółów, które łatwo pomylić. W sieci krąży wiele wersji tej opowieści, dlatego w tym poście zebrałam to, co da się oprzeć na źródłach, i zaznaczam miejsca, w których relacje się różnią.
Opowiem, kim byli twórcy piosenki, jak powstała, co wiadomo o Helô Pinheiro, jak doszło do nagrania z Astrud Gilberto, ile wersji istnieje i co możesz zobaczyć dziś w barze, który nosi nazwę piosenki. Na końcu rozprawiam się z kilkoma popularnymi mitami.
Garota de Ipanema w pigułce:
Tytuł: „Garota de Ipanema" (dosłownie „dziewczyna z Ipanemy"), pierwotnie „Menina que Passa" („Dziewczyna, która przechodzi")
Muzyka: Antônio Carlos Jobim (1927-1994)
Słowa: Vinicius de Moraes (1913-1980); tekst angielski: Norman Gimbel
Rok powstania: 1962
Pierwsze publiczne wykonanie: sierpień 1962, restauracja Au Bon Gourmet w Rio de Janeiro (według agencji AFP)
Muza: Heloísa Pinheiro (Helô), wtedy kilkunastoletnia mieszkanka Ipanemy
Słynne nagranie: album „Getz/Gilberto" (nagrany w marcu 1963, wydany w marcu 1964), wokal angielski: Astrud Gilberto
Nagrody: Grammy dla Nagrania Roku (gala 1965), a album zdobył też Grammy dla Albumu Roku
Pozycja w USA: numer 5 na liście Billboard Hot 100
Piosenka w liczbach
Bossa nova: gatunek, który wyrósł w Rio pod koniec lat 50. XX wieku z połączenia samby i harmonii znanych z jazzu
442 nagrania: tyle zarejestrowanych wersji piosenki podaje brazylijska organizacja ECAD, co czyni ją najczęściej nagrywaną brazylijską piosenką
120 dolarów: honorarium Astrud Gilberto za sesję nagraniową, według relacji w mediach
4 Grammy: tyle nagród zdobył album „Getz/Gilberto", w tym Album Roku
Jak powstała „Garota de Ipanema"? Twórcy i legenda baru
Antônio Carlos Jobim i Vinicius de Moraes
Antônio Carlos „Tom" Jobim (1927-1994) był pianistą i kompozytorem z Rio de Janeiro, jednym z najważniejszych twórców bossa novy. Vinicius de Moraes (1913-1980) był poetą, dyplomatą i autorem tekstów piosenek. Obaj pracowali razem przy wielu utworach, które dziś uchodzą za klasykę gatunku. Ich nazwiska są w Brazylii tak mocno związane z Ipanemą, że ulica, przy której stoi słynny bar, nosi dziś imię poety.
Bossa nova (dosłownie „nowy trend") narodziła się w Rio pod koniec lat 50. Wyróżniają ją cicha, synkopowana gra na gitarze, wyrafinowane harmonie i śpiew bliższy mówieniu niż śpiewaniu. Wyrosła z rytmicznego podłoża samby, ale jest od niej znacznie cichsza i bardziej kameralna.
Menina que Passa: pierwotny tytuł
Piosenka powstała w 1962 roku i początkowo nazywała się „Menina que Passa", czyli „Dziewczyna, która przechodzi". Tytuł zmieniono na „Garota de Ipanema" i pod tą nazwą przeszła do historii.
W popularnej wersji opowieści obaj twórcy piszą piosenkę przy stoliku w barze. Źródła wskazują raczej, że bar był miejscem, w którym zobaczyli swoją inspirację, a samo komponowanie i pisanie odbywało się gdzie indziej. To warto zapamiętać, gdy przewodnik opowie Ci tę historię w wersji skróconej.
Bar na Rua Montenegro i dziewczyna, która przechodziła obok
Zgodnie z najczęściej powtarzaną historią, Jobim i Vinicius bywali w barze na Rua Montenegro w Ipanemie. Według jednego ze źródeł lokal został otwarty w 1949 roku jako Bar Montenegro. Obserwowali tam młodą dziewczynę, która codziennie szła w stronę plaży. Była nią Heloísa Pinheiro, wówczas Helô Pinto.
Piosenka nie opowiada o romansie ani o spotkaniu. Jej tematem jest podziw wobec kogoś, kto przechodzi obok i nie zwraca na obserwatora uwagi. W tekście Viniciusa pojawia się motyw piękna, które jest bliskie, a jednocześnie nieosiągalne, oraz poczucie smutku z tego powodu.
