Zumbi dos Palmares – bohater walki o wolność i symbol oporu
20 listopada 1695 roku, w górach Serra da Barriga w dzisiejszym stanie Alagoas, portugalski oddział wojskowy otoczył chatę ukrytą w gęstej dżungli. Wewnątrz był mężczyzna, którego Portugalczycy ścigali przez dziesięciolecia. Mężczyzna, który zbudował wolne państwo czarnych zbiegłych niewolników i bronił je przed europejskimi armiami przez prawie 100 lat.
Jak się nazywał? Zumbi dos Palmares.
Zginął w walce, rzucając się z urwiska, żeby nie trafić żywcem w ręce wrogów. Portugalczycy odcięli mu głowę i wystawili ją na widok publiczny w Recife – jako ostrzeżenie dla innych niewolników: „To czeka na buntowników".
Ale Zumbi nie umarł tego dnia. Stał się legendą.
Dziś, ponad 300 lat później, Zumbi dos Palmares to najważniejszy symbol walki o wolność w Brazylii. 20 listopada – rocznica jego śmierci – stała się oficjalnym świętem państwowym: Dia da Consciência Negra (Dzień Czarnej Świadomości). Jego wizerunek jest na muralach, w piosenkach, w protestach przeciwko rasizmowi. Jego historia to lekcja oporu przeciwko systemowi, który próbował złamać miliony ludzi – i nie zdołał.
W tym wpisie opowiem Ci prawdziwą historię Zumbi, fenomen Quilombo dos Palmares – wolnego państwa zbiegłych niewolników – oraz dlaczego Zumbi ma znaczenie dla Brazylii dzisiaj, w XXI wieku.
Niewolnictwo w Brazylii – największa tragedia Ameryki Łacińskiej
Żeby zrozumieć, kim był Zumbi, trzeba najpierw zrozumieć skalę niewolnictwa w Brazylii.
Liczby, które wstrząsają
Między 1538 a 1888 rokiem (350 lat!) do Brazylii sprowadzono około 5.5 miliona niewolników z Afryki. To prawie połowa wszystkich niewolników przywiezionych do obu Ameryk (około 12 milionów w sumie).
Dla porównania: do Stanów Zjednoczonych sprowadzono około 400,000 niewolników – 14 razy mniej niż do Brazylii.
Dlaczego Brazylia potrzebowała tak wielu niewolników?
Plantacje trzciny cukrowej w północno-wschodniej Brazylii (Bahia, Pernambuco, Alagoas) były największymi producentami cukru na świecie w XVI-XVIII wieku. Praca na plantacjach była mordercza: upał, wilgoć, ciężki trud przez 12-16 godzin dziennie, choroby (malaria, żółta febra, czerwonka).
Średnia długość życia niewolnika na plantacji cukru: 7-12 lat od momentu przyjazdu do Brazylii.
Gdy niewolnik umierał, po prostu sprowadzano kolejnego z Afryki. Było to tańsze niż poprawianie warunków pracy. Portugalscy właściciele plantacji dosłownie kalkulowali śmierć jako koszt biznesowy.
Skąd przybywali niewolnicy?
Głównie z:
Zachodniej Afryki – dzisiejsza Nigeria, Benin, Togo, Ghana (ludność Yoruba, Fon, Ewe)
Afryki Środkowej – Angola, Kongo, Demokratyczna Republika Konga (ludność Bantu, Kongo, Mbundu)
Afryki Wschodniej – Mozambik (ludność Makua, Yao)
Każda grupa przywoziła swoją kulturę, język, religię. W Brazylii te kultury się mieszały, tworząc unikalną afro-brazylijską tożsamość – Candomblé (religia), capoeira (sztuka walki), samba (muzyka), feijoada (jedzenie). To wszystko ma korzenie w afrykańskich tradycjach kultywowanych przez niewolników.
Ucieczki i quilombos
Niewolnicy nie akceptowali niewoli biernie. Uciekali.
Quilombo (z języka Kimbundu: kilombo – obóz wojskowy, osada) to społeczność zbiegłych niewolników ukryta w lesie, górach lub dżungli. Quilombos były wszędzie w kolonialnej Brazylii – setki, może tysiące małych osad rozsianych po całym kraju.
Większość quilombos była mała (10-50 osób), ukryta, żyła krótko – Portugalczycy znajdowali je i niszczyli. Ale jedno quilombo przetrwało prawie 100 lat i stało się legendą.
