Guaraná to pnącze z lasów Amazonii (Paullinia cupana), którego czarne nasiona zawierają kilka procent kofeiny, czyli według różnych źródeł od dwóch do ośmiu procent, więcej niż ziarna kawy. W Brazylii to samo słowo oznacza roślinę, proszek z jej nasion i bardzo popularny gazowany napój o owocowym smaku. Najsłynniejsza marka, Guaraná Antarctica, istnieje od 1921 roku, a roślinę udomowił lud Sateré-Mawé na długo przed pojawieniem się Europejczyków.
W Polsce guaranę zna się głównie ze składu energetyków i suplementów diety. W Brazylii jest zupełnie inaczej: to jeden z najbardziej tradycyjnych i najchętniej pitych smaków, dostępny w wielu markach, od ogólnokrajowych po takie, które kupisz tylko w jednym stanie. Za tym smakiem stoi jednak historia, której nie widać na etykiecie: legenda o oku zabitego chłopca, ręczny zbiór owoców w Amazonii, pierwsze w kraju oznaczenie geograficzne dla ludu rdzennego i marki zdobywające kolejne stany.
W tym tekście wyjaśniam, czym właściwie jest guaraná, skąd pochodzi, gdzie rośnie dziś, ile ma kofeiny, jak z owocu powstał napój i które marki warto znać. Na końcu znajdziesz też krótki rozdział o zdrowiu, bo wokół guarany krąży wiele uproszczeń.
Guaraná w skrócie:
Czym jest: pnącze z Amazonii, z którego nasion robi się proszek, wałki zwane bastão i ekstrakt do napojów.
Kto ją udomowił: lud Sateré-Mawé, żyjący w rejonie rzek Maués i Andirá.
Kofeina: w nasionach kilka procent (źródła podają różne przedziały), a według jednego z przeglądów około czterokrotnie więcej niż w ziarnach kawy.
Stolica guaraná: Maués w stanie Amazonas, około 270 km od Manaus.
Największy producent w kraju: według jednego ze źródeł stan Bahia, przed Amazonią.
Najsłynniejszy napój: Guaraná Antarctica, wprowadzona na rynek 18 sierpnia 1921 roku.
Ciekawostka: w październiku 2020 roku lud Sateré-Mawé dostał pierwsze w Brazylii oznaczenie geograficzne przyznane ludowi rdzennemu.
Czym jest guaraná: roślina, proszek czy napój?
Wszystkim po trochu. Guaraná to przede wszystkim roślina z rodziny mydleńcowatych, pnącze rosnące w ciepłym, wilgotnym klimacie Amazonii. Występuje w Brazylii, a także w Peru, Kolumbii, Gujanie i Wenezueli. Słowo „guaraná" pochodzi według jednego ze źródeł z języka tupi i oznacza roślinę, która pnie się po innym drzewie. Lud Sateré-Mawé nazywa ją waraná. O tym, jak wiele słów z języków rdzennych trafiło do brazylijskiego portugalskiego, pisałam już w poście o wpływie języków Indian i tupi-guarani.
Dziko rosnące pnącze może mieć kilkanaście metrów, ale w uprawie przybiera postać krzewu, który osiąga kilka metrów wysokości. Liście są pierzaste i długie, nawet do około 40 centymetrów, a drobne białe kwiaty zbierają się w kwiatostany, które potrafią przekraczać 30 centymetrów. Owoc to czerwona torebka. Gdy dojrzeje i pęknie, odsłania czarne nasiono otoczone białą osnówką. Kontrast czerni, bieli i czerwieni przypomina oko, dlatego ta roślina bywa nazywana „okiem bogów". Zwykle w jednym owocu są od jednego do czterech nasion.
Z nasion robi się kilka rzeczy:
proszek, który rozpuszcza się w wodzie;
bastão, czyli twardy wałek ze sprasowanej masy z nasion, który tradycyjnie ściera się na szorstkiej powierzchni;
syropy i ekstrakty, bazę gazowanych napojów;
suplementy, batony energetyczne, lody i kosmetyki.