Pierwsze wykonanie
Według agencji AFP piosenka została po raz pierwszy publicznie wykonana w sierpniu 1962 roku w restauracji Au Bon Gourmet w Rio de Janeiro. Zanim trafiła do Nowego Jorku, była więc już znana brazylijskiej publiczności, a jej późniejsza kariera na świecie miała początek właśnie w tamtym lokalu.
Kim jest prawdziwa „dziewczyna z Ipanemy"? Heloísa Pinheiro
Heloísa Eneida Menezes Paes Pinto, znana jako Helô Pinheiro, urodziła się w Rio de Janeiro. Według angielskiej Wikipedii data jej urodzenia to 7 lipca 1943 roku. Źródła różnią się co do jej wieku w momencie powstania piosenki: najczęściej podaje się 17 lat, a niektóre 19. Mieszkała wtedy w Ipanemie, w pobliżu baru.
Z biegiem lat Helô pracowała jako modelka, a w 1987 i 2003 roku pojawiła się w brazylijskim wydaniu „Playboya". Prowadziła też butik, który nazwała „Garota de Ipanema". To właśnie ten butik był powodem sporu prawnego.
W 2001 roku spadkobiercy twórców piosenki pozwali ją za używanie tytułu jako nazwy sklepu, argumentując, że bycie inspiracją nie daje prawa do komercyjnego wykorzystania tytułu. Według dostępnych opracowań sąd orzekł na korzyść Helô. W internecie często spotkasz odwróconą wersję tej historii, w której to ona pozywa twórców. Tak nie było.
W popularnych wersjach opowieści pojawiają się też inne szczegóły: kiedy dowiedziała się, że jest muzą, jak zareagowali jej rodzice, ile zarobiła. Wiadomo jedno: Helô miała kilkanaście lat, a obaj twórcy byli dorosłymi mężczyznami, co dziś przy opowiadaniu tej legendy warto mieć w pamięci.
Getz/Gilberto: nagranie, które zmieniło wszystko
Sesja w Nowym Jorku (marzec 1963)
Album „Getz/Gilberto" został nagrany w dniach 18-19 marca 1963 roku w Nowym Jorku, a wydany w marcu 1964 roku przez wytwórnię Verve. Na płycie zagrali:
Stan Getz: saksofon tenorowy
João Gilberto: gitara i śpiew
Antônio Carlos Jobim: fortepian
Sebastião Neto: kontrabas
Milton Banana: perkusja
Astrud Gilberto: śpiew w „The Girl from Ipanema" i „Corcovado"
João Gilberto (1931-2019), gitarzysta i wokalista z Bahii, jest uznawany za jednego z twórców stylu bossa nova. To jego sposób gry na gitarze i niemal szeptany śpiew wyznaczyły brzmienie gatunku.
Astrud Gilberto i wersja angielska
Astrud Gilberto (1940-2023) urodziła się w Brazylii, była wówczas żoną João Gilberto i nie była zawodową piosenkarką. Wersję angielską zaśpiewała, ponieważ João Gilberto nie śpiewał po angielsku. Relacje o tym, kto dokładnie wpadł na pomysł jej występu, różnią się, więc nie przypisuję tej decyzji nikomu konkretnemu.
Angielski tekst napisał Norman Gimbel. W niektórych tekstach w sieci jako autor pojawia się Gene Lees, który faktycznie pisał angielskie teksty do innych piosenek Jobima, ale nie do tej.
Sprawa wynagrodzenia Astrud jest częścią tej historii. Według relacji w mediach dostała za nagranie 120 dolarów, czyli niewielką kwotę w porównaniu z późniejszym sukcesem piosenki.
Singiel, listy przebojów i Grammy
W maju 1964 roku „The Girl from Ipanema" została wydana jako singiel. Dotarła do piątego miejsca listy Billboard Hot 100 w USA. W 1965 roku zdobyła Grammy dla Nagrania Roku, a album „Getz/Gilberto" dostał cztery nagrody, w tym Album Roku.
Jak słuchać wersji z albumu „Getz/Gilberto"
Jeśli znasz piosenkę tylko z tła w kawiarni, spróbuj posłuchać jej uważnie, od początku do końca. Na albumie „Getz/Gilberto" struktura nagrania jest prosta, a przez to bardzo wyrazista. Najpierw słychać spokojny, synkopowany rytm gitary João Gilberto, który nadaje całości kołyszący charakter. Potem João śpiewa po portugalsku, a po nim wchodzi Astrud z wersją angielską. Całość uzupełnia saksofon Stana Getza, który prowadzi melodię w sposób bardzo powściągliwy, bez popisów.
