Pelé: król futbolu i legenda, która ukształtowała Brazylię
Pelé, a właściwie Edson Arantes do Nascimento (1940–2022), był brazylijskim piłkarzem, uważanym przez wielu za najlepszego w historii. To jedyny zawodnik, który trzy razy zdobył mistrzostwo świata (1958, 1962 i 1970). Przez prawie dwie dekady grał w Santos FC, a karierę zakończył w New York Cosmos. Według Brazylijskiej Konfederacji Piłkarskiej (CBF) strzelił 1281 goli w 1363 meczach, licząc spotkania towarzyskie. W Brazylii nazywa się go po prostu O Rei, czyli Król. Zmarł 29 grudnia 2022 roku w São Paulo w wieku 82 lat.
Gdy ktoś na świecie słyszy „Brazylia”, często pierwszym skojarzeniem jest piłka nożna, a pierwszym piłkarzem Pelé. To on w dużej mierze sprawił, że brazylijski futbol stał się marką znaną na całym świecie, a Brazylijczycy zaczęli postrzegać piłkę jako część swojej tożsamości.
W tym poście opowiem Ci, skąd wziął się przydomek „Pelé”, jak chłopiec, który czyścił buty na ulicach Bauru, w wieku 17 lat został mistrzem świata, ile naprawdę strzelił goli, jak wyglądały jego relacje z polityką i dlaczego jego życiorys budzi w Brazylii nie tylko podziw, ale też dyskusje. Na koniec podpowiem, gdzie w Santos możesz odwiedzić miejsca związane z Królem.
Pelé w pigułce:
Kim był: brazylijski piłkarz, trzykrotny mistrz świata, symbol brazylijskiego futbolu.
Pełne imię i nazwisko: Edson Arantes do Nascimento.
Urodzony: 23 października 1940 roku w Três Corações (stan Minas Gerais). Dorastał w Bauru (stan São Paulo).
Zmarł: 29 grudnia 2022 roku w São Paulo, w wieku 82 lat.
Kluby: Santos FC (1956–1974), New York Cosmos (1975–1977).
Reprezentacja Brazylii: 92 mecze i 77 goli według oficjalnych statystyk FIFA (CBF, licząca także mecze z drużynami klubowymi, podaje 113 meczów i 95 goli).
Mistrzostwa świata: 1958, 1962, 1970.
Pochowany: w Santos, w pionowym cmentarzu Memorial Necrópole Ecumênica.
Kim był Pelé? Dzieciństwo i początki
Três Corações i Bauru
Edson Arantes do Nascimento urodził się 23 października 1940 roku w Três Corações, niewielkim mieście na południu stanu Minas Gerais (w akcie urodzenia wpisano 21 października, ale sam Pelé zawsze podawał 23). Imię dostał podobno na cześć wynalazcy Thomasa Edisona, bo niedługo przed jego narodzinami do domu doprowadzono prąd.
Jego ojciec, João Ramos do Nascimento, zwany Dondinho, był piłkarzem, ale jego karierę przerwała kontuzja kolana. Matka, Celeste Arantes, zajmowała się domem. Rodzina przeprowadziła się do Bauru w stanie São Paulo, gdzie żyła skromnie. Mały Edson dorabiał jako pucybut, a według jego wspomnień z dzieciństwa grał z kolegami piłką zrobioną ze skarpety wypchanej gazetami lub szmatami. Popularne w niektórych tekstach stwierdzenie, że Pelé „pochodził z faweli”, nie jest ścisłe: dorastał w biedzie, ale w małym mieście w interiorze, a nie w fawelach dużej metropolii.
Skąd wziął się przydomek „Pelé”?
W domu mówiono na niego Dico. Przydomek „Pelé” pojawił się w szkole w Bauru. Według samego piłkarza wziął się od nazwiska Bilé, bramkarza drużyny, w której grał jego ojciec. Mały Edson przekręcał to imię, a koledzy zaczęli go przezywać „Pelé”. Początkowo nie znosił tego przezwiska, podobno nawet bił się o nie w szkole. Samo słowo nie ma w portugalskim żadnego znaczenia, a przynajmniej nie miało, zanim stało się najbardziej znanym przydomkiem w historii sportu (o tym więcej w ciekawostkach).