Skąd pochodzi guaraná? Legenda o oku bogów
Roślinę udomowili Sateré-Mawé, lud mieszkający w rejonie rzek Maués i Andirá. Według przekazów udomowienie rozpoczęło się prawdopodobnie około dwóch tysięcy lat temu, po przybyciu tego ludu na te tereny. Dla Sateré-Mawé guaraná jest czymś więcej niż rośliną: to część kultury, wiedzy i edukacji, przekazywana z pokolenia na pokolenie. Jeden z przedstawicieli ludu określił ją mianem „princípio de sabedoria", czyli zasady mądrości.
Najpopularniejsza legenda opowiada o chłopcu. Zazdrosny zły bóg zwabił dziecko w głąb lasu i je zabił. Dobry bóg zasadził lewe oko chłopca we wsi, a z niego wyrosła pierwsza roślina guaraná. W innej wersji bóg Tupã poleca pogrzebać oczy dziecka i podlewać je łzami przez cztery księżyce, a z nich wyrasta „roślina życia". W obu opowieściach owoce przypominają oczy, stąd nazwa „oko bogów".
W XVII wieku o guaranie pisał jezuita Betendorf. Według jego relacji Sateré-Mawé cenili ją tak, jak Europejczycy złoto, bo dawała energię podczas polowań. Używano jej też przy gorączce, bólach głowy i jako środka moczopędnego, a już wtedy ostrzegano, że nadmiar może powodować bezsenność. Tradycyjny napój, zwany çapó, przygotowuje się, ścierając suszony wałek na wodę.
Gdzie rośnie guaraná dziś? Maués, Bahia i oznaczenia geograficzne
Brazylia jest jedynym i największym producentem guaraná na świecie. Główne uprawy znajdują się w gminie Maués w stanie Amazonas oraz w stanie Bahia. Maués nazywane jest stolicą guaraná, a miasto leży około 270 km od Manaus. Jeśli planujesz podróż do Amazonii, zajrzyj do mojego postu o Manaus, bramie do Amazonii.
Według jednego ze źródeł (opartego na danych Conab, instytucji badającej rolnictwo) Bahia odpowiada za około dwie trzecie krajowej produkcji, a Amazonia za niecałą jedną piątą. Inne źródło wskazuje, że Bahia przewyższa Amazonię wydajnością dzięki korzystniejszemu klimatowi i żyźniejszym glebom. Uprawę prowadzą głównie drobni rolnicy w ramach rolnictwa rodzinnego.
W 2018 roku produkt „Guaraná de Maués" dostał oznaczenie geograficzne typu Indicação de Procedência. Wniosek złożyło w 2015 roku stowarzyszenie producentów. Co ważne, obszar tego oznaczenia nie obejmuje Terra Indígena Andirá-Marau, i to na prośbę samego ludu rdzennego. W październiku 2020 roku brazylijski urząd INPI uznał z kolei oznaczenie dla guaraná ludu Sateré-Mawé, reprezentowanego przez konsorcjum producentów. Był to pierwszy w Brazylii taki przypadek, a procedura trwała ponad dziesięć lat. W momencie decyzji w kraju zarejestrowano 72 oznaczenia geograficzne.
Uprawa jest rzemieślnicza. Nasiona suszy się i wędzi, dzięki czemu bastão ma charakterystyczny kolor, aromat i smak. Na wyznaczonym obszarze nie wolno rozmnażać roślin metodą klonowania. W uprawie przemysłowej roślinę rozmnaża się przez ukorzenianie sadzonek, bo nasiona są bardzo zróżnicowane genetycznie.
Jak uprawia się i przetwarza guaranę?
Roślina zaczyna owocować znacząco po około pięciu latach, choć pierwsze owoce mogą pojawić się już w drugim roku. Owoce zbiera się ręcznie w porze suchej, gdy cała kiść jest dojrzała. Kiść odcina się nożyczkami lub sekatorem albo odłamuje ręcznie, a przy nierównym dojrzewaniu zrywa się owoce pojedynczo.