To zestawienie dwóch języków w jednym nagraniu jest jedną z cech, dzięki którym wersja z albumu brzmi tak charakterystycznie. Słyszysz w niej jednocześnie brazylijski oryginał i angielską adaptację, która otworzyła drogę do amerykańskich list przebojów. Jeśli rozumiesz choć trochę po portugalsku, spróbuj porównać oba fragmenty, bo zobaczysz, że nie są dosłownym tłumaczeniem jedno drugiego.
Ipanema: dzielnica, która dała tytuł
Ipanema leży w Zonie Południowej Rio de Janeiro, między plażą atlantycką a laguną Rodrigo de Freitas. Dziś to jedna z najbardziej znanych i najdroższych dzielnic miasta, a jej nazwa jest kojarzona z plażą, zachodami słońca i spacerami po bulwarze. To właśnie tutaj dzieje się historia piosenki: wąskie uliczki, kilka przecznic od plaży i bary, w których w latach 60. spotykali się artyści.
Dla osoby planującej podróż to ważna informacja praktyczna. Ipanema jest uznawana za wygodną bazę wypadową do zwiedzania Rio, a przy tym ma własny charakter i własną historię. Szczegółowo opisałam to w poście o dzielnicach, w których warto spać, a jeśli chcesz zwiedzać bez dużych wydatków, zajrzyj do posta o darmowych atrakcjach w Rio de Janeiro.
Ile wersji ma „Garota de Ipanema"?
Często powtarza się, że to druga najczęściej nagrywana piosenka popularna w historii, zaraz po „Yesterday" The Beatles. To przekonanie powtarza się w wielu opracowaniach, ale trudno je jednoznacznie zweryfikować, bo nikt nie prowadzi pełnej listy wszystkich nagrań na świecie. Według brazylijskiej organizacji ECAD zarejestrowano 442 nagrania i jest to najczęściej nagrywana brazylijska piosenka.
Melodia wróciła też w nowszych czasach. Brazylijska gwiazda Anitta nawiązała do niej w piosence „Girl From Rio", a sama „Garota de Ipanema" pojawiła się w oprawie igrzysk olimpijskich w Rio de Janeiro w 2016 roku. O innym wielkim nazwisku brazylijskiej muzyki, które przyszło po bossa novie, pisałam w poście o Caetano Veloso i tropikalizmie.
Co dalej z bohaterami tej historii?
Astrud Gilberto i João Gilberto rozstali się w grudniu 1964 roku. Rozwód ogłoszono 28 grudnia 1964 roku. Astrud wydała w 1965 roku album solowy i kontynuowała karierę. Zmarła 5 czerwca 2023 roku w wieku 83 lat.
João Gilberto zmarł w 2019 roku, Vinicius de Moraes w 1980 roku, a Tom Jobim w 1994 roku. Według dostępnych informacji Helô Pinheiro nadal jest związana z historią piosenki i pojawia się w mediach jako jej muza.
Bar Garota de Ipanema dziś: co zobaczyć w Rio
Dawny bar nosi dziś nazwę Garota de Ipanema i mieści się przy Rua Vinícius de Moraes 49 w Ipanemie. Ulica nazywała się wcześniej Rua Montenegro i została przemianowana na cześć poety. Rok zmiany nazwy baru podają różne źródła: jedne wskazują 1965, inne 1967. Lokal jest dziś popularnym miejscem turystycznym.
Praktyczne wskazówki:
Adres: Rua Vinícius de Moraes 49, Ipanema, Rio de Janeiro
Dojazd: najbliższa stacja metra to General Osório, a stamtąd dojdziesz spacerem; trasę sprawdź w aktualnych mapach
Godziny otwarcia i ceny: zmieniają się, więc sprawdź je przed wizytą w oficjalnych kanałach lokalu
Czego się spodziewać: turystyczny charakter miejsca i dekoracje związane z historią piosenki
Mity i nieporozumienia o „Garota de Ipanema"
„Piosenka poleciała w kosmos na Złotej Płycie Voyagera." Nie. Na Voyager Golden Record nie ma „Garota de Ipanema". Nie ma tam też żadnych brazylijskich nagrań.
„Angielski tekst napisał Gene Lees." Nie, autorem jest Norman Gimbel.
„To pierwsze nagranie nieanglojęzyczne, które wygrało Grammy." Nie. Nagrodę dostała angielska wersja z wokalem Astrud Gilberto, więc ten argument odpada.
„Helô pozwała twórców piosenki." Nie. To spadkobiercy twórców pozwali ją w 2001 roku, a sąd orzekł na jej korzyść.
„Jobim i Vinicius napisali piosenkę przy stoliku w barze." Bar był miejscem inspiracji, ale melodia i tekst powstały według źródeł gdzie indziej.
„Astrud i João rozstali się w 1966 roku." Rozwód ogłoszono w grudniu 1964 roku.
