Silvio Santos – telewizyjna ikona, która towarzyszyła kilku pokoleniom Brazylijczyków

Kiedy 17 sierpnia 2024 roku ogłoszono śmierć Silvio Santosa, prezydent Luiz Inácio Lula da Silva ogłosił trzy dni żałoby narodowej, brazylijskie stacje przerwały normalną ramówkę na specjalne relacje, a piłkarski mecz Fluminense–Corinthians na cześć zmarłego nazwano „Clássico Silvio Santos". Trudno wyobrazić sobie polski odpowiednik takiej reakcji na śmierć jednej osoby z telewizji – i to jest dobry punkt wyjścia do zrozumienia, kim właściwie był ten człowiek dla Brazylii.

Silvio Santos nie był tylko prezenterem. Przez ponad sześć dekad prowadził jeden z najdłużej emitowanych programów telewizyjnych na świecie, zbudował od zera stację telewizyjną konkurującą z gigantem Rede Globo, a przy tym stworzył imperium biznesowe warte miliardy dolarów. Dla milionów Brazylijczyków niedzielne popołudnie z jego programem było tak stałym elementem tygodnia jak dla Polaków Wiadomości o dziewiętnastej – tyle że rozciągniętym na trzy pokolenia.

Kim był Silvio Santos – droga chłopaka z Lapy

Silvio Santos urodził się 12 grudnia 1930 roku w dzielnicy Lapa w Rio de Janeiro jako Senor Abravanel. Jego rodzice, Alberto Abravanel i Rebecca Caro, byli sefardyjskimi Żydami – on urodził się w 1897 roku w Salonikach w Grecji, ona w 1905 roku w Smyrnie (dzisiejszy İzmir w Turcji). Rodzina wywodziła swoje korzenie od Izaaka Abrabanela, portugalskiego męża stanu i uczonego z XV wieku.

Imię „Silvio" zawdzięcza matce, która uznała je za łatwiejsze do wymówienia niż Senor. Nazwisko „Santos" przyjął dużo później, w czasach pracy w radiu – miał je wybrać po tym, jak przed jedną z transmisji powiedział coś w rodzaju „niech wszyscy święci [santos] mi pomogą".

Dzieciństwo w rodzinie imigrantów nie było łatwe. Już w wieku 14 lat Silvio zarabiał na ulicach Rio jako sprzedawca uliczny – handlował plastikowymi etui do kart wyborczych. Przez chwilę pracował w Radio Guanabara, ale wrócił do handlu ulicznego, bo płacił lepiej. W wieku 18 lat odbył służbę wojskową w brazylijskiej Brygadzie Desantowej (spadochronowej).

Do radia wrócił na dobre kilka lat później, przechodząc przez kolejne stacje – Rádio Mauá, Rádio Tupi, Rádio Continental. To właśnie w tym okresie wymyślił jeden ze swoich pierwszych przedsiębiorczych numerów: zorganizował rozrywkę (muzykę i loterie) na promach kursujących między Rio de Janeiro i Niterói – prosty pomysł, który pokazał, że rozumie, czego ludzie chcą w wolnym czasie, i że jest gotów sam to im dostarczyć.

Droga do sukcesu: od radia do własnej stacji telewizyjnej

Na początku lat 60. Silvio Santos zadebiutował w telewizji, prowadząc program Vamos Brincar de Forca na TV Paulista. To wtedy przyjął pseudonim sceniczny Silvio Santos, pod którym stał się znany całej Brazylii.

Przełomowym momentem był rok 1963, kiedy wystartował Programa Silvio Santos – niedzielny program rozrywkowy łączący konkursy, muzykę, wywiady i loterie. Program okazał się jednym z najdłużej emitowanych formatów w historii telewizji na świecie: ostatni odcinek z Silvio Santosem jako prowadzącym nagrano w wrześniu 2022 roku, a wyemitowano go 26 lutego 2023 roku – po prawie sześćdziesięciu latach na antenie.

Równolegle z karierą telewizyjną Santos rozwijał biznes. Odkupił od artysty Manuela de Nóbregi firmę Baú da Felicidade – świąteczny system sprzedaży „skrzynek szczęścia" z prezentami na abonament – i rozbudował go, nawiązując współpracę z producentem zabawek Estrela.

