Bahia to piąty co do wielkości stan Brazylii (około 564,7 tys. km², prawie dwa razy więcej niż Polska) i czwarty pod względem liczby ludności (14,7 mln mieszkańców w 2022 roku). Na pierwszy wyjazd zaplanuj minimum 7 do 10 dni: 2 do 3 dni w Salvadorze, kilka dni na wybrzeżu (Praia do Forte, Morro de São Paulo albo Trancoso) i, jeśli lubisz góry, 3 do 4 dni w Chapadzie Diamantinie. Najłatwiej jechać między wrześniem a marcem, a wyjątkowo gorący jest okres od grudnia do lutego, kiedy ceny są najwyższe.
Bahię często nazywa się „kolebką Brazylii", i nie jest to tylko slogan turystyczny. Salvador był pierwszą stolicą kolonii od 1549 do 1763 roku, tu przypłynęły statki z niewolnikami, tu ukształtowały się candomblé, capoeira i muzyka, którą dziś kojarzysz z całą Brazylią. A jednocześnie Bahia to setki kilometrów plaż, wyspy bez samochodów, góry z wodospadami i półpustynny sertão.
W tym przewodniku zebrałam najważniejsze regiony stanu, kilka dat i faktów historycznych, dojazd, pory roku, bezpieczeństwo i orientacyjne koszty.
Bahia w pigułce:
Gdzie: północny wschód Brazylii, stolica to Salvador
Powierzchnia: około 564,7 tys. km² (Polska: około 313 tys. km²)
Ludność: 14,7 mln (spis 2022), Salvador: 2,42 mln (piąte miasto kraju)
Najlepszy czas: wrzesień-marzec na wybrzeże, maj-wrzesień na góry (Chapada)
Ile dni: 7 do 10 na pierwszy wyjazd, 2 do 3 tygodni na pełniejszy objazd
Lotnisko: Salvador (SSA), loty krajowe i międzynarodowe
Co zobaczyć: Pelourinho, Praia do Forte, Morro de São Paulo, Trancoso, Itacaré, Chapada Diamantina
Dla kogo: dla miłośników kultury afro-brazylijskiej, plaż i trekkingu
Bahia w liczbach i na mapie
Bahia leży na północnym wschodzie kraju, nad Atlantykiem, i graniczy z ośmioma stanami. Według danych encyklopedycznych ma około 564,7 tys. km². Dla porównania Polska ma około 313 tys. km², więc odległości są ogromne i jeden wyjazd nie obejmie całego stanu. Bahia ma też jedno z najdłuższych wybrzeży wśród brazylijskich stanów, ale liczby w źródłach różnią się w zależności od metody pomiaru, więc nie podaję jednej wartości.
Salvador, stolica, miało w 2022 roku 2 418 005 mieszkańców. To spadek o niemal 10 procent od 2010 roku i jednocześnie zmiana miejsca w rankingu: z trzeciego na piąte największe miasto Brazylii, po São Paulo, Rio de Janeiro, Brasílii i Fortalezie. Często powtarzane „Salvador to trzecie miasto Brazylii" jest więc nieaktualne.
Stan obejmuje kilka bardzo różnych krain: wybrzeże (Costa dos Coqueiros, Baía de Todos os Santos, Costa do Dendê, Costa do Cacau, Costa do Descobrimento), góry Chapady Diamantiny oraz suchy interior zwany sertão.
Dlaczego Bahia to „kolebka Brazylii"
Pierwsza stolica. Portugalczycy założyli Salvador w 1549 roku jako centrum administracyjne kolonii. Stolicą pozostawał do 1763 roku, kiedy władze przeniesiono do Rio de Janeiro.
Port niewolniczy. Do Brazylii przywieziono w czasach niewolnictwa około 5 milionów Afrykanów, więcej niż do jakiegokolwiek innego kraju obu Ameryk. Bahia, a zwłaszcza Salvador i region Recôncavo z plantacjami trzciny cukrowej, była jednym z najważniejszych punktów tej historii. Ludzie ci pochodzili z różnych części Afryki Zachodniej i Środkowej, między innymi z terenów dzisiejszej Nigerii, Beninu i Angoli.
Kultura afro-brazylijska. To od nich pochodzą religie (candomblé), rytmy (samba, samba-reggae, ijexá), kuchnia (olej palmowy dendê, acarajé, moqueca) i walka-taniec, czyli capoeira. O religiach afro-brazylijskich pisałam szerzej w poście o religiach afrobrazylijskich.
