Oscar Niemeyer: architekt, który zaprojektował Brasílię i całe życie rysował krzywe
Oscar Niemeyer, 1977. Fot. Roger Pic / Wikimedia Commons
Oscar Niemeyer (1907 do 2012) to najsłynniejszy brazylijski architekt, autor większości budynków rządowych w Brasílii, w tym Pałacu Alvorada, gmachu Kongresu Narodowego i katedry. Był jednym z twórców brazylijskiego modernizmu, w 1988 roku dostał Nagrodę Pritzkera (wraz z Gordonem Bunshaftem), a zmarł 5 grudnia 2012 roku w Rio de Janeiro, dziesięć dni przed swoimi 105. urodzinami. Jego znakiem rozpoznawczym jest betonowa krzywa: kopuły, łuki, faliste fasady i charakterystyczne kolumny, po których jego budynki rozpoznaje się z daleka.
W tym poście opisuję, kim był Niemeyer, jak wyglądała jego droga od Rio de Janeiro do Brasílii, jakie budynki warto znać, jaką rolę w jego życiu odgrywała polityka i dlaczego jego architektura do dziś budzi zarówno zachwyt, jak i krytykę. Daty i liczby sprawdziłam w źródłach, a tam, gdzie te się rozjeżdżają, zaznaczam to w tekście.
Oscar Niemeyer w skrócie
Kim był: brazylijski architekt modernista, uznawany za autora architektonicznego wizerunku Brasílii.
Znany z: Pałacu Alvorada, Kongresu Narodowego i katedry w Brasílii, zespołu Pampulha w Belo Horizonte, Muzeum Sztuki Współczesnej w Niterói i wielu innych budynków w całym kraju.
Pełne imię i nazwisko: Oscar Ribeiro de Almeida Niemeyer Soares Filho.
Data i miejsce urodzenia: 15 grudnia 1907, Rio de Janeiro.
Data śmierci: 5 grudnia 2012, Rio de Janeiro. Miał 104 lata.
Wykształcenie: Escola Nacional de Belas Artes w Rio de Janeiro, dyplom z architektury w 1934 roku.
Najważniejsze nagrody: Nagroda Pritzkera (1988), Royal Gold Medal brytyjskiego RIBA (1998).
Dziedzictwo UNESCO: Brasília (wpisana w 1987 roku) i zespół Pampulha (2016), oba miejsca zawierają jego budynki.
Poglądy: komunista, od 1945 roku związany z brazylijską partią komunistyczną. Po zamachu stanu w 1964 roku wyjechał z Brazylii i pracował w Europie.
Kim był Oscar Niemeyer
Niemeyer urodził się 15 grudnia 1907 roku w Rio de Janeiro. Wykształcenie zdobył na Escola Nacional de Belas Artes, gdzie w 1934 roku ukończył architekturę. Zaczął pracować zawodowo w latach trzydziestych i nie przestał aż do końca życia. Według nekrologów rysował i projektował praktycznie do ostatnich lat, a w sumie miał na koncie około 400 budynków, w Brazylii i za granicą: w Algierii, we Włoszech, w Izraelu, w Stanach Zjednoczonych i na Kubie.
Jego pełne nazwisko, "Niemeyer Soares Filho", wygląda w Polsce egzotycznie, ale wyjaśnienie jest proste: w Brazylii używa się dwóch nazwisk, a "Filho" znaczy "syn".
Początki: Ministerstwo Edukacji i współpraca z Le Corbusierem
Pierwszym budynkiem, który zapewnił Niemeyerowi rozpoznawalność w świecie architektury, był gmach Ministerstwa Edukacji i Zdrowia w Rio de Janeiro (dziś Palácio Gustavo Capanema). Zespół projektantów zebrał urbanista Lúcio Costa, a jako konsultant przy projekcie pracował francusko-szwajcarski architekt Le Corbusier. Budynek ukończono w 1943 roku, gdy Niemeyer miał 36 lat. To właśnie tam młody architekt wszedł do międzynarodowego obiegu.
W 1939 roku Niemeyer wraz z Costą zaprojektował też pawilon Brazylii na Wystawie Światowej w Nowym Jorku. Kilka lat później, w latach 1947 do 1953, współpracował z Le Corbusierem przy siedzibie ONZ w Nowym Jorku. Obie współprace wymienia oficjalna strona Nagrody Pritzkera jako ważne etapy jego kariery.
Pampulha: zespół, który zmienił styl
Przełomem stał się kompleks Pampulha w Belo Horizonte w stanie Minas Gerais, zaprojektowany na początku lat czterdziestych. Powstał wokół sztucznego jeziora jako "miasto ogród". W jego skład wchodzą cztery budynki: kasyno (dziś muzeum sztuki), sala balowa, klub jachtowy oraz kościół św. Franciszka z Asyżu. Kościół z falistym dachem, ozdobiony malowidłami Cândida Portinariego, jest jednym z pierwszych budynków, w których Niemeyer tak wyraźnie wykorzystał plastyczne możliwości betonu.