Konflikty twórcze z kierownictwem TV Globo skłoniły go do pójścia na własną rękę. W 1975 roku wygrał koncesję na kanał TVS (kanał 11 w Rio de Janeiro), który wystartował 14 maja 1976 roku – Programa Silvio Santos przeniósł się tam z Globo. Kluczowy moment nastąpił w 1981 roku: po zamknięciu przez wojskową dyktaturę sieci Rede Tupi, Santos przejął część jej dawnych licencji i na ich bazie stworzył Sistema Brasileiro de Televisão (SBT) – stację celowo kierowaną do niższej klasy średniej i klasy robotniczej, w przeciwieństwie do bardziej „miejskiego" profilu Globo. SBT szybko stało się jedną z trzech najchętniej oglądanych stacji w Brazylii i realną konkurencją dla dominującej dotąd Globo.

Osiągnięcia i imperium biznesowe

Poza Programa Silvio Santos Santos stworzył lub wypromował kilka programów, które na dobre wpisały się w brazylijską kulturę popularną:

• Troféu Imprensa – prestiżowa gala nagród telewizyjnych, którą prowadził od 1971 roku

• Topa Tudo por Dinheiro (1991) – program typu candid camera, w którym na dobre zadomowił się jego znak rozpoznawczy: rzucanie w publiczność papierowych samolocików zrobionych z prawdziwych banknotów

• Show do Milhão (1999) – brazylijska wersja formatu znanego w Polsce jako „Milionerzy", ogromny sukces na przełomie wieków

• Casa dos Artistas (październik 2001) – reality show inspirowany Big Brotherem

Poza telewizją Santos zbudował konglomerat Grupo Silvio Santos, w skład którego – oprócz samego SBT – wchodziły m.in. firma kosmetyczna Jequiti, spółka finansowa Liderança Capitalização, przedsiębiorstwo Sisan oraz spore portfolio nieruchomości. Magazyn Forbes szacował jego majątek na 1,3 miliarda dolarów w 2013 roku, a w kolejnych latach media podawały kwoty nawet do 3,2 miliarda dolarów – dokładna wysokość zależy od roku i metodologii wyceny, ale niezmiennie był jedyną osobą ze świata rozrywki na brazylijskiej liście najbogatszych Forbesa i, według wielu doniesień, największym indywidualnym podatnikiem w kraju.

Przez karierę zebrał około 30 statuetek Troféu Imprensa, 16 nagród Internet i 10 nagród Roquette Pinto, a od prezydentki Dilmy Rousseff otrzymał Order Zasługi za Komunikację. Jego charakterystyczny, pełnowymiarowy mikrofon Sennheiser MD405, noszony na klatce piersiowej aż do jego wycofania z produkcji pod koniec 2014 roku, stał się na tyle rozpoznawalnym symbolem, że sam w sobie funkcjonował jako element jego wizerunku – podobnie jak charakterystyczne dla niego pytanie kierowane do kandydatów w konkursach: „Ile pan/pani chce zarobić?".

Trudne momenty i kontrowersje

Kariera Silvio Santosa nie była wolna od incydentów, które w mediach wywoływały krytykę – warto je odnotować rzeczowo, bez oceny, tak jak faktycznie się wydarzyły.

W 2001 roku Santos spędził osiem godzin jako zakładnik we własnej rezydencji – uwięził go Fernando Dutra Pinto, mężczyzna podejrzany wcześniej o uprowadzenie córki prezentera, Patricii Abravanel. Sytuacja zakończyła się bez ofiar, z udziałem policji i gubernatora stanu São Paulo, Geraldo Alckmina, który był obecny na miejscu w momencie uwolnienia.

W kilku sytuacjach na antenie – między innymi podczas dorocznych transmisji Teleton Brasil w latach 2014, 2016, 2017 i 2018 – Santos komentował wygląd i ciało występujących kobiet i dzieci w sposób, który media i część widzów określiły jako niestosowny, a czasem rasistowski (m.in. komentarze o kręconych włosach czarnoskórych uczestniczek) lub seksistowski (komentarze o wadze i wyglądzie prowadzących, gest w stronę stroju jednej z tancerek). Gdy po incydencie z 2018 roku media nazwały jego zachowanie mizoginistycznym, Santos – według relacji brazylijskich mediów z tamtego okresu – odpowiedział: „Nie wiem, co znaczy mizoginista, ale uznałem, że to miłe. Jestem mizoginistą!". Te wypowiedzi wywołały krytykę zarówno widzów, jak i komentatorów mediowych, choć nie przełożyły się na trwałe wycofanie go z anteny.

Osobnym epizodem była jego krótka przygoda z polityką: w 1989 roku, tylko 20 dni przed pierwszymi od 1960 roku bezpośrednimi wyborami prezydenckimi w Brazylii, Santos ogłosił start jako kandydat Brazylijskiej Partii Municypalistycznej. Jego kandydatura została jednak wycofana z powodów formalnych, zanim doszło do głosowania.