Santos FC w wieku 15 lat
W Bauru chłopca zauważył Waldemar de Brito, były reprezentant Brazylii, który trenował juniorów miejscowego klubu. W 1956 roku zabrał 15-letniego Edsona na testy do Santos FC, mówiąc podobno działaczom, że przywiózł im przyszłego najlepszego piłkarza świata. Pelé zadebiutował w pierwszej drużynie we wrześniu 1956 roku i od razu strzelił gola. Rok później, w lipcu 1957 roku, zagrał po raz pierwszy w reprezentacji Brazylii przeciwko Argentynie na Maracanie i też zdobył bramkę. Miał wtedy 16 lat.
Mundial 1958: narodziny legendy
Na mistrzostwa świata w Szwecji w 1958 roku Pelé pojechał jako 17-latek z kontuzją kolana. W pierwszych meczach siedział na ławce. Gdy w końcu wszedł do składu, zmienił przebieg turnieju:
w ćwierćfinale z Walią strzelił jedynego gola meczu,
w półfinale z Francją zdobył hat tricka (Brazylia wygrała 5:2),
w finale ze Szwecją strzelił dwa gole, a Brazylia wygrała 5:2.
Jeden z tych goli w finale, po przyjęciu piłki na klatkę piersiową, przelobowaniu obrońcy i strzale z woleja, do dziś należy do najczęściej pokazywanych bramek w historii mundiali. Pelé stał się najmłodszym strzelcem gola w finale mistrzostw świata, a zdjęcia płaczącego nastolatka obiegły świat.
Dla Brazylii ten tytuł miał ogromne znaczenie. Osiem lat wcześniej, w 1950 roku, reprezentacja przegrała na własnym stadionie Maracanã decydujący mecz z Urugwajem, co przeszło do historii jako Maracanazo, narodowa trauma. Brazylijski dramatopisarz i felietonista Nelson Rodrigues opisywał wcześniej w swoich tekstach brazylijski „kompleks kundla” (complexo de vira-lata), czyli przekonanie, że Brazylia zawsze będzie gorsza od reszty świata. Zwycięstwo w 1958 roku stało się symbolem przełamania tego kompleksu. To właśnie Nelson Rodrigues jako jeden z pierwszych nazwał Pelé królem, w felietonie z 1958 roku zatytułowanym A realeza de Pelé („Królewskość Pelé”).
Kariera: najważniejsze etapy
Mundial 1962: mistrz z ławki
Na mistrzostwach w Chile w 1962 roku Pelé strzelił gola w pierwszym meczu z Meksykiem, ale w drugim, z Czechosłowacją, doznał kontuzji mięśnia i nie zagrał już do końca turnieju. Zastąpił go Amarildo, a gwiazdą mistrzostw został Garrincha. Brazylia obroniła tytuł, a Pelé zdobył swój drugi złoty medal.
Mundial 1966: brutalna lekcja
W Anglii w 1966 roku Pelé był brutalnie faulowany w meczach z Bułgarią i Portugalią, a Brazylia odpadła już w fazie grupowej. Po turnieju piłkarz zapowiadał, że nie zagra więcej na mistrzostwach świata. Na szczęście dla kibiców zmienił zdanie.
Tysięczny gol
19 listopada 1969 roku na Maracanie, w meczu Santosu z Vasco da Gama, Pelé strzelił z rzutu karnego swojego tysięcznego gola (o milésimo). Mecz przerwano, a kibice wbiegli na boisko. Pelé zadedykował gola dzieciom i apelował o troskę o najmłodszych w Brazylii. Poeta Carlos Drummond de Andrade napisał wtedy słynne zdanie: „Trudne, niezwykłe, nie jest strzelić tysiąc goli, jak Pelé. Niezwykłe jest strzelić jednego gola tak, jak Pelé”.
