Sąd Najwyższy Brazylii, czyli Supremo Tribunal Federal (STF), to najwyższy organ władzy sądowniczej w kraju i jednocześnie jego sąd konstytucyjny. Ma ostatnie słowo w sprawach zgodności ustaw z konstytucją, sądzi prezydenta, parlamentarzystów i ministrów oskarżonych o przestępstwa, a w ostatnich latach rozstrzygał też o sprawach tak wrażliwych jak wyroki dla Jaira Bolsonaro, status marihuany czy blokada platformy X. W 2026 roku zasiada w nim 10 sędziów, bo jedno z 11 miejsc jest wolne.
Dla Polaka STF bywa mylący, bo łączy to, co w Polsce robią osobno Trybunał Konstytucyjny i Sąd Najwyższy. Jego sędziowie mają ogromny wpływ na życie polityczne, a część Brazylijczyków uważa go za strażnika demokracji, inni za instytucję, która sięga po zbyt dużo władzy. Obie oceny mają swoich zwolenników i dlatego w tym wpisie opisuję najpierw fakty: jak STF jest zbudowany, co może i jak podejmuje decyzje, a dopiero potem najważniejsze wyroki i spory.
Dane o składzie sądu i głosowaniach pochodzą z doniesień brazylijskich mediów i oficjalnych komunikatów, według stanu na koniec października 2026 roku. Jeśli coś się zmieni, na przykład po obsadzeniu wolnego miejsca, nie będzie to jeszcze uwzględnione.
STF w pigułce:
Pełna nazwa: Supremo Tribunal Federal (Najwyższy Sąd Federalny), siedziba w Brasílii, na Placu Trzech Władz.
Rola: sąd konstytucyjny, a także instancja odwoławcza i sąd dla najwyższych urzędników państwa.
Skład: konstytucja przewiduje 11 sędziów, obecnie jest 10 (miejsce po Luísie Robercie Barroso jest wolne).
Prezes: Edson Fachin (kadencja 2025-2027), wiceprezesem jest Alexandre de Moraes.
Mianowanie: wybór prezydenta, zatwierdzenie bezwzględną większością Senatu (41 z 81 głosów).
Kadencja: do przymusowej emerytury w wieku 75 lat.
Wynagrodzenie: 46 366,19 reala brutto miesięcznie (2026), ok. 34 300 zł. Ta kwota jest jednocześnie limitem dla wynagrodzeń w sektorze publicznym.
Czym jest Supremo Tribunal Federal?
STF powstał jeszcze w czasach imperium, w 1828 roku, jako Supremo Tribunal de Justiça. Obecną nazwę nosi od 1891 roku, po proklamacji republiki. Dzisiejszą rolę ukształtowała konstytucja z 1988 roku, uchwalona po zakończeniu dyktatury wojskowej. Rozszerzyła ona możliwości kwestionowania ustaw przed sądem i dała STF znaczenie, jakiego wcześniej nie miał.
Kto zasiada w STF w 2026 roku?
Skład sądu pokazuje, jak długo sędziowie zostają na stanowisku. Oto 10 obecnych sędziów, wraz z prezydentem, który ich powołał, i rokiem objęcia funkcji:
Gilmar Mendes (Fernando Henrique Cardoso, 2002), najdłużej urzędujący sędzia,
Cármen Lúcia (Lula, 2006),
Dias Toffoli (Lula, 2009),
Luiz Fux (Dilma Rousseff, 2011),
Edson Fachin (Dilma Rousseff, 2015), prezes sądu,
Alexandre de Moraes (Michel Temer, 2017), wiceprezes,
Kassio Nunes Marques (Jair Bolsonaro, 2020),
André Mendonça (Jair Bolsonaro, 2021),
Cristiano Zanin (Lula, 2023),
Flávio Dino (Lula, 2024).
Luís Roberto Barroso przeszedł na emeryturę wcześniej, w październiku 2025 roku. Lula zaproponował na jego miejsce Jorge Messiasa, ówczesnego adwokata generalnego Unii (rządowego doradcę prawnego), ale 29 kwietnia 2026 roku Senat odrzucił kandydaturę głosami 42 do 34 (potrzeba było co najmniej 41 głosów za). Według doniesień mediów to pierwsza odmowa Senatu wobec kandydata na sędziego STF od 132 lat. Nie ma prawnego terminu, w którym prezydent musi zgłosić nowe nazwisko.