Dalej proces wygląda tak:
Owoce obiera się ręcznie albo moczy w wodzie lub odkłada na kilka dni, aż skórka zmięknie.
Nasiona oddziela się i myje.
Praży się je, a następnie mieli na proszek.
Z zwilżonej i ubitej masy formuje się wałki bastão, które suszy się około dziesięciu dni.
Konsument tradycyjnie ściera bastão na kamieniu albo, według jednego ze źródeł, na wysuszonym języku ryby pirarucu. W regionie guaraná jest produktem na co dzień: kupują ją mieszkańcy wsi i miast. Ziarno trafia też do przetwórni, a stamtąd do São Paulo w ciągu około dwóch dni.
Ile kofeiny ma guaraná?
To jedna z największych zalet i jednocześnie jedna z największych pułapek tej rośliny. Przegląd historyczny i etnofarmakologiczny podaje, że nasiona zawierają od 2 do 7,5 procent kofeiny. Inne źródła wskazują zakresy od 3 do 6 procent owocu albo od 4 do 8 procent nasion. Różnice wynikają z metodyki i odmiany, więc najlepiej traktować te liczby jako przedział.
Poza kofeiną w nasionach są teobromina i teofilina, a także taniny, które według jednego z opracowań mogą stanowić około 16 procent. Autorzy przeglądu piszą, że kofeina w guaranie wiąże się z taninami, co może wydłużać odczuwalne działanie pobudzające w porównaniu z kawą. Zastrzegają jednak, że opierają się tu na książce, a nie na badaniach klinicznych.
Warto odróżnić proszek od napoju. Gazowany napój zawiera tylko część ekstraktu, więc jego działanie jest dużo łagodniejsze niż proszku z nasion. Za bezpieczną dzienną dawkę kofeiny dla dorosłych przyjmuje się 400 miligramów. O tym, jak w Brazylii patrzy się na kofeinę u najmłodszych, pisałam w poście o dzieciach i kawie w Brazylii.
Jak z owocu powstał napój? Historia przemysłu guaranowego
Przemysłowe wykorzystanie guarany zaczęło się w Brazylii na początku XX wieku. W 1905 roku lekarz z Resende w stanie Rio de Janeiro opracował syrop z owoców. Rok później, w 1906, w Santa Maria w Rio Grande do Sul pojawił się Guaraná Cyrilla, uznawany za pierwszy napój z guaraná. Pierwsza wersja była cierpka i bardzo gorzka, więc nie zdobyła popularności.
Przełomem było dopracowanie receptury. Według dostępnych źródeł 18 sierpnia 1921 roku firma Companhia Antarctica Paulista wprowadziła na rynek Guaraná Champagne Antarctica. Recepturę opracował chemik i profesor farmacji Pedro Baptista de Andrade, który sprzedał ją Antarctice. Firma opracowała sposób usuwania cierpkości i goryczy. Była to pierwsza marka sprzedająca gazowany napój guaraná na szeroką skalę.
Kolejne daty:
1962: powstaje fabryka ekstraktu w Maués.
1981: wprowadzono puszkę stalową.
1984: pojawia się szklana butelka o pojemności 290 ml.
1988: powstaje linia dietetyczna.
2000: firmy Antarctica i Brahma łączą się, tworząc AmBev, a większość konkurencyjnych marek guaraná wycofano.
2002: napój zmienia nazwę na Guaraná Antarctica i staje się sponsorem reprezentacji Brazylii.
2023: w ofercie pojawia się wersja Zero Açúcar, czyli bez cukru. Według danych Ambev w 2024 roku sprzedała się o około 50 procent lepiej niż rok wcześniej.
Według bilansu Ambev za 2024 rok marka osiągnęła milion punktów sprzedaży detalicznej, w tym barów, restauracji i supermarketów. Napój produkuje się dziś między innymi w Brazylii, Portugalii i Japonii i jest dostępny w wielu krajach świata.