Garota de Ipanema z polskiej perspektywy
W Polsce piosenka jest najczęściej znana w wersji angielskiej, jako klasyczny standard bossa novy, który kojarzy się z muzyką do kawy, windy albo hotelowego lobby. Mało kto zdaje sobie sprawę, że za tą spokojną melodią stoi konkretna dzielnica i konkretna dziewczyna. W Brazylii natomiast piosenka jest symbolem Rio de Janeiro i Ipanemy, a nazwa dzielnicy stała się dzięki niej rozpoznawalna na całym świecie.
Dla porównania: w polskiej tradycji piosenki o konkretnych miejscach i ludziach też mają swoje mity założycielskie, które z czasem obrastają w anegdoty. Różnica jest taka, że „Garota de Ipanema" trafiła do wykonawców jazzowych w USA, którzy dali jej drugie życie.
Dlaczego ta piosenka powinna Cię interesować?
Dla wielu osób w Polsce „Garota de Ipanema" jest pierwszym, a często jedynym kontaktem z brazylijską muzyką. Warto poznać historię stojącą za tą melodią, bo pokazuje kilka rzeczy naraz. Po pierwsze, jak brazylijski gatunek, wyrosły w kilku dzielnicach Rio, zdobył świat dzięki kilku osobom w jednym nowojorskim studiu. Po drugie, jak legenda potrafi odjechać od faktów: przy każdej opowieści o Voyagerze, Grammy czy pozwie Helô warto sprawdzić źródła. Po trzecie, jak różne były w tej historii losy bohaterów, od honorariów po prawa do tytułu.
Jeśli wybierasz się do Rio, ta wiedza zmienia też sposób zwiedzania. Ipanema przestaje być tylko plażą, a staje się miejscem z konkretną historią, którą można zobaczyć na własne oczy.
Podsumowanie
„Garota de Ipanema" to piosenka z konkretnymi autorami, miejscem i datą, a jednocześnie obrośnięta legendami. Wiemy na pewno, że powstała w 1962 roku, że napisali ją Jobim i Vinicius, że inspiracją była Helô Pinheiro, że w 1963 roku nagrano ją w Nowym Jorku z Astrud Gilberto i że zdobyła Grammy. Reszta bywa przedmiotem sporów i opowieści.
Więcej brazylijskiej muzyki i miejsc z Rio pokazuję na Instagramie @brazyliada.
FAQ: Garota de Ipanema
Kto napisał „Garota de Ipanema"? Muzykę skomponował Antônio Carlos Jobim, a portugalski tekst napisał Vinicius de Moraes. Angielski tekst jest autorstwa Normana Gimbela.
Kim jest prawdziwa dziewczyna z Ipanemy? Heloísa Pinheiro, zwana Helô, wówczas Helô Pinto. Mieszkała w Ipanemie i według relacji twórców inspirowała ich, gdy przechodziła obok baru. Źródła podają jej wiek w tym czasie jako 17 lub 19 lat.
Kiedy powstała piosenka? W 1962 roku. Pierwotny tytuł to „Menina que Passa". Według agencji AFP po raz pierwszy wykonano ją publicznie w sierpniu 1962 roku w restauracji Au Bon Gourmet.
Kto śpiewa najsłynniejszą wersję? Wersję angielską z albumu „Getz/Gilberto" śpiewa Astrud Gilberto, a portugalski wokal na tej płycie należy do João Gilberto. Na płycie gra też saksofonista Stan Getz.
Czy „Garota de Ipanema" wygrała Grammy? Tak. W 1965 roku „The Girl from Ipanema" zdobyła Grammy dla Nagrania Roku, a album „Getz/Gilberto" dostał cztery nagrody, w tym Album Roku.
Czy to prawda, że to druga najczęściej nagrywana piosenka na świecie? Tak się często mówi, po „Yesterday" The Beatles, ale trudno to precyzyjnie zweryfikować. Według ECAD zarejestrowano 442 nagrania, co czyni ją najczęściej nagrywaną brazylijską piosenką.
Czy piosenka poleciała w kosmos z sondą Voyager? Nie. Na Złotej Płycie Voyagera nie ma „Garota de Ipanema" ani żadnego brazylijskiego utworu.
Czy można odwiedzić bar, w którym powstała inspiracja? Tak. Bar Garota de Ipanema działa przy Rua Vinícius de Moraes 49 w Ipanemie. Godziny otwarcia i ceny sprawdź przed wizytą.
Właściciel (Valério Veloso) zdał sobie sprawę, że ma złoty interes – turyści z całego świata chcieli zobaczyć miejsce, gdzie narodziła się piosenka. Zmienił nazwę, dodał zdjęcia Jobima, Vinicius, Helô na ścianach.