Śmierć w 2024 roku i żałoba narodowa

Ostatnie lata życia Silvio Santosa wyznaczyła przede wszystkim pandemia COVID-19 – produkcja Programa Silvio Santos została zawieszona w 2020 roku, a swoje 90. urodziny w grudniu tego roku obchodził w gronie rodziny, bez publicznej celebracji. W 2021 roku nagrania na krótko wznowiono, ale przerwano je znowu, gdy sam Santos zaraził się COVID-19.

18 lipca 2024 roku trafił do szpitala Albert Einstein w São Paulo z powodu grypy H1N1, skąd po dwóch dniach został wypisany. 1 sierpnia wrócił do szpitala na dalsze badania obrazowe i od tego momentu jego stan stale monitorowano – 14 sierpnia wnuk prezentera, Tiago Abravanel, informował jeszcze o poprawie. Silvio Santos zmarł 17 sierpnia 2024 roku o 4:50 w nocy (czasu São Paulo) w wyniku odoskrzelowego zapalenia płuc, będącego powikłaniem po grypie H1N1. Miał 93 lata.

Zgodnie z jego wyraźną wolą nie odbyło się tradycyjne czuwanie przy otwartej trumnie ani duże pożegnanie publiczne – został pochowany według żydowskiego obrzędu na Cmentarzu Izraelickim Butantã w São Paulo, bez kremacji, w zgodzie z zasadami swojej wiary.

Reakcje w Brazylii były ogromne. Prezydent Lula ogłosił trzy dni żałoby narodowej i nazwał Santosa „największą osobowością w historii brazylijskiej telewizji i jednym z najlepszych spikerów w kraju". Stacje telewizyjne przerwały normalną ramówkę na specjalne relacje, a hołd złożyły mu dziesiątki znanych postaw brazylijskiej telewizji, w tym Eliana, Maisa Silva i Faustão. Brazylijska Konfederacja Piłki Nożnej nazwała jego imieniem mecz Fluminense–Corinthians, rozgrywany krótko po jego śmierci. Sama skala relacji medialnych i publicznego żalu była na tyle duża, że wydarzenie to ma dziś własny, obszerny wpis na angielskiej Wikipedii – rzadkość dla śmierci osoby, która nigdy nie była politykiem ani głową państwa.

Dziedzictwo: co zostało po Silvio Santosie

Po ponad 60 latach na antenie Silvio Santos przekazał prowadzenie swojego sztandarowego programu córce, Patricii Abravanel, która stała się jego stałą prowadzącą od lutego 2023 roku. W kwietniu 2023 roku ustąpił też z funkcji wiceprezesa SBT, a jego miejsce zajęła inna córka, Daniela Beyruti. Sam Santos, mimo formalnego wycofania się z bieżącej roli, nigdy oficjalnie nie ogłosił „przejścia na emeryturę".

Silvio Santos miał sześć córek z dwóch małżeństw: z pierwszą żoną, Marią Aparecidą Vieirą (zmarłą na raka w 1977 roku) – córki Cíntię i Silvię; z drugą żoną, Íris Abravanel, z którą był od 1979 roku – córki Danielę, Patricię, Rebecę i Renatę. Rodzina liczy dziś czternaścioro wnuków i czworo prawnuków, a wśród najbardziej znanych krewnych jest wnuk Tiago Abravanel, aktor i osobowość telewizyjna.

Historia Silvio Santosa była już wielokrotnie przenoszona na ekran: Daniel Boaventura zagrał go w filmie Hebe: A Estrela do Brasil (2019), José Rubens Chachá w serialu biograficznym O Rei da TV (2022), Rodrigo Faro w filmie Silvio (2024), a Leandro Hassum wcielił się w niego w filmie Silvio Santos Vem Aí, którego premiera planowana jest na 2025 rok. To najlepszy dowód na to, jak głęboko ta postać zapisała się w brazylijskiej kulturze popularnej – jest wciąż powszechnie nazywany „Rei da Televisão Brasileira", czyli Królem Brazylijskiej Telewizji.

Dlaczego to powinno Was interesować

Dla polskiego czytelnika Silvio Santos może być trudny do umieszczenia w jednej szufladce, bo w Polsce po prostu nie mieliśmy nikogo, kto łączyłby w sobie te wszystkie role naraz – prowadzącego niedzielny program rozrywkowy przez sześćdziesiąt lat, założyciela ogólnokrajowej stacji telewizyjnej i miliardera z listy Forbesa w jednej osobie. Najbliższym punktem odniesienia może być raczej mieszanka: część uczucia, jakie Polacy mają wobec wieloletnich, „rodzinnych" twarzy telewizji publicznej, pomnożona przez skalę przedsiębiorczości polskich potentatów mediowych.