Jakie są inne marki guaraná? Smak zależy od stanu
Guaraná Antarctica to najbardziej znana marka, ale wcale nie jedyna. W Brazylii działa wiele napojów guaranowych, a część z nich jest regionalna:
Kuat: marka Coca-Coli dostępna w całym kraju.
Guaraná Jesus: różowy, słodki napój z Maranhão z nutą goździka i cynamonu. Stworzył go w latach 20. XX wieku farmaceuta Jesus Norberto Gomes, a w 2001 roku markę kupiła Coca-Cola. Do 2016 roku sprzedawano go głównie w Maranhão, Piauí i Tocantins, dziś jest dostępny w co najmniej 15 stanach.
Tuchaua: marka skierowana do północy kraju, obecna na festiwalu w Parintins.
Guarapan: napój z Minas Gerais, powstały w latach 40. XX wieku, sprzedawany tylko w tym stanie, znany z niebieskiego opakowania i smaku jabłka.
Guaraná Charrua: marka popularna wśród mieszkańców Rio Grande do Sul.
Fanta Guaraná: wersja znana z oferty Coca-Coli, wprowadzona w 2017 roku.
Według informacji Coca-Coli wszystkie jej napoje guaranowe wykorzystują guaranę w stu procentach pochodzącą z Amazonii. Marki regionalne bywają też częścią lokalnych świąt. Pisałam już o tym, jak wyglądają zimowe święta w czerwcu, w poście o Festa Junina, a kampanie Coca-Coli z 2024 roku zakładały obecność marek guaraná na festiwalach w Parintins i Caruaru. Caruaru artykuł opisuje jako największe São João na świecie.
Gdzie jeszcze używa się guarany?
Poza napojami guaraná trafia do lodów, kosmetyków, leków, syropów, proszków, batonów energetycznych i rękodzieła. Eksportuje się ją jako napój lub suplement do Argentyny i Chile, a w USA, Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii i Portugalii bywa składnikiem napojów energetycznych, produktów dietetycznych i naturalnych. Za granicą nazywana jest czasem „brazylijskim kakao".
Jeśli lubisz inne amazońskie owoce, przeczytaj o açaí i jego historii. Obie rośliny łączy region, z którego pochodzą, ale i podobne wyzwanie: rosnący popyt na rynku krajowym i zagranicznym zachęca do poszerzania upraw, a część źródeł ostrzega, że może to oznaczać wycinkę fragmentów Amazonii pod nowe plantacje.
Czy guaraná jest zdrowa? Co mówią badania
To temat, wokół którego narosło dużo mitów. Autorzy przeglądu historycznego i etnofarmakologicznego piszą, że niewiele badań potwierdza wpływ kofeiny z guaraná na wydolność sportową czy seksualną. Guaranę stosuje się w odchudzaniu i uważa się, że pomaga zmniejszać apetyt, ale przegląd nie podaje na to szczegółowych danych. Inne źródła wspominają o działaniu przeciwutleniającym, przeciwdrobnoustrojowym i przeciwzapalnym, zaznaczając jednak, że wiele efektów wymaga dalszych badań.
Przy nadmiernym spożyciu guaraná może powodować bezsenność, drażliwość i przyspieszone bicie serca. Nie zaleca się jej osobom z nadciśnieniem ani z padaczką, a połączenie z efedryną zwiększa ryzyko poważnych powikłań. Przegląd zwraca też uwagę, że rośnie liczba zgłoszeń przedawkowania kofeiny, a większość napojów z guaraná zawiera dużo syropu glukozowo-fruktozowego.
To nie jest porada medyczna. Jeśli przyjmujesz leki, masz problemy z sercem, ciśnieniem albo jesteś w ciąży, skonsultuj się z lekarzem, zanim sięgniesz po suplementy z guaraną.
Błędy i mity wokół guarany
Mit: guaraná to to samo co napój. Napój zawiera tylko ekstrakt, a proszek z nasion działa dużo silniej.