W kolejnych latach kilku sędziów osiągnie wiek 75 lat: Luiz Fux w kwietniu 2028 roku, Cármen Lúcia w kwietniu 2029 roku i Gilmar Mendes w grudniu 2030 roku. Wybory prezydenckie z października 2026 roku mają więc znaczenie także dla składu sądu, bo to prezydent proponuje kandydatów.
Jak zostaje się sędzią STF?
Zasady są takie:
kandydat musi być Brazylijczykiem z urodzenia, mieć od 35 do 70 lat, nieposzlakowaną opinię i wybitną wiedzę prawniczą,
nominuje go prezydent, który nie jest związany żadną listą kandydatów,
kandydat przechodzi przesłuchanie w Komisji Konstytucji i Sprawiedliwości Senatu,
zatwierdza go Senat bezwzględną większością głosów (41 z 81),
urzęduje do 75. roku życia.
Prezydent ma więc duży wpływ na kształt sądu, ale jego kandydat musi przekonać Senat. Przypadek Messiasa pokazuje, że Senat potrafi odmówić. Sędziego STF może usunąć tylko Senat, większością dwóch trzecich głosów (54 z 81). Z informacji, które znalazłam, wynika, że w historii republiki nigdy to się nie zdarzyło.
Co robi STF? Najważniejsze kompetencje
Kontrola zgodności ustaw z konstytucją
Ustawę można zaskarżyć do STF, a jeśli sąd uzna ją za niezgodną z konstytucją, przestaje obowiązywać w całości lub w części. Skargę może jednak złożyć tylko ograniczony krąg podmiotów: prezydent, prokurator generalny, gubernatorzy, partie z reprezentacją w Kongresie, Rada Adwokatury (OAB) czy ogólnokrajowe związki zawodowe, a nie każdy obywatel. Dzięki temu partie, które przegrały głosowanie w parlamencie, często próbują dopiąć swego w STF.
Kongres może odpowiedzieć na wyrok zmianą konstytucji, ale to trudne. Potrzebna jest większość trzech piątych w obu izbach: 308 z 513 deputowanych i 49 z 81 senatorów.
Sąd dla najwyższych urzędników
Prezydent, wiceprezydent, ministrowie, parlamentarzyści i inni wysocy urzędnicy są sądzeni przez STF, co nazywa się foro privilegiado (przywilej sądu właściwego). W 2018 roku STF ograniczył ten przywilej do przestępstw popełnionych w trakcie kadencji i związanych z pełnioną funkcją. W marcu 2025 roku sąd zdecydował stosunkiem głosów 7 do 4, że przywilej obowiązuje także po odejściu z urzędu, jeśli przestępstwo dotyczy funkcji. To jeden z powodów, dla których sprawę Bolsonaro prowadził STF, choć nie jest już prezydentem.
Krytycy twierdzą, że ten system spowalnia sprawy polityków, a zwolennicy, że chroni urzędników przed lokalnymi sądami. Spór trwa od lat.
Rozstrzyganie sporów między władzami i nad wyborami
STF rozstrzyga spory między prezydentem, Kongresem i stanami. Z wyborami łączy go Najwyższy Sąd Wyborczy (TSE), odrębna instytucja, której prezesem jest zawsze jeden z sędziów STF. Alexandre de Moraes przewodniczył TSE podczas wyborów 2022 roku. W październiku 2026 roku, przy wyborach prezydenckich, na czele TSE stał Kassio Nunes Marques, a sędzia Zanin na wniosek koalicji Luli przedłużył głosowanie o dwie godziny, co wywołało ostry spór. Opisałam to w poście o wynikach wyborów 2026.
Najważniejsze wyroki STF
1992: Collor i impeachment
Fernando Collor de Mello, pierwszy prezydent wybrany w powszechnych wyborach po dyktaturze, w 1992 roku został oskarżony o korupcję. Sprawa trafiła do Kongresu, a STF zajmował się procedurą impeachmentu. Collor zrezygnował w grudniu 1992 roku, zanim Senat zakończył proces.