Mówiąc „kolebka", warto pamiętać, że to nie jedyne miejsce, gdzie ta kultura się rozwijała (podobne procesy zachodziły też w Rio, Pernambuco czy Maranhão). Bahia jest jednak miejscem, gdzie widać ją najwyraźniej na ulicy.
Salvador: serce kulturalne Bahii
Salvador to miasto, w którym spędzisz najwięcej czasu, jeśli interesują Cię historia i kultura. Zaplanuj 2 do 3 dni.
Pelourinho
Centrum historyczne Salvadoru zostało wpisane na listę UNESCO w 1985 roku. Nazwa Pelourinho oznacza pręgierz, słup, przy którym publicznie karano niewolników, więc ta kolorowa dzielnica ma ciemną historię. Dziś to kolonialne domy z XVII do XIX wieku, kościoły w stylu barokowym, brukowane uliczki, restauracje, muzyka na żywo i stragany z pamiątkami.
Praktycznie: dzielnica jest najbardziej bezpieczna w dzień i wieczorem w dni, kiedy są koncerty i dużo ludzi. W nocy lepiej wracać Uberem niż pieszo. Szczegółowy opis dzielnic i atrakcji znajdziesz w poście o tym, co zobaczyć w Salvadorze.
Elevador Lacerda
Historyczna winda z 1873 roku łączy górne miasto (Cidade Alta) z dolnym (Cidade Baixa), położonym przy porcie. Ma około 72 metry wysokości, a z góry widać Baía de Todos os Santos. To jednocześnie praktyczny środek transportu i punkt widokowy. Bilet jest symboliczny, ale sprawdź aktualną cenę.
Capoeira
Capoeira pojawiła się w Brazylii w czasach niewolnictwa, a jej korzenie wiążą się z tradycjami afrykańskimi, przede wszystkim z terenów dzisiejszej Angoli. Przez długi czas była prześladowana. Mestre Bimba, twórca stylu Capoeira Regional, w latach 30. XX wieku otworzył w Salvadorze pierwszą zarejestrowaną szkołę, co przyczyniło się do zmiany postrzegania tej sztuki. Roda de capoeira, czyli krąg capoeiry, została w 2014 roku wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.
W Salvadorze pokazy i treningi zobaczysz w okolicy Pelourinho i w szkołach. Podczas oglądania roda napiwki dla grających są mile widziane.
Muzyka i bloco afro
Olodum, grupa z Pelourinho założona w 1979 roku, gra samba-reggae i jest jedną z najsłynniejszych grup bahiańskich. Michael Jackson nagrał z nią w 1996 roku część teledysku „They Don't Care About Us". Ilê Aiyê, założona w 1974 roku, uważana jest za pierwszy bloco afro w Brazylii i od początku promuje czarną tożsamość. Dodatkowo z Salvadoru wywodzi się axé, gatunek popularny od lat 80. i 90.
Karnawał w Salvadorze
Karnawał w Salvadorze różni się od tego w Rio: to przede wszystkim impreza uliczna z trio elétrico, czyli ciężarówkami z potężnymi nagłośnieniami, za którymi idą tłumy. W marcu 2025 roku miasto ogłosiło, że Guinness World Records uznał go za największy karnawał z trio elétrico na świecie, chociaż w materiałach prasowych pojawiły się rozbieżności co do formy tego uznania, więc zachowuję ostrożność. Urzędowe bilanse mówią o milionach uczestników w ciągu kilku dni.
Rezerwuj noclegi i transport z dużym wyprzedzeniem, bo ceny rosną wielokrotnie.
Candomblé
Candomblé to religia ukształtowana w Brazylii przez Afrykanów i ich potomków, oparta na kulcie orixás, czyli bóstw związanych z siłami natury. W Brazylii bywa łączona z katolicyzmem w zjawisku synkretyzmu: orixás utożsamiano ze świętymi katolickimi, co pozwalało kontynuować kult w czasach prześladowań. Ceremonie odbywają się w terreiros, czyli świątyniach.
Według spisu z 2022 roku (osoby w wieku 10 lat i więcej) umbanda lub candomblé deklaruje w Bahii 1,0 procent mieszkańców, ale wpływ tych tradycji na kulturę, muzykę i język jest znacznie większy niż sama liczba wyznawców. Tradycyjne stwierdzenie „2 do 3 procent" nie wynika z tych danych.