Mundial 1970: szczyt
Na mistrzostwach w Meksyku w 1970 roku Brazylia z Pelé, Jairzinho, Tostão, Gérsonem, Rivellino i kapitanem Carlosem Alberto stworzyła drużynę, którą wielu ekspertów do dziś uważa za najlepszą reprezentację w historii. W finale Brazylia pokonała Włochy 4:1, a Pelé strzelił pierwszego gola głową. Brazylia jako pierwsza zdobyła mistrzostwo po raz trzeci i na zawsze zatrzymała trofeum Jules'a Rimeta (skradzione później w Rio w 1983 roku i nigdy nieodnalezione).
W reprezentacji Pelé zagrał po raz ostatni w lipcu 1971 roku na Maracanie, w meczu z Jugosławią.
Santos: skarb narodowy
W latach 60. Santos z Pelé był jedną z najsilniejszych drużyn świata: dwukrotnie wygrał Copa Libertadores (1962, 1963) i dwukrotnie Puchar Interkontynentalny (1962, 1963), a także wielokrotnie mistrzostwo stanu São Paulo. Klub jeździł na tournée po całym świecie, a zagraniczne kluby z Europy chciały kupić gwiazdę. Według wielu źródeł rząd Jânio Quadrosa ogłosił w 1961 roku Pelé „skarbem narodowym”, żeby utrudnić jego transfer za granicę.
Z tamtego okresu pochodzi też popularna opowieść o tym, że w 1969 roku strony wojny domowej w Nigerii zawarły rozejm, żeby obejrzeć mecz Santosu. Historycy podchodzą do niej ostrożnie: Santos rzeczywiście grał wtedy w Nigerii, ale dowodów na formalne zawieszenie broni brakuje.
New York Cosmos
W 1974 roku Pelé zakończył grę w Santosie, a w 1975 roku podpisał kontrakt z New York Cosmos w amerykańskiej lidze NASL. Jego przyjazd był jednym z pierwszych wielkich prób spopularyzowania piłki nożnej w USA. W 1977 roku zdobył z Cosmos mistrzostwo ligi, a 1 października 1977 roku rozegrał pożegnalny mecz między Cosmos a Santosem: po połowie w każdej z drużyn.
Ile goli strzelił Pelé?
To jedno z najczęstszych pytań i odpowiedź zależy od tego, kto liczy:
CBF: 1281 goli w 1363 meczach (wszystkie mecze, łącznie z towarzyskimi).
Księga Rekordów Guinnessa: 1283 gole w 1364 meczach, uznane za rekord świata w liczbie goli w karierze.
Santos FC: 1091 goli w 1116 meczach dla klubu.
Reprezentacja według FIFA: 77 goli w 92 meczach oficjalnych.
New York Cosmos: 37 goli w 64 meczach.
Różnice wynikają z tego, że w czasach Pelé kluby rozgrywały mnóstwo meczów towarzyskich i pokazowych, które dziś nie są liczone w oficjalnych statystykach. Licząc tylko mecze o stawkę, liczba goli jest wyraźnie niższa, dlatego niektórzy statystycy kwestionują rekord. Nie zmienia to faktu, że jego skuteczność była wyjątkowa.
Rekord 77 goli w reprezentacji według liczenia FIFA przetrwał ponad pół wieku. We wrześniu 2023 roku, kilka miesięcy po śmierci Pelé, pobił go Neymar. O Neymarze pisałam w osobnym poście.
Nagrody i wyróżnienia
Sportowiec Stulecia według Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (1999).
Piłkarz Stulecia FIFA (2000), wyróżnienie przyznane wspólnie z Diego Maradoną: Maradona wygrał głosowanie internautów, a Pelé głosowanie ekspertów i dziennikarzy.
Honorowa Złota Piłka FIFA (Prix d'Honneur, 2014).
Ambasador ONZ ds. ekologii i środowiska, ambasador dobrej woli UNESCO i UNICEF.