2011: związki osób tej samej płci
5 maja 2011 roku STF jednogłośnie uznał związki partnerskie osób tej samej płci za równe związkom heteroseksualnym. W 2013 roku Krajowa Rada Sprawiedliwości (CNJ) nakazała urzędom stanu cywilnego rejestrowanie małżeństw. O prawach osób LGBT w Brazylii napisałam w osobnym poście.
Wyrok ma swoich zwolenników i krytyków. Pierwsi mówią o ochronie mniejszości, drudzy twierdzą, że w takiej sprawie powinien zdecydować Kongres, a nie sąd.
2012-2014: proces mensalão
Mensalão (od mensalidade, czyli miesięczna opłata) to afera z lat 2003-2005, w której rządzącej koalicji zarzucano płacenie posłom za głosy. W 2012 roku STF skazał polityków i biznesmenów z najwyższych szczebli, a sprawozdawcą był Joaquim Barbosa, pierwszy czarny sędzia w historii sądu. Skazani, w tym były szef kancelarii prezydenta José Dirceu, trafili do więzienia, co w Brazylii było rzadkością. O Dirceu pisałam w poście o Dilmie Rousseff.
2016: impeachment Dilmy Rousseff
W 2016 roku Senat usunął Dilmę Rousseff z urzędu za tzw. pedaladas fiscais, czyli opóźnianie przelewów do państwowych banków, co według oskarżenia ukrywało stan budżetu. Procesem w Senacie kierował prezes STF. Zwolennicy Dilmy nazywają to zamachem stanu, a przeciwnicy twierdzą, że procedura była zgodna z konstytucją. STF nie zakwestionował wyniku.
2018-2021: sprawa Luli i Lava Jato
Lula został skazany w 2018 roku w ramach operacji Lava Jato i trafił do więzienia. 7 listopada 2019 roku STF zmienił orzecznictwo: kary więzienia można wykonywać dopiero po wyczerpaniu odwołań. Dzień później, po 580 dniach, Lula wyszedł na wolność. 8 marca 2021 roku sędzia Edson Fachin unieważnił jego wyroki z powodu niewłaściwości sądu w Kurytybie, a 23 marca druga izba STF uznała, że sędzia Sergio Moro działał stronniczo. W kolejnych latach sprawy umorzono, więc nigdy nie zapadł wyrok w sprawie samej winy. Zwolennicy mówią o przywróceniu uczciwego procesu, przeciwnicy o ucieczce przed odpowiedzialnością. Szczegóły opisałam w poście o Lava Jato.
2020: pandemia i kompetencje stanów
W kwietniu 2020 roku STF orzekł, że w walce z pandemią swoje kompetencje mają nie tylko rząd federalny, lecz także stany i gminy. Dzięki temu gubernatorzy mogli wprowadzać własne ograniczenia, w tym izolację społeczną, wbrew sprzeciwowi prezydenta Bolsonaro.
8 stycznia 2023 i proces Bolsonaro
8 stycznia 2023 roku, tydzień po zaprzysiężeniu Luli, tysiące zwolenników Bolsonaro wtargnęło do budynków Kongresu, pałacu prezydenckiego i samego STF, niszcząc wnętrza i dzieła sztuki. Według danych STF z 8 stycznia 2026 roku skazano 835 osób, kolejne 564 podpisały umowy o niewnoszeniu oskarżenia, a w sumie sąd prowadził 1745 postępowań. Liczby w mediach różnią się zależnie od sposobu liczenia.
11 września 2025 roku pierwszy skład orzekający STF, stosunkiem głosów 4 do 1, skazał Jaira Bolsonaro na 27 lat i 3 miesiące więzienia za próbę zamachu stanu i inne przestępstwa. Wyrok stał się prawomocny 25 listopada 2025 roku. Obrona zaprzeczała zarzutom i mówiła o prześladowaniu politycznym. Po wyroku Kongres uchwalił ustawę zmieniającą sposób liczenia kar za przestępstwa przeciwko demokracji (Lula ją zawetował, Kongres weto odrzucił), a w maju 2026 roku Moraes wstrzymał jej stosowanie do czasu rozstrzygnięcia przez pełny skład STF. Według stanu z września 2026 roku ta sprawa wciąż była otwarta. O samym Bolsonaro piszę w osobnym poście.