Quilombo dos Palmares.
Quilombo dos Palmares – wolne państwo w sercu niewolniczej Brazylii
Powstanie Palmares (około 1605-1694)
Palmares powstało na początku XVII wieku w Serra da Barriga – górzystym, zalesionym regionie w dzisiejszym stanie Alagoas (północno-wschodnia Brazylia). Zbiegli niewolnicy z plantacji w Pernambuco i Alagoas uciekali w góry i zakładali osady.
Początkowo było kilka małych wiosek. Z czasem połączyły się w jedną strukturę – konfederację quilombos składającą się z około 10-20 osad (dokładna liczba nie jest znana).
Największa osada nazywała się Macaco (Małpa) – tam mieszkał król quilombo i znajdowała się palisada obronna.
Jak duże było Palmares?
Szacunki różnią się, ale większość historyków się zgadza:
Populacja: 20,000-30,000 ludzi w szczytowym momencie (około 1670-1680). To była wielkość większego europejskiego miasta w tym okresie.
Powierzchnia: Quilombo kontrolowało obszar około 27,000 km² – mniej więcej jak Belgia.
Jak działało Palmares?
Palmares nie było chaotyczną osadą uciekinierów. To było zorganizowane państwo z własną strukturą społeczną, ekonomią i armią.
Struktura polityczna:
Na czele stał król (rei) – wybierany przez radę starszych. Najbardziej znani królowie: Ganga Zumba (panował około 1670-1678) i Zumbi (1678-1695).
Pod królem: generałowie wojskowi, doradcy, administratorzy poszczególnych osad.
Ekonomia:
Mieszkańcy uprawiali maniok, kukurydzę, bataty, fasolę. Hodowali świnie, kury. Produkowali narzędzia, broń, tkaniny.
Handlowali z sąsiadującymi plantacjami (!) – tak, niektórzy właściciele plantacji kupowali żywność od Palmares, mimo że oficjalnie quilombo było wrogiem. Pieniądze ponad ideologią.
Religia:
Palmares praktykowało synkretyzm religijny – mieszankę afrykańskich wierzeń (z kultur Bantu, Yoruba) i katolicyzmu. Byli katoliccy księża w Palmares, ale współistnieli z afrykańskimi rytuałami. To typowe dla Brazylii – afrykańscy niewolnicy ukrywali swoje bóstwa pod imionami katolickich świętych (np. Oxalá = Jezus, Iemanjá = Matka Boska).
Armia:
Palmares miało zorganizowaną armię szacowaną na 5,000-10,000 wojowników. Używali:
Palisad obronnych wokół osad
Łuków, włóczni, maczet
Taktyki partyzanckiej – zasadzki, walka w dżungli
Wiedzy o terenie – góry, lasy, wąwozy były naturalną fortecą
Kto mieszkał w Palmares?
Większość to zbiegli niewolnicy z Afryki (głównie z Angoli i Konga – stąd wpływy kultury Bantu). Ale nie tylko:
Rdzenni mieszkańcy (Indianie) – niektórzy dołączyli do quilombo, uciekając przed Portugalczykami.
Biali – zdarzali się Europejczycy (dezerterzy, kryminaliści, awanturnicy), którzy znaleźli schronienie w Palmares.
Mulatos (osoby mieszanego pochodzenia) – dzieci niewolnic i białych właścicieli, często odrzucane przez obie społeczności.
Palmares było wielorasowym, wielokulturowym państwem – zjawisko rzadkie w XVII-wiecznej Ameryce.
Jak Palmares przetrwało tak długo?
Przez prawie 100 lat Portugalczycy próbowali zniszczyć Palmares – wysyłali wyprawy wojskowe, najemników, Indian sojuszniczych. I za każdym razem przegrywali.
Dlaczego?
Geograficznie niedostępne: Góry Serra da Barriga, gęsta dżungla, brak dróg. Armia portugalska gubiła się w lesie.
Taktyka partyzancka: Wojownicy Palmares nie walczyli otwartą bitwą – znikali w lesie, atakowali z zasadzki, wycofywali się.
Wsparcie lokalne: Niektórzy wolni czarni i mulatos z okolicznych miast pomagali Palmares – dostarczali broń, informacje o ruchach portugalskich wojsk.
Determinacja: Mieszkańcy Palmares wiedzieli, że alternatywą jest powrót do niewoli lub śmierć. Walczyli do końca.