Czy turysta może wziąć udział w ceremonii? Niektóre terreiros przyjmują gości, ale to praktyka religijna, nie pokaz. Zapytaj z wyprzedzeniem, najlepiej przez lokalnego przewodnika lub kontakt z terreiro, ubierz się skromnie, nie fotografuj bez zgody i zachowuj ciszę.
Kuchnia bahiańska
Kuchnia Bahii łączy wpływy afrykańskie, portugalskie i rdzenne. Składniki to olej palmowy dendê, mleko kokosowe, ostra papryczka malagueta oraz owoce morza. Co spróbować:
Acarajé: smażona kula z masy z fasoli czarnookiej, nadziewana pastą vatapá, krewetkami i sałatką. Sprzedają je baianas, kobiety w tradycyjnych białych strojach.
Moqueca baiana: gulasz rybny lub krewetkowy z dendê i mlekiem kokosowym, podawany z ryżem i farofą (mąką z manioku).
Vatapá: kremowa pasta z chleba, krewetek, orzechów i dendê.
Bobó de camarão: krewetki w kremowym sosie z manioku.
Caruru: okra z krewetkami.
Cocada: kokosowy deser, biały lub ciemny.
Wybrzeże północne od Salvadoru
Praia do Forte
Wioska plażowa położona na północ od Salvadoru, znana z Projeto Tamar, czyli programu ochrony żółwi morskich. Centrum odwiedzin leży przy głównej plaży, około 10 minut pieszo od wioski. Zobaczysz tam baseny z żółwiami, wylęgarnię, akwaria z rekinami i płaszczkami. Bilet dla dorosłych kosztował w jednym z przewodników R$ 38, a dzieci od 6 lat i seniorzy płacą połowę (sprawdź aktualny cennik).
Praia do Forte to dobry wybór dla rodzin: fale są spokojniejsze, a infrastruktura rozwinięta.
Linha Verde
Droga BA-099, zwana Linha Verde, biegnie wzdłuż wybrzeża na północ od Salvadoru. Po drodze są mniej zatłoczone plaże, jak Guarajuba, Imbassaí i Sítio do Conde. To najprostsza trasa dla osób z samochodem.
Mangue Seco
Mangue Seco, przy granicy ze stanem Sergipe, to wioska otoczona wydmami i mangrowcami. Dojazd jest utrudniony: zwykle łodzią z Pontal po stronie Sergipe albo 4x4 po wydmach. To miejsce dla osób, które szukają ciszy.
Baía de Todos os Santos i wyspy bez samochodów
Zatoka Wszystkich Świętych, według tradycji nazwana tak przez Portugalczyków 1 listopada 1501 roku, to jedna z najważniejszych zatok w historii kolonii. Na południe od niej, w archipelagu Tinharé, leżą dwie wyspy, na które nie dojedziesz samochodem.
Morro de São Paulo
Główna miejscowość wyspy Tinharé nie ma połączenia drogowego z lądem. Dojedziesz:
katamaranem z Salvadoru (Terminal Marítimo): około 2,5 godziny, według jednego z przewodników R$ 127,80 w obie strony plus około R$ 11 opłaty portowej; rejsy bywają odwoływane przy złej pogodzie, a część osób choruje na morzu;
transferem lądowo-wodnym (prom do Itaparica, autobus do Valença, łódź): około 4,5 godziny, taniej;
małym samolotem: około 25 minut, zwykle od R$ 500 do R$ 1300 od osoby.
Na wyspie obowiązuje opłata TUPA (opłata środowiskowa) w wysokości R$ 50 od osoby według przewodnika; dzieci poniżej 5 lat i osoby powyżej 60 lat są zwolnione. W tym samym źródle pojawia się niespójna kwota R$ 20, więc przed wyjazdem sprawdź oficjalny serwis opłaty.
Plaże są ponumerowane: Primeira Praia najbliżej wioski, z barami i życiem nocnym, Segunda Praia najpopularniejsza, Terceira spokojniejsza, Quarta najcichsza. Przy odpływie na Segunda Praia tworzą się naturalne baseny. Latem, od grudnia do lutego, jest tłoczno.