Reakcje zagraniczne były mocne: latem 2025 roku administracja Donalda Trumpa nałożyła sankcje na Moraesa, a 12 grudnia 2025 roku zdjęła je z niego i jego żony, nie podając przyczyny.
2024: marihuana
26 czerwca 2024 roku STF orzekł, że posiadanie do 40 gramów marihuany albo sześciu roślin żeńskich na własny użytek nie jest już przestępstwem. Według relacji prasowych głosowanie zakończyło się wynikiem 6 do 3. Sąd podkreślił, że to nie legalizacja: posiadanie nadal jest niedozwolone, ale konsekwencje mają być administracyjne (np. zatrzymanie narkotyku, ostrzeżenie), bez wpisu do rejestru karnego. Handel nadal jest przestępstwem i policja może uznać za handel także mniejsze ilości, jeśli są przesłanki, np. waga czy notatki sprzedaży. Reguła obowiązuje do czasu, gdy Kongres uchwali ustawę.
2024: blokada platformy X
30 sierpnia 2024 roku Moraes nakazał zablokowanie platformy X w Brazylii. Powodem było odblokowanie przez firmę kont zawieszonych na mocy wyroków sądu oraz odmowa wyznaczenia przedstawiciela prawnego w kraju. Pierwsza izba STF zatwierdziła decyzję 2 września. Moraes ustanowił dzienną karę 50 000 reali dla użytkowników obchodzących blokadę przez VPN. Blokadę zniesiono 8 października 2024 roku, po tym jak firma wyznaczyła przedstawiciela i uregulowała kary.
Zwolennicy decyzji mówią, że firmy muszą przestrzegać prawa kraju, w którym działają. Krytycy, w tym Elon Musk, nazywali to cenzurą.
2025: odpowiedzialność platform
26 czerwca 2025 roku STF, stosunkiem głosów 8 do 3, uznał artykuł 19 Marco Civil da Internet (brazylijskiej „konstytucji internetu”) za częściowo niezgodny z konstytucją. Wcześniej platformy odpowiadały za treści użytkowników tylko wtedy, gdy nie usunęły ich po wyroku sądu.
Spory wokół STF
Pozycja STF wywołuje w Brazylii silne emocje. Poniżej przedstawiam argumenty obu stron.
Argumenty zwolenników
Obrona porządku konstytucyjnego. Sąd przeciwstawił się próbom podważania wyników wyborów i skazał osoby odpowiedzialne za próbę zamachu stanu.
Ochrona mniejszości. Gdy Kongres nie podejmuje tematu, sąd może zagwarantować prawa, które wynikają z konstytucji.
Kontrola polityków. W kraju z historią afer korupcyjnych STF może pociągnąć do odpowiedzialności osoby z najwyższych stanowisk.
Argumenty krytyków
Niewybrani decydenci. Sędziowie nie są wybierani w wyborach, a ich decyzje dotyczą spraw, o których zwykle decyduje parlament.
Koncentracja uprawnień. Krytycy wskazują, że w niektórych sprawach ten sam sąd jest jednocześnie stroną, śledczym i sędzią, jak w przypadku dochodzeń o dezinformację (Inquérito das Fake News) prowadzonych przez STF z urzędu od 2019 roku. W 2020 roku pełny skład sądu uznał, że to zgodne z konstytucją, ale spór o ten tryb trwa.
Decyzje pojedynczych sędziów. Kongres od lat dyskutuje o ograniczeniu możliwości wydawania istotnych decyzji przez jednego sędziego.
Zarzuty polityczne. Część prawicy uważa, że sąd selektywnie ściga jej polityków. Wcześniej, gdy skazano Lulę w pierwszej instancji, podobne zarzuty o stronniczość padały po drugiej stronie, a kolejne decyzje STF zmieniały jego sytuację.
Wiele osób w Brazylii nie ma jednoznacznej oceny. Ci sami ludzie bywają zadowoleni z jednego wyroku i oburzeni drugim, co dobrze pokazuje, jak szeroko STF wkracza w życie publiczne. Pokazuje to także historia Messiasa: Senat odrzucił w 2026 roku kandydata zgłoszonego przez prezydenta, więc nominacje nie są formalnością.