Jest jednak jeden bardzo konkretny most między naszymi telewizjami: Show do Milhão, brazylijski hit Silvio Santosa z 1999 roku, to lokalna wersja tego samego formatu, który w Polsce znamy jako Milionerzy. Kiedy więc Brazylijczyk mówi Wam, że dorastał przy Silvio Santosie, możecie sobie wyobrazić coś pomiędzy Waszymi wspomnieniami z „Milionerów" i uczuciem, jakie budzi wieloletni gospodarz telewizyjny, którego twarz kojarzycie z dzieciństwa rodziców.

Zrozumienie, kim był Silvio Santos, pomaga też zrozumieć coś szerszego o brazylijskiej telewizji: to wciąż medium, które w niedzielne popołudnia realnie gromadzi przed telewizorami kilka pokoleń jednej rodziny naraz – rodziców, dzieci i dziadków. SBT, stacja, którą stworzył, do dziś należy do trzech najchętniej oglądanych kanałów w kraju, a program, który zapoczątkował w 1963 roku, wciąż jest na antenie – tylko prowadzi go już jego córka.

Podsumowanie

Silvio Santos przeszedł drogę od chłopaka sprzedającego etui na karty wyborcze na ulicach Rio de Janeiro do twórcy jednej z największych stacji telewizyjnych Ameryki Południowej i miliardera z listy Forbesa. Jego kariera – tak jak każda tak długa i publiczna – miała swoje jasne strony (sześćdziesiąt lat budowania jednego z najbardziej rozpoznawalnych programów w historii brazylijskiej telewizji, imperium biznesowe, które przetrwało go i wciąż działa) i momenty, które dziś ocenia się bardziej krytycznie niż w czasie, gdy się wydarzyły. Śmierć Silvio Santosa w sierpniu 2024 roku pokazała, jak duże miejsce zajmował w codziennym życiu milionów Brazylijczyków – niezależnie od tego, jak każdy z nich oceniał poszczególne epizody jego długiej kariery.

FAQ – najczęstsze pytania o Silvio Santosa

Kim był Silvio Santos? Był brazylijskim prezenterem telewizyjnym, przedsiębiorcą i miliarderem, twórcą stacji telewizyjnej SBT oraz wieloletnim gospodarzem Programa Silvio Santos – jednego z najdłużej emitowanych programów telewizyjnych na świecie.

Jak brzmiało prawdziwe nazwisko Silvio Santosa? Urodził się jako Senor Abravanel. „Silvio" był zdrobnieniem używanym przez matkę, a „Santos" przyjął jako pseudonim sceniczny w czasach pracy w radiu.

Kiedy i jak zmarł Silvio Santos? Zmarł 17 sierpnia 2024 roku w wieku 93 lat, w szpitalu Albert Einstein w São Paulo, w wyniku odoskrzelowego zapalenia płuc będącego powikłaniem grypy H1N1.

Na czym polegał jego słynny gest z papierowymi samolotami z pieniędzy? W programie Topa Tudo por Dinheiro (od 1991 roku) Santos rzucał w publiczność papierowe samolociki złożone z prawdziwych banknotów – to stało się jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych znaków rozpoznawczych.

Czym jest SBT i kiedy powstało? SBT (Sistema Brasileiro de Televisão) to brazylijska stacja telewizyjna założona przez Silvio Santosa w 1981 roku, po zamknięciu sieci Rede Tupi przez wojskową dyktaturę. Do dziś jest jedną z trzech najchętniej oglądanych stacji w Brazylii.

Jaki był majątek Silvio Santosa? Według szacunków Forbesa jego majątek wynosił 1,3 miliarda dolarów w 2013 roku, a w kolejnych latach media podawały kwoty nawet do 3,2 miliarda dolarów. Był jedyną osobą ze świata rozrywki na brazylijskiej liście najbogatszych Forbesa.

Kto przejął prowadzenie programu po Silvio Santosie? Jego córka, Patricia Abravanel, która na stałe prowadzi Programa Silvio Santos od lutego 2023 roku. Funkcję wiceprezes SBT po nim przejęła inna córka, Daniela Beyruti.

Czy Silvio Santos był związany z Polską? Nie – nie ma żadnego udokumentowanego związku Silvio Santosa z Polską. Jego rodzice byli sefardyjskimi Żydami z Salonik i Smyrny, którzy wyemigrowali do Brazylii na początku XX wieku.