Boipeba
Boipeba to cichsza wyspa na południe od Morro, dostępna łodzią z Morro lub z Valença. Samochodów tu nie ma, turystów mniej, a plaże są długie i dzikie. To opcja dla par i osób, które wolą spokój od imprez.
Wybrzeże południowe: Costa do Descobrimento
Nazwa „Wybrzeże Odkrycia" nawiązuje do tego, że w 1500 roku w tej okolicy wylądował Pedro Álvares Cabral, a według tradycji stało się to 22 kwietnia.
Porto Seguro i Arraial d'Ajuda
Porto Seguro ma Cidade Histórica na wzgórzu, ale samo miasto jest bardziej komercyjne i imprezowe. Wiele osób traktuje je jako bazę do wyjazdów dalej. Arraial d'Ajuda, po drugiej stronie rzeki Buranhém, to wioska na klifie z kolorową ulicą Rua do Mucugê i plażami, na przykład Mucugê i Pitinga. Dojeżdża się promem z Porto Seguro.
Trancoso
Trancoso zaczynało jako wioska rybacka, którą odkryli hipisi, a dziś jest jednym z droższych kurortów Bahii. Sercem wioski jest Quadrado, trawiasty plac otoczony kolorowymi domami i kościołem Igreja de São João Batista. Wieczorami restauracje i bary tętnią życiem. W Trancoso działa luksusowy hotel UXUA Casa Hotel & Spa, założony w 2009 roku przez Wilberta Dasa, dawnego dyrektora kreatywnego marki Diesel. To raczej wyjazd dla osób z większym budżetem.
Caraíva
Caraíva to mała wioska nad rzeką, bez asfaltu i bez samochodów w centrum. Dojazd wymaga przeprawy łodzią przez rzekę. Atmosfera jest prosta i hipisowska. Ceny noclegów są zwykle niższe niż w Trancoso, ale infrastruktura skromniejsza, więc sprawdź warunki przed rezerwacją.
Costa do Cacau: Ilhéus i Itacaré
Ilhéus to historyczne centrum uprawy kakao. Tutaj osadzone są powieści Jorge Amado (1912-2001), jednego z najsłynniejszych brazylijskich pisarzy, między innymi „Gabriela, goździk i cynamon". W mieście działa Bar Vesúvio, który pojawia się w tej literaturze, oraz dom-muzeum pisarza. Warto też odwiedzić plantację kakao z degustacją czekolady.
Itacaré to miejscowość znana z surfingu, trekkingu w lesie atlantyckim i dzikich plaż, do których dochodzi się ścieżkami przez las. Atmosfera jest luźna i sportowa, bez luksusu Trancoso.
Chapada Diamantina: góry, wodospady i jaskinie
Chapada Diamantina leży wewnątrz stanu, około 430 km od Salvadoru. To zupełnie inna Bahia: płaskowyże, kaniony, rzeki i wodospady. Parque Nacional da Chapada Diamantina został utworzony 17 września 1985 roku i obejmuje 152 142 hektary, czyli około 1521 km² (nie 152 tys. km², jak bywa błędnie podawane). Park obejmuje trzy biomy: caatingę, cerrado i las atlantycki. Nazwa pochodzi stąd, że w XIX wieku odkryto tu diamenty, co przyciągnęło poszukiwaczy. Szerzej opisałam to w poście o Chapadzie Diamantinie.
Dojazd
Autobus z Salvadoru do Lençóis: około 7 godzin, według jednego z przewodników od R$ 89, trzy odjazdy dziennie. To odległość mniej więcej taka jak z Poznania do Krakowa, tylko że podróż trwa niemal dwa razy dłużej.
Samolot: lotnisko w Lençóis (LEC) obsługuje loty Azul z Salvadoru, ale tylko kilka razy w tygodniu (w przewodniku: czwartki i niedziele), więc sprawdź aktualny rozkład.
Samochód: drogi są kręte i ruchliwe, ciężarówek jest dużo; polecany jest pojazd z większym prześwitem.
Główne atrakcje
Lençóis: baza wypadowa, miasteczko kolonialne, agencje wycieczek.