Pelé i polityka: sport, dyktatura i ministerstwo
To temat, który w Brazylii budzi dyskusje do dziś, więc warto przyjrzeć mu się z kilku stron.
Czasy dyktatury
Największe sukcesy Pelé przypadły na lata dyktatury wojskowej (1964–1985). Po mundialu w 1970 roku reżim generała Emílio Garrastazu Médiciego, najbardziej represyjny okres dyktatury, wykorzystywał sukces reprezentacji w propagandzie. Zdjęcia uśmiechniętego Pelé z Médicim i pucharem obiegły kraj.
Pelé przez lata unikał komentowania polityki. W dokumencie Pelé (Netflix, 2021) zapytany o dyktaturę powiedział, że dla niego futbol pozostał taki sam i że osobiście nie odczuł różnicy. Krytycy, wśród nich część dziennikarzy i historyków, uważają, że jako najbardziej wpływowa osoba w kraju mógł zabrać głos w sprawie represji. Jego obrońcy podkreślają, że był sportowcem w państwie, które karało krytyków, a presja na niego była ogromna. W 1984 roku Pelé wystąpił na okładce magazynu Placar w koszulce z hasłem Diretas Já, ruchu domagającego się bezpośrednich wyborów prezydenckich. O samej dyktaturze pisałam w osobnym poście.
Minister sportu i „Lei Pelé”
W latach 1995–1998 Pelé był nadzwyczajnym ministrem sportu w rządzie prezydenta Fernando Henrique Cardoso. Jego nazwiskiem nazwano ustawę z 1998 roku (Lei Pelé), która zniosła tzw. passe, system, w którym klub mógł zatrzymać zawodnika nawet po wygaśnięciu kontraktu. Ustawa zwiększyła swobodę piłkarzy przy zmianie klubów i jest do dziś jedną z najważniejszych regulacji brazylijskiego sportu.
Rasizm
Pelé był pierwszym czarnym sportowcem o tak globalnej rozpoznawalności, co samo w sobie miało znaczenie symboliczne. Jednocześnie część działaczy ruchu czarnych i niektórzy jego koledzy z boiska, na przykład Paulo Cézar Caju z drużyny z 1970 roku, krytykowali go za to, że rzadko mówił publicznie o rasizmie. Pelé wspominał, że na boisku nazywano go obraźliwymi rasistowskimi określeniami, ale że nie przywiązywał do tego wagi i wolał odpowiadać grą. O tym, jak dziś w Brazylii rozmawia się o rasizmie, pisałam w poście o Dniu Świadomości Czarnych.
Życie prywatne
Pelé był trzykrotnie żonaty i miał siedmioro dzieci. Najczęściej opisywaną sprawą z jego życia prywatnego jest historia Sandry Reginy Machado, której ojcostwo sąd potwierdził w 1996 roku po badaniu DNA. Pelé nie utrzymywał z nią kontaktu. Sandra zmarła na raka w 2006 roku. Temat wraca w brazylijskich mediach jako rysa na wizerunku sportowca.
Śmierć i pogrzeb
Od 2021 roku Pelé leczył się z powodu raka jelita grubego. Zmarł 29 grudnia 2022 roku w szpitalu Albert Einstein w São Paulo. Rząd federalny ogłosił trzydniową żałobę narodową, a Três Corações i stan São Paulo siedmiodniową.
Ciało wystawiono na środku boiska stadionu Vila Belmiro w Santos. Według szacunków klubu w ciągu 24 godzin pożegnało go około 230 tysięcy osób. Na stadion przyjechał też prezydent Lula, dla którego była to pierwsza oficjalna podróż poza Brasílię po objęciu urzędu. Kondukt przejechał ulicami Santos, m.in. obok domu jego matki, która miała wtedy 100 lat. Pelé został pochowany w Memorial Necrópole Ecumênica, pionowym cmentarzu w Santos, który sam wybrał.