Zumbi – od niewolnika do króla Palmares
Narodziny i młodość (około 1655-1670)
Zumbi (prawdopodobnie z języka Kimbundu: nzumbi – duch, widmo zmarłego) urodził się około 1655 roku w Palmares. Jego matka była zbiegłą niewolnicą.
Legenda mówi: Zumbi urodził się wolny – nigdy nie był niewolnikiem. To ważne symbolicznie – nigdy nie znał jarzma, więc walczył jeszcze zawzięciej.
Około 1662 roku (miał 6-7 lat) portugalski oddział zaatakował jedną z osad Palmares. Zumbi został schwytany i oddany katolickiemu księdzu – Padre António Melo – w Porto Calvo (małe miasteczko w Alagoas).
Ksiądz ochrzcił go imieniem Francisco i wychowywał jako katolika. Uczył go łaciny, portugalskiego, czytania. Zumbi był inteligentny – szybko się uczył.
Ale Zumbi nie zapomniał, skąd pochodzi.
W wieku 15 lat (około 1670) Zumbi uciekł od księdza i wrócił do Palmares. Dołączył do armii quilombo jako wojownik.
Wódz wojskowy (1670-1678)
Zumbi szybko zyskał reputację jako genialny wojownik i strateg. Walczył w kilku bitwach przeciwko portugalskim wyprawom. Jego znajomość portugalskiego języka i taktyki (nauczył się od księdza) dawała Palmares przewagę.
W 1675 roku portugalski gubernator Pernambuco – Pedro de Almeida – wysłał największą jak dotąd wyprawę przeciwko Palmares: 3,000 żołnierzy (kombinacja portugalskiej piechoty, Indian sojuszniczych i niewolników zmuszonych do walki).
Zumbi dowodził obroną. Palmares wygrało – Portugalczycy wycofali się z wielkimi stratami.
To zwycięstwo uczyniło Zumbi legendą.
Konflikt z Ganga Zumbą (1678)
W 1678 roku król Palmares – Ganga Zumba (wuj lub brat Zumbiego, źródła są niejasne) – otrzymał ofertę pokoju od Portugalczyków.
Warunki:
Ganga Zumba i wszyscy urodzeni w Palmares otrzymają wolność i ziemię. Palmares musi uznać zwierzchnictwo portugalskiej korony. Wszyscy niewolnicy, którzy uciekli DO Palmares (nie urodzili się tam) muszą wrócić do właścicieli.
Ganga Zumba zaakceptował. Wyjechał z częścią mieszkańców Palmares do osady Cucaú (niedaleko Recife), gdzie Portugalczycy obiecali dać im ziemię.
Zumbi powiedział: NIE.
Dla Zumbiego to była zdrada. Palmares nie może istnieć, jeśli nowi uciekinierzy będą odsyłani z powrotem do niewoli. To rozkłada całą ideę quilombo jako miejsca wolności.
Zumbi zbuntował się przeciwko Ganga Zumbie. Część mieszkańców Palmares poparła Zumbiego. Ganga Zumba został otrury (prawdopodobnie przez zwolenników Zumbiego, choć to nie jest pewne).
Zumbi został królem Palmares w 1678 roku.
Król Palmares (1678-1695)
Jako król, Zumbi odmówił jakichkolwiek negocjacji z Portugalczykami. Jego przekaz był jasny:
Palmares to wolność. Albo jesteśmy wolni, albo umrzemy.
Portugalczycy wściekli się. Pokój był niemożliwy – Zumbi musiał zginąć.
Upadek Palmares (1694) i śmierć Zumbiego (1695)
Domingos Jorge Velho
W 1687 roku gubernator Pernambuco wynajął Domingos Jorge Velho – najbardziej bezwzględnego poszukiwacza niewolników w Brazylii.
Jorge Velho był znany z polowań na rdzenną ludność w São Paulo – schwytał tysiące Indian i sprzedał ich jako niewolników. Teraz miał zniszczyć Palmares.
Armia Jorge Velho: 6,000 ludzi (bandeirantes, żołnierze portugalscy, Indianie, niewolnicy zmuszeni do walki) + działa artyleryjskie sprowadzone z Recife.
To była największa wyprawa wojskowa w historii kolonialnej Brazylii do tego momentu.
Oblężenie Macaco (styczeń-luty 1694)
Jorge Velho dotarł do głównej osady Palmares – Macaco – w styczniu 1694 roku.