Cachoeira da Fumaça: jeden z najwyższych wodospadów w Brazylii. Źródła podają różną wysokość (od 300 do 380 m, najczęściej 340 m). Woda w czasie upadku zamienia się w mgłę, stąd nazwa („dym"). Najpopularniejsze dojście prowadzi z Vale do Capão: około 6 km, pierwsza część stroma, druga łatwiejsza. Według jednego przewodnika zwiedzanie trwa od 8 do 17, a wejście na szlak można zacząć tylko do 13. Przy krawędzi zachowaj ostrożność.
Morro do Pai Inácio: wzgórze z widokiem na płaskowyże, popularne o zachodzie słońca.
Poço Azul i Poço Encantado: jaskinie z krystalicznie czystą wodą, w których promienie słońca w określonych miesiącach oświetlają wodę. Przy wejściu do Poço Azul można pływać z maską.
Vale do Pati: kilkudniowy trekking przez dolinę z noclegami u lokalnych rodzin; wymaga przygotowania i zwykle przewodnika.
Przewodnik jest obowiązkowy lub bardzo zalecany na trudniejszych szlakach i w jaskiniach. Przed wyjazdem sprawdź aktualne zasady na oficjalnej stronie parku lub w agencji w Lençóis.
Kiedy jechać
W uproszczeniu: od maja do września jest sucho, co sprzyja trekkingowi, a od listopada do marca jest pora deszczowa, kiedy wodospady są pełniejsze, ale szlaki bywają błotniste.
Sertão: suchy interior
Sertão to półpustynny obszar wnętrza północnego wschodu, z roślinnością caatingi, która w porze deszczowej zielenieje, a w suchej brązowieje. Nie jest to typowy kierunek turystyczny, ale jest ważny dla zrozumienia kultury regionu: z sertão pochodzi forró, tradycja vaqueiros, czyli kowbojów, i literatura, między innymi „Os Sertões" Euclidesa da Cunhy (1902).
Canudos
Canudos to osada założona w sertão przez przywódcę religijnego Antônio Conselheiro. W latach 1896-1897 wojsko przeprowadziło cztery wyprawy przeciwko osadzie, a ostatnia, w październiku 1897 roku, zniszczyła ją. Liczba ofiar jest przedmiotem sporu historyków: szacunki wahają się od około 5 tysięcy do około 30 tysięcy zabitych.
Jak dostać się do Bahii i się po niej poruszać
Samolot. Główne lotnisko to Salvador (SSA), z połączeniami krajowymi z większości dużych miast. Z Polski zwykle lecisz z przesiadką, na przykład przez Lizbonę, São Paulo lub Rio, sprawdź aktualne połączenia.
Autobus. Autobusy łączą główne miasta, ale odległości są duże. Z południa kraju podróż do Salvadoru trwa wiele godzin, więc często lepszy jest samolot.
Samochód. Wynajem daje elastyczność na wybrzeżu i w Chapadzie, ale w niektórych miejscach (Morro de São Paulo, Caraíva) nie ma sensu, bo jest tam zakaz lub nie ma dojazdu.
Transfery i łodzie. Między atrakcjami turystycznymi działają transfery i połączenia morskie, szczególnie do wysp.
Kiedy jechać
Bahia jest ogromna, więc pora zależy od regionu. W uproszczeniu:
Wybrzeże: gorąco i wilgotno przez cały rok. Opady zależą od strefy i pory roku, ale zwykle są krótkie. Sezon wysoki to grudzień-luty oraz święta, wtedy ceny są najwyższe.
Chapada: sucho od maja do września.
Karnawał (luty lub marzec): wyjątkowe doświadczenie, ale bardzo drogie i tłoczne.
Na pierwszy raz: wrzesień-listopad bywa dobrym kompromisem na wybrzeże, a maj-wrzesień na Chapadę. Przy łączeniu obu najlepiej wybrać wrzesień.
Bezpieczeństwo
Salvador jest dużym miastem, więc obowiązują typowe zasady: nie noś na wierzchu drogich rzeczy, pilnuj telefonu i portfela, wieczorem korzystaj z Ubera, nie wchodź do ubogich dzielnic bez lokalnego przewodnika. Pelourinho jest bezpieczniejsze w ciągu dnia. W mniejszych miejscowościach turystycznych (Morro de São Paulo, Trancoso, Chapada) jest zwykle spokojniej, ale drobne kradzieże zdarzają się wszędzie. Szerzej o tym piszę w poście o bezpieczeństwie w Brazylii.