Dziedzictwo: co Pelé znaczy dla Brazylii
Trudno przecenić rolę Pelé w tym, jak Brazylia widzi samą siebie i jak widzi ją świat. Trzy tytuły mistrzowskie w ciągu 12 lat sprawiły, że Brazylia stała się synonimem piłki nożnej, a określenie futebol-arte, piłka jako sztuka, zaczęło opisywać brazylijski styl gry: kreatywny, techniczny, pełen dryblingów.
W epoce telewizji Pelé był też jednym z pierwszych globalnych celebrytów ze świata sportu. Występował w reklamach, filmach (m.in. w Ucieczce do zwycięstwa z 1981 roku, u boku Sylvestra Stallone'a i Michaela Caine'a) i spotykał się z przywódcami państw. Dla milionów ludzi na świecie był pierwszym Brazylijczykiem, jakiego znali z nazwiska.
Warto też pamiętać, że Pelé nie był jedyną legendą swojej epoki. W Brazylii wielu kibiców starszego pokolenia z równą czułością wspomina Garrinchę, genialnego skrzydłowego, który poprowadził Brazylię do tytułu w 1962 roku, a którego życie zakończyło się tragicznie. Porównania z Maradoną, Messim czy Cristiano Ronaldo wracają przy każdej dyskusji o najlepszym piłkarzu wszech czasów i nie mają jednej odpowiedzi.
O innej brazylijskiej legendzie sportu, której śmierć zjednoczyła kraj w żałobie, pisałam w poście o Ayrtonie Sennie, a o dzisiejszej gwieździe reprezentacji w poście o Virginii i Vinim Jr..
Ciekawostki o Pelé
„Pelé” jest w słowniku. W kwietniu 2023 roku słownik języka portugalskiego Michaelis dodał słowo pelé jako przymiotnik oznaczający kogoś wyjątkowego, niezrównanego, jedynego w swoim rodzaju, np. ele é o pelé do basquete („on jest Pelé koszykówki”). To efekt kampanii, pod którą podpisało się ponad 125 tysięcy osób.
Numer 10. Pelé grał z dziesiątką na plecach i to w dużej mierze dzięki niemu ten numer stał się symbolem najważniejszego, najbardziej kreatywnego zawodnika w drużynie.
Film. W Ucieczce do zwycięstwa (1981) Pelé zagrał jeńca wojennego, który strzela gola przewrotką w meczu z drużyną niemiecką.
Dokumenty i filmy. Netflix wydał w 2021 roku dokument Pelé, a w 2016 roku powstał film fabularny Pelé: narodziny legendy.
Polski akcent. Na mundialu w 1974 roku, już bez Pelé, który zakończył grę w reprezentacji, Brazylia przegrała mecz o trzecie miejsce z Polską 0:1 po golu Grzegorza Laty.
Matka przeżyła syna. Celeste Arantes skończyła 100 lat w listopadzie 2022 roku, kilka tygodni przed śmiercią Pelé.
Śladami Pelé w Santos
Jeśli chcesz zobaczyć miejsca związane z Królem, jedź do Santos, nadmorskiego miasta około 70–80 km od São Paulo. Opisałam je szczegółowo w przewodniku po Santos, a tutaj najważniejsze punkty:
Museu Pelé: muzeum w odrestaurowanych XIX-wiecznych kamienicach przy Largo Marquês de Monte Alegre, w dzielnicy Valongo, otwarte w 2014 roku. Znajdziesz tam koszulki, buty, piłki, trofea, dokumenty i pamiątki z dzieciństwa, m.in. skrzynkę pucybuta. Godziny otwarcia i ceny biletów się zmieniały, więc sprawdź aktualne informacje na stronie urzędu miasta przed wizytą.
Stadion Vila Belmiro: stadion Santos FC, na którym Pelé grał przez 18 lat i gdzie odbyło się jego pożegnanie. W klubie działa też Memorial das Conquistas z trofeami Santosu.
Memorial Necrópole Ecumênica: pionowy cmentarz, w którym znajduje się mauzoleum Pelé, udostępnione odwiedzającym.