Macaco było otoczone drewnianą palisadą wysokości 5 metrów, z wieżami strażniczymi. Za palisadą: setki chat, świątynie, magazyny żywności.
Zumbi organizował obronę. Wojownicy Palmares używali łuków, włóczni, kamieni rzucanych z murów. Odpierali ataki przez tygodnie.
Ale Jorge Velho miał działa artyleryjskie. Quilombo nigdy wcześniej nie zetknęło się z artylerią.
6 lutego 1694 roku – po 22 dniach oblężenia – działa przełamały palisadę. Portugalczycy wtargnęli do Macaco.
Bitwa była masakrą.
Zumbi i część wojowników walczyli do ostatniego tchu. Inni próbowali uciekać w góry. Kobiety, dzieci, starcy – wszyscy byli albo zabijani, albo schwytani.
Liczby:
Około 200 wojowników Palmares zginęło w walce. Około 500 osób skoczyło z urwiska Cerca Real do Macaco (Królewskie Ogrodzenie Macaco), żeby nie dostać się żywcem w ręce Portugalczyków. Woleli śmierć niż powrót do niewoli. Około 500 osób (głównie kobiety i dzieci) schwytano i sprzedano jako niewolników.
Zumbi przeżył. Uciekł z garstką wojowników w góry.
Śmierć Zumbiego (20 listopada 1695)
Przez kolejny rok Zumbi ukrywał się w lesie, organizując małe ataki partyzanckie. Portugalczycy wiedzieli, że dopóki Zumbi żyje, Palmares może się odrodzić.
Jorge Velho torturował schwytanych mieszkańców Palmares, żeby dowiedzieć się, gdzie jest Zumbi. W końcu jeden z dawnych towarzyszy Zumbiego – António Soares – zdradził go w zamian za wolność.
20 listopada 1695 roku portugalski oddział otoczył chatę Zumbiego w Serra Dois Irmãos.
Zumbi walczył do końca. Gdy zrozumiał, że nie ma ucieczki, rzucił się z urwiska, żeby nie dostać się żywcem w ręce wrogów.
Portugalczycy znaleźli jego ciało. Odcięli głowę. Zabrali ją do Recife i wystawili na placu publicznym – przybite do słupa, jako ostrzeżenie dla innych niewolników.
Komunikat był jasny: To czeka na buntowników.
Ale efekt był odwrotny. Zumbi stał się męczennikiem. Legendą. Symbolem oporu.
Zumbi we współczesnej Brazylii – dlaczego ma znaczenie dzisiaj
Dia da Consciência Negra (Dzień Czarnej Świadomości) – 20 listopada
20 listopada – rocznica śmierci Zumbiego – to oficjalne święto w większości stanów Brazylii od 2011 roku (niektóre stany celebrowały je wcześniej).
Dlaczego ten dzień, a nie 13 maja (zniesienie niewolnictwa)?
13 maja 1888 to data podpisania Lei Áurea (Złotego Prawa) – ustawy znoszącego niewolnictwo. Ale dla wielu Afro-Brazylijczyków ta data jest problematyczna:
Niewolnictwo zostało zniesione bez reparacji – byli niewolnicy dostali wolność, ale żadnej ziemi, pieniędzy, edukacji, pomocy. Zostali wyrzuceni na ulicę.
Zniesienie niewolnictwa było presją międzynarodową, nie wynikiem walki brazylijskich czarnych.
Księżniczka Isabel (która podpisała Lei Áurea) jest gloryfikowana jako "wyzwolicielka" – ale to nie ona walczyła o wolność. To Zumbi, to tysiące zbiegłych niewolników, to quilombos.
20 listopada to dzień wyboru Afro-Brazylijczyków. Zumbi nie czekał na łaskę białych – walczył i umarł za wolność. To data oporu, nie łaski.
Zumbi w kulturze popularnej
Muzyka:
Samba i MPB: Jorge Ben Jor – Zumbi (1974), pieśń hołd dla Zumbiego. Gilberto Gil – Quilombo (1984).
Rap i hip-hop: Racionais MC's – Capítulo 4, Versículo 3 (1997), nawiązania do Zumbi jako symbolu walki przeciwko systemowi. Emicida – wielokrotnie cytuje Zumbiego w swoich tekstach.
Capoeira: Pieśni (cantigas) o Zumbi są częścią repertuaru rodas de capoeira. Capoeira sama w sobie to dziedzictwo oporu – sztuka walki ukryta jako taniec, stworzona przez niewolników.