Ile to kosztuje
Dokładny budżet zależy od regionu i sezonu, a ceny szybko się zmieniają. Zamiast sztywnych kwot podaję orientacyjne elementy z przewodników:
Katamaran do Morro de São Paulo: około R$ 128 w obie strony.
Opłata TUPA na Morro: R$ 50 (do sprawdzenia).
Autobus Salvador-Lençóis: od około R$ 89.
Bilet do Tamar w Praia do Forte: około R$ 38 dla dorosłych.
Noclegi mają bardzo szerokie widełki: od prostych hosteli i pousad po luksusowe hotele w Trancoso. Najtaniej będzie w Salvadorze, Chapadzie i Itacaré, a najdrożej w Trancoso i w sezonie wysokim na Morro.
Najczęstsze błędy
Próba zobaczenia całej Bahii w tydzień.
Założenie, że z wybrzeża „na szybko" pojedziesz do Chapady (to ponad 400 km).
Rezerwacja katamaranu na ostatnią chwilę w sezonie lub przy złej pogodzie.
Pominięcie opłat środowiskowych na wyspach.
Odwiedzanie terreiro bez zapowiedzi i zdjęcia bez zgody.
Chodzenie nocą po Pelourinho.
Podsumowanie
Bahia to nie jedno miejsce, tylko kilka różnych wyjazdów w jednym stanie. Jeśli interesuje Cię historia i kultura, zacznij od Salvadoru i dołóż kilka dni na wybrzeżu. Jeśli wolisz góry, zaplanuj osobny wyjazd do Chapady. Nie próbuj zmieścić wszystkiego naraz.
Bahia jest miejscem, w którym najlepiej widać, że brazylijska kultura nie powstała przy jednym stole, tylko z wielu głosów, często wymuszonych, a mimo to wspólnych.
Jeśli planujesz pierwszy wyjazd do Brazylii, w ebooku „Brazylia dla początkujących" zebrałam praktyczne informacje o przygotowaniach i bezpieczeństwie, a w Brasletterze, moim newsletterze o Brazylii, piszę o kulturze, tradycjach i ciekawostkach. Na Instagramie @brazyliada pokazuję polsko-brazylijską codzienność.
FAQ: najczęstsze pytania o Bahię
Ile dni potrzeba na zwiedzenie Bahii? Minimum 7 do 10 dni na pierwszy wyjazd: 2 do 3 dni w Salvadorze i kilka dni na wybrzeżu. Dodaj 3 do 4 dni na Chapadę, jeśli chcesz zobaczyć góry. Pełniejszy objazd to 2 do 3 tygodni.
Kiedy najlepiej jechać do Bahii? Na wybrzeże od września do marca (grudzień-luty to szczyt cen), w góry Chapady od maja do września. Karnawał w Salvadorze to osobna kategoria: piękny, ale drogi i tłoczny.
Czy Salvador jest bezpieczny? To duże miasto, więc obowiązują zwykłe zasady ostrożności. Pelourinho jest bezpieczniejsze w dzień, a wieczorem lepiej korzystać z Ubera. Nie zostawiaj rzeczy bez nadzoru.
Czym różni się Morro de São Paulo od Trancoso? Morro to wyspa bez samochodów, z imprezowym klimatem i szerszą gamą cen. Trancoso jest droższe, spokojniejsze i bardziej eleganckie.
Czy w Bahii da się podróżować bez samochodu? Tak. Autobusy łączą główne miasta, do wysp pływają łodzie, a do Chapady jedzie się autobusem do Lençóis. Samochód daje elastyczność na wybrzeżu, ale nie jest konieczny.
Czy można zobaczyć Chapadę Diamantinę bez przewodnika? Łatwiejsze szlaki, jak Morro do Pai Inácio czy dojście do Cachoeira da Fumaça od góry, są dostępne bez przewodnika, ale trudniejsze trasy i jaskinie wymagają przewodnika. Zasady sprawdź w agencji lub na stronie parku.
Czy mogę zobaczyć ceremonię candomblé? Niektóre terreiros przyjmują gości, ale trzeba o to zapytać wcześniej, ubrać się skromnie i nie robić zdjęć bez zgody. To praktyka religijna, nie pokaz.
Czy warto odwiedzić sertão? To nie jest typowy kierunek turystyczny. Warto, jeśli interesują Cię historia (Canudos), literatura i kultura regionu. Dla większości osób wystarczą Salvador, wybrzeże i Chapada.