Planując wycieczkę do Santos z São Paulo, praktyczne wskazówki dotyczące transportu i bezpieczeństwa znajdziesz też w moim ebooku „Brazylia dla początkujących”.
Dlaczego Pelé powinien interesować Polaków?
Dla wielu Polaków Pelé to po prostu „najlepszy piłkarz w historii”, znany z opowieści rodziców i dziadków. Warto jednak zobaczyć w nim coś więcej: klucz do zrozumienia, czym piłka nożna jest dla Brazylijczyków. To, że w Brazylii mecz reprezentacji potrafi zatrzymać cały kraj, a porażka staje się narodową traumą, ma swoje korzenie właśnie w latach 1950–1970, w historii Maracanazo i trzech tytułach zdobytych z Pelé.
To też dobra lekcja o tym, jak jedna postać może być jednocześnie symbolem jedności narodowej i przedmiotem sporów: o politykę, o rasizm, o odpowiedzialność ludzi sławnych.
Podsumowanie
Pelé był chłopcem z Bauru, który w wieku 17 lat został mistrzem świata, strzelił ponad tysiąc goli, trzy razy zdobył mundial i zmienił to, jak świat patrzy na Brazylię. Był też postacią złożoną: bohaterem narodowym, ministrem, ale też sportowcem krytykowanym za milczenie w czasach dyktatury i za niektóre decyzje w życiu prywatnym. Jego dziedzictwo to przede wszystkim brazylijska wiara, że futbol może być sztuką, a chłopak z niczym może zostać królem.
Drummond miał rację: niezwykłe było nie to, że Pelé strzelił tysiąc goli, ale to, jak je strzelał.
Brazylijska piłka i jej legendy to temat, do którego często wracam na Instagramie @brazyliada, a raz w miesiącu w newsletterze Brasletter zbieram najciekawsze historie z Brazylii.
FAQ: najczęściej zadawane pytania o Pelé
Jak naprawdę nazywał się Pelé? Edson Arantes do Nascimento. W domu nazywano go Dico, a przydomek „Pelé” dostał w szkole w Bauru, prawdopodobnie od przekręcanego przez niego imienia bramkarza Bilé.
Kiedy urodził się i kiedy zmarł Pelé? Urodził się 23 października 1940 roku w Três Corações w stanie Minas Gerais. Zmarł 29 grudnia 2022 roku w São Paulo, w wieku 82 lat, z powodu powikłań raka jelita grubego.
Ile goli strzelił Pelé? Według CBF 1281 goli w 1363 meczach, a według Księgi Rekordów Guinnessa 1283 gole w 1364 meczach. Liczby te obejmują mecze towarzyskie. W reprezentacji Brazylii według FIFA strzelił 77 goli w 92 meczach.
Ile mistrzostw świata zdobył Pelé? Trzy: w 1958 roku w Szwecji, w 1962 roku w Chile i w 1970 roku w Meksyku. Jest jedynym piłkarzem w historii z trzema tytułami mistrza świata.
W jakich klubach grał Pelé? W Santos FC (1956–1974) i w New York Cosmos (1975–1977). W Brazylii nigdy nie grał w innym klubie niż Santos.
Dlaczego Pelé nazywany jest królem futbolu? Przydomek O Rei („Król”) pojawił się już w 1958 roku, m.in. w felietonie Nelsona Rodriguesa, i utrwalił się po kolejnych sukcesach. W 2000 roku FIFA uznała go za Piłkarza Stulecia (wspólnie z Diego Maradoną).
Gdzie jest pochowany Pelé? W Santos, w Memorial Necrópole Ecumênica, pionowym cmentarzu, który sam wybrał. Mauzoleum jest udostępnione odwiedzającym.
Czy warto odwiedzić Muzeum Pelé w Santos? Tak, jeśli interesujesz się piłką nożną lub historią Brazylii. Muzeum leży w historycznym centrum, blisko Muzeum Kawy, więc łatwo połączyć oba miejsca w jeden dzień. Przed wizytą sprawdź aktualne godziny otwarcia i ceny biletów.