Film i telewizja:
Quilombo (1984) – film Carlosa Diegues, opowiada historię Palmares i Zumbiego. Zumbi grany przez António Pompêo.
Ganga Zumba (1963) – wcześniejszy film o królu Palmares, reżyseria Cacá Diegues.
Literatura:
Castro Alves (poeta brazylijski, XIX wiek) – O Navio Negreiro (Statek Niewolniczy), nie o Zumbi bezpośrednio, ale o horrory niewolnictwa.
João Felício dos Santos – Ganga Zumba (powieść, 1962).
Zumbi w ruchach społecznych i polityce
Ruch Czarnego Ruchu (Movimento Negro):
Zumbi to ikona ruchu na rzecz praw Afro-Brazylijczyków. Jego twarz jest na banerach, muralach, koszulkach podczas protestów przeciwko rasizmowi, brutalności policji, nierównościom.
Quilombolas dzisiaj:
W Brazylii wciąż istnieją społeczności quilombolas – potomkowie zbiegłych niewolników, którzy mieszkają na ziemiach dawnych quilombos. Według danych rządowych: około 3,000 wspólnot quilombolas w Brazylii, około 1.5 miliona ludzi.
Problem: wiele tych społeczności nie ma tytułów prawnych do ziemi – żyją tam od pokoleń, ale rząd nie uznaje ich praw. Walczą o uznanie – często powołując się na dziedzictwo Zumbi.
Parque Memorial Quilombo dos Palmares:
W Serra da Barriga (Alagoas) – miejscu dawnego Palmares – istnieje park pamięci. Co roku 20 listopada tysiące ludzi przychodzi, żeby uczcić Zumbiego. Ceremonie, muzyka, przemówienia, capoeira.
Kontrowersje wokół Zumbi
Nie wszyscy w Brazylii celebrują Zumbiego jednakowo.
Konserwatyści argumentują, że Zumbi był "przestępcą" (zbiegły niewolnik = kradzież własności w oczach prawa kolonialnego) i że gloryfikowanie go to wspieranie buntu.
Niektórzy historycy kwestionują, czy Palmares było równościowe – podobno Palmares samo miało niewolników (schwytanych z portugalskich plantacji). Źródła są sprzeczne – nie wiadomo, czy to prawda, czy portugalska propaganda.
Część Afro-Brazylijskiej społeczności uważa, że Ganga Zumba (który próbował negocjować pokój) jest bardziej pragmatycznym bohaterem niż Zumbi (który wybrał śmierć zamiast kompromisu).
Ale dla większości Zumbi pozostaje symbolem: oporu, godności, wolności.
Palmares i Zumbi
Historia Zumbi i Palmares to nie tylko przeszłość. To przypomnienie o kilku kluczowych prawdach:
Wolność nie jest dana – trzeba o nią walczyć. Zumbi nie prosił o wolność. Walczył o nią i umarł za nią.
Opór ma wiele form. Ucieczka, budowa quilombo, walka zbrojna – każda z nich to akt oporu przeciwko systemowi niewolnictwa.
Historia należy do tych, którzy ją piszą. Przez wieki portugalscy kolonizatorzy pisali historię Brazylii – Palmares było przedstawiane jako "banda przestępców". Dopiero w XX wieku Afro-Brazylijczycy zaczęli opowiadać swoją wersję historii – Palmares jako państwo wolności, Zumbi jako bohater.
Walka o równość trwa. Niewolnictwo w Brazylii skończyło się w 1888 roku. Ale rasizm, nierówności, brutalizacja czarnych Brazylijczyków – to wszystko trwa. Zumbi przypomina, że walka jeszcze się nie skończyła.
Podsumowanie – Zumbi jako ikona oporu
Zumbi dos Palmares nie był świętym. Nie był idealnym przywódcą. Był człowiekiem, który stanął przed wyborem: żyć jako niewolnik lub umrzeć jako wolny człowiek. Wybrał wolność.
Quilombo dos Palmares przetrwało prawie 100 lat – dłużej niż wiele europejskich państw w tym okresie. Było dowodem, że czarni ludzie nie potrzebują białych panów, żeby zbudować społeczeństwo. Mogli to zrobić sami – i zrobili.