STF a polskie sądy: czym się różni?
Dla polskiego czytelnika najłatwiej to ująć tak:
Połączenie funkcji. W Polsce Trybunał Konstytucyjny bada zgodność ustaw z konstytucją, a Sąd Najwyższy jest najwyższą instancją odwoławczą. W Brazylii STF robi pierwsze i w dużym stopniu sądzi też najważniejszych urzędników.
Kadencja. Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego w Polsce mają dziewięcioletnią kadencję bez możliwości ponownego wyboru, a sędziowie STF zostają do 75. roku życia.
Mianowanie. W Polsce sędziów TK wybiera Sejm, a w Brazylii o nominacji decyduje prezydent po akceptacji Senatu.
Spór o rolę sądu. Debata o tym, czy sądy powinny rozstrzygać sprawy polityczne, trwa w obu krajach.
Jeśli odwiedzisz Brasílię, siedziba STF stoi na Placu Trzech Władz, obok pałacu prezydenckiego i Kongresu. Pisałam o tym w poście o tym, co zobaczyć w Brasílii.
Podsumowanie
Supremo Tribunal Federal to w 2026 roku jedna z najbardziej wpływowych instytucji w Brazylii. Łączy funkcje sądu konstytucyjnego i najwyższej instancji, rozstrzyga o losach polityków i ma wpływ na to, jak wygląda polityka, internet i życie społeczne. Jego znaczenie wynika z konstytucji z 1988 roku, ale też z zaufania, jakie politycy i obywatele pokładają w jego orzeczeniach, a to zaufanie jest dziś przedmiotem sporu.
STF pokazuje, że w Brazylii o największych sprawach politycznych coraz częściej rozstrzyga nie parlament ani ulica, lecz gmach przy Placu Trzech Władz.
Więcej o brazylijskiej polityce i historii wyjaśniam na Instagramie @brazyliada, a raz w miesiącu wysyłam newsletter Brasletter. Jeśli planujesz podróż do Brazylii, praktyczne wskazówki znajdziesz w moim ebooku „Brazylia dla początkujących”.
FAQ: najczęściej zadawane pytania o STF
Co to jest STF w Brazylii? Supremo Tribunal Federal to najwyższy sąd Brazylii, pełniący funkcję sądu konstytucyjnego, instancji odwoławczej i sądu dla najwyższych urzędników państwa.
Ilu sędziów ma Sąd Najwyższy Brazylii? Konstytucja przewiduje 11 sędziów. W październiku 2026 roku zasiada 10, bo miejsce po Luísie Robercie Barroso, który przeszedł na emeryturę w październiku 2025 roku, jest wolne.
Jak zostaje się sędzią STF? Kandydata nominuje prezydent, a zatwierdza go bezwzględna większość Senatu (41 z 81 głosów). Musi mieć od 35 do 70 lat, nieposzlakowaną opinię i wybitną wiedzę prawniczą. Urzęduje do 75. roku życia.
Ile zarabia sędzia STF? Według danych na 2026 rok 46 366,19 reala brutto miesięcznie, czyli ok. 34 300 zł. Ta kwota jest limitem dla wynagrodzeń w sektorze publicznym.
Kto jest prezesem STF? Od 2025 roku Edson Fachin. Jego kadencja trwa do 2027 roku. Wiceprezesem jest Alexandre de Moraes.
Dlaczego Senat odrzucił Jorge Messiasa? 29 kwietnia 2026 roku Senat zagłosował 42 do 34 przeciwko kandydaturze (potrzeba było 41 głosów za). W źródłach, które znalazłam, nie było jednoznacznego uzasadnienia, więc nie podaję powodów. Lula nie ma prawnego terminu na zgłoszenie nowego kandydata.
Co to jest foro privilegiado? Przywilej, który sprawia, że prezydent, parlamentarzyści i inni wysocy urzędnicy są sądzeni przez STF. Od marca 2025 roku obejmuje także przestępstwa związane z funkcją, jeśli postępowanie toczy się po odejściu z urzędu.
Czy sędziowie STF mogą zostać usunięci? Tak, ale tylko przez Senat, większością dwóch trzecich głosów. Z informacji, które znalazłam, nigdy w historii republiki do tego nie doszło.