Mit: wszystkie napoje guaranowe smakują tak samo. Guaraná Jesus ma nuty goździka i cynamonu, Guarapan smakuje jabłkiem, a Antarctica ma własny, rozpoznawalny smak.
Mit: bezcukrowa wersja jest zdrowsza w każdej sytuacji. To po prostu inny wariant, a zawartość kofeiny nadal zależy od produktu.
Błąd: traktowanie suplementu jak niewinnego dodatku. Kofeina z guarany liczy się do dziennej dawki, tak samo jak kawa.
Ciekawostki kulturowe i historyczne
Guaraná jest jednym z symboli narodowych w sensie kulinarnym: pojawia się w reklamach, sponsoruje reprezentację i towarzyszy rodzinnym obiadom. Pisząc o jej historii, trudno pominąć fakt, że wiedza o tej roślinie przyszła od Sateré-Mawé, a dziś to oni są wskazywani jako beneficjenci pierwszego oznaczenia geograficznego dla ludu rdzennego w Brazylii. Napój, który stoi w lodówce w każdym brazylijskim sklepie, ma więc korzenie w tradycji, która liczy kilkaset lat, a według przekazów ponad tysiąc.
Podsumowanie
Guaraná to roślina, napój i opowieść o tym, jak tradycja rdzennych mieszkańców Amazonii stała się częścią masowej kultury Brazylii. Z jednej strony jest to ręcznie zbierane pnącze i wałek ścierany na kamieniu, z drugiej puszka w lodówce w barze. Jeśli kiedyś zobaczysz ją w brazylijskim sklepie, wiesz już, że w środku jest znacznie więcej historii, niż sugeruje etykieta.
Napój, który pije cała Brazylia, zaczyna się od jednego czarnego nasiona, w którym ludzie od wieków widzą oko.
Więcej historii o Brazylii dostaniesz w newsletterze Brasletter, a na co dzień opowiadam o polsko-brazylijskim życiu na Instagramie @brazyliada.
FAQ: najczęstsze pytania o guaraná
Co to jest guaraná?
To pnącze z Amazonii (Paullinia cupana), którego nasiona zawierają dużo kofeiny. W Brazylii tak nazywa się też popularny gazowany napój z ekstraktem tej rośliny.
Skąd pochodzi guaraná?
Z Amazonii. Roślinę udomowił lud Sateré-Mawé, a dziś główne uprawy znajdują się w gminie Maués w stanie Amazonas oraz w stanie Bahia.
Czy guaraná ma więcej kofeiny niż kawa?
Nasiona guaraná zawierają według przeglądu naukowego kilka procent kofeiny, około czterokrotnie więcej niż ziarna kawy. Gazowany napój zawiera jednak tylko część ekstraktu, więc działa łagodniej niż proszek.
Kto wymyślił Guaraná Antarctica?
Recepturę opracował Pedro Baptista de Andrade, a napój trafił na rynek 18 sierpnia 1921 roku jako Guaraná Champagne Antarctica firmy Companhia Antarctica Paulista.
Czym jest Maués?
To gmina w stanie Amazonas, około 270 km od Manaus, nazywana stolicą guaraná. Od 2018 roku produkt „Guaraná de Maués" ma oznaczenie geograficzne.
Jakie marki guaraná są popularne w Brazylii?
Najbardziej znana jest Guaraná Antarctica. Są też Kuat, Guaraná Jesus, Tuchaua, Guarapan, Guaraná Charrua i Fanta Guaraná, a część marek jest sprzedawana tylko regionalnie.
Czy guaraná jest bezpieczna?
W rozsądnych ilościach, jak inne źródła kofeiny. Nadmiar może powodować bezsenność i przyspieszone bicie serca, a osoby z nadciśnieniem lub padaczką powinny skonsultować się z lekarzem.
Co oznacza słowo guaraná?
Według jednego ze źródeł pochodzi z języka tupi i oznacza roślinę pnącą się po innym drzewie. Lud Sateré-Mawé nazywa ją waraná.