Gdy Portugalczycy wystawili głowę Zumbiego na placu w Recife, myśleli, że złamią ducha oporu. Ale stało się coś przeciwnego. Zumbi stał się nieśmiertelny – nie jako człowiek, ale jako idea.
Idea, że wolność jest warta walki. Że można powiedzieć „nie" systemowi, który próbuje Cię złamać. Że nawet jeśli przegrasz, Twoja walka inspiruje następne pokolenia.
Dlatego 20 listopada – 330 lat po śmierci Zumbiego – miliony Brazylijczyków wychodzą na ulice, malują murach jego twarz, śpiewają o nim, tańczą capoeirę w jego hołdzie.
Bo Zumbi nie umarł. Żyje w każdym, kto odmawia akceptacji niesprawiedliwości. Żyje w każdym, kto walczy o wolność – swoją i innych.
Axé, Zumbi. Palmares vive. (Siła, Zumbi. Palmares żyje.)
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy Zumbi dos Palmares naprawdę istniał, czy to legenda?
Zumbi naprawdę istniał – istnieją portugalskie dokumenty wojskowe z XVII wieku, które wymieniają go jako przywódcę Palmares. Jednak wiele szczegółów jego życia (data urodzenia, młodość, dokładne okoliczności śmierci) jest niepewnych – źródła są skąpe i często sprzeczne. Część historii Zumbiego to z pewnością mitologia – ale rdzeń jest prawdziwy.
Ile osób mieszkało w Quilombo dos Palmares?
Szacunki różnią się od 10,000 do 30,000 w szczytowym momencie (około 1670-1680). Większość historyków przyjmuje około 20,000 jako najbardziej prawdopodobną liczbę. Dla porównania: Boston w tym czasie miał około 7,000 mieszkańców.
Czy Palmares miało własnych niewolników?
To kontrowersyjna kwestia. Niektóre portugalskie źródła twierdzą, że Palmares schwytywało ludzi z plantacji i zmuszało ich do pracy. Ale te źródła mogą być propagandą – Portugalczycy chcieli przedstawić Palmares jako "barbarzyńców". Inni historycy argumentują, że Palmares było równościowe, bez niewolnictwa. Prawda prawdopodobnie jest gdzieś pośrodku – możliwe, że były jakieś formy przymusowej pracy, ale nie w skali niewolnictwa plantacyjnego.
Dlaczego 20 listopada to Dzień Czarnej Świadomości, a nie 13 maja (zniesienie niewolnictwa)?
13 maja to oficjalna data zniesienia niewolnictwa, ale dla wielu Afro-Brazylijczyków ta data symbolizuje "łaskę" białych, nie walkę czarnych o wolność. 20 listopada (śmierć Zumbiego) to data wybrana przez Afro-Brazylijską społeczność jako symbol oporu i walki. To data, która celebruje czarne bohaterstwo, nie białą hojność.
Czy można odwiedzić miejsce, gdzie było Quilombo dos Palmares?
Tak! Parque Memorial Quilombo dos Palmares znajduje się w Serra da Barriga, w mieście União dos Palmares (stan Alagoas). Park ma pomniki, muzeum, repliki chat z quilombo. Co roku 20 listopada odbywa się wielkie święto z tysiącami ludzi, muzyką, capoeirą, ceremoniami. Dojazd z Maceió (stolica Alagoas): około 80 km, autobus lub samochód.
W jakim języku mówiono w Palmares?
Prawdopodobnie mieszanka języków Bantu (z Angoli i Konga), portugalskiego i języków rdzennych (Tupi-Guarani). Z czasem powstał prawdopodobnie kreolski dialekt – mieszanka wszystkich tych języków. Niestety, nie zachowały się żadne zapisy tego języka.
Czy Zumbi miał rodzinę?
Źródła wspominają, że Zumbi miał żonę i dzieci, ale nie znamy ich imion ani co się z nimi stało po upadku Palmares. Prawdopodobnie zostali schwytani i sprzedani jako niewolnicy lub zabici podczas ataku na Macaco.
Co stało się z ciałem Zumbiego po śmierci?
Portugalczycy odcięli głowę Zumbiego i wystawili ją na placu w Recife przez kilka miesięcy (niektóre źródła mówią: kilka lat) jako ostrzeżenie. Co stało się z głową później – nie wiadomo. Ciało prawdopodobnie zostało porzucone lub pochowane w nieznanym miejscu. Dziś w Parque Memorial Quilombo dos Palmares jest symboliczny grób Zumbiego.