Nad zespołem pracowali też inni twórcy: inżynier Joaquim Cardozo odpowiadał za konstrukcje, a architekt krajobrazu Roberto Burle Marx zaprojektował ogrody. W 2016 roku UNESCO wpisało zespół Pampulha na Listę Światowego Dziedzictwa, uznając go za projekt, w którym modernistyczna architektura łączy się z krajobrazem, rzeźbą i malarstwem.
Brasília: najważniejsze dzieło życia
W 1956 roku prezydent Juscelino Kubitschek mianował Niemeyera głównym architektem budynków publicznych nowej stolicy. Plan urbanistyczny miasta, znany jako Plano Piloto, opracował Lúcio Costa, który w 1957 roku wygrał konkurs, w którym wzięło udział 5550 uczestników (według Wikipedii). Niemeyer zaprojektował większość gmachów rządowych i symbolicznych budowli. Konstrukcje wykonał inżynier Joaquim Cardozo, a zieleń zaprojektował Roberto Burle Marx.
Budowa trwała 41 miesięcy, a 21 kwietnia 1960 roku Brasília została oficjalnie stolicą Brazylii. W 1987 roku UNESCO wpisało ją na Listę Światowego Dziedzictwa, a w uzasadnieniu podkreśliło spójność urbanistyki Costy i architektury Niemeyera.
Pałac Alvorada
Oficjalna rezydencja prezydenta Brazylii, jeden z pierwszych budynków Niemeyera w nowej stolicy, została otwarta w czerwcu 1958 roku. Pałac jest znany z charakterystycznych kolumn i stoi nad sztucznym jeziorem Paranoá.
Kongres Narodowy
Gmach Kongresu, otwarty w 1960 roku, to najbardziej rozpoznawalny obraz Brasílii: dwie wieże biurowe pośrodku, a po bokach dwie przeciwstawne formy, wypukła kopuła i wklęsła misa. UNESCO w opisie miasta wymienia Kongres z jego bliźniaczymi wieżami i kopułami obok Pałacu Prezydenckiego i Sądu Najwyższego jako przykłady architektury Niemeyera.
Katedra Metropolitalna
Katedra to szesnaście identycznych betonowych kolumn o hiperbolicznym przekroju, połączonych witrażowym dachem. Według dostępnych opracowań pierwsze prace ruszyły 12 września 1958 roku, konstrukcja stanęła 21 kwietnia 1960 roku, katedrę poświęcono w 1968 roku, a oficjalnie otwarto 31 maja 1970 roku. Wejście prowadzi podziemnym korytarzem, a witraże, wykonane przez Marianne Peretti, powstały dopiero w 1990 roku. UNESCO opisuje ją jako budowlę z szesnastoma paraboloidami o wysokości 40 metrów. W innych źródłach podawane są nieco inne wymiary, dlatego nie podaję tu więcej liczb.
Pałac Planalto i Sąd Najwyższy
Siedziba prezydenta (Palácio do Planalto) została otwarta 21 kwietnia 1960 roku, w dniu uroczystości przeniesienia stolicy. Wraz z gmachem Sądu Najwyższego tworzy Plac Trzech Władz, gdzie w jednym miejscu stoją siedziby władzy wykonawczej, sądowniczej i ustawodawczej.
Krzywa jako credo
Niemeyer nie krył, że nie lubi kątów prostych. W jego wspomnieniach "As Curvas do Tempo" (wydanie angielskie: Phaidon, 2000) znajduje się fragment, który przytaczany jest w niemal każdym opracowaniu:
"Nie jest to kąt prosty, który mnie przyciąga, ani linia prosta, twarda, nieugięta, stworzona przez człowieka. Przyciąga mnie krzywa wolna i zmysłowa, krzywa, którą znajduję w górach mojego kraju, w krętym biegu jego rzek, w falach morza, w ciele ukochanej kobiety. Z krzywych zbudowany jest cały wszechświat, zakrzywiony wszechświat Einsteina." (tłumaczenie własne z portugalskiego oryginału)
W innej wypowiedzi, przytoczonej w nekrologu Al Jazeera, mówił o tym, po co projektuje efektowne budynki: według niego architekturę zamawiają rządy i bogaci, ale można zatrzymać ludzi przed budynkiem, który jest tak inny, że wywołuje chwilę zaskoczenia i emocji (parafraza cytatu z nekrologu).
Inne ważne budynki w Brazylii
Oprócz Brasílii i Pampulhy warto znać kilka innych miejsc.
Edifício Copan w São Paulo. Budowa tego wieżowca trwała od 1952 do 1966 roku. Ma 1160 mieszkań i faliste fasady, za które według opracowań był osobiście odpowiedzialny Niemeyer. Współprojektantem był Carlos Alberto Cerqueira Lemos, a konstrukcje zaprojektował Joaquim Cardozo. Copan uchodzi za jedną z największych konstrukcji żelbetowych w kraju.
Park Ibirapuera w São Paulo. Zespół pawilonów zaprojektowanych przez Niemeyera na początku lat pięćdziesiątych, do dziś jeden z najważniejszych parków miasta.
Sambódromo w Rio de Janeiro. Arena, na której odbywają się karnawałowe parady szkół samby, oddana w 1984 roku.
Memorial da América Latina w São Paulo. Kompleks kulturalny, którego budowę rozpoczęto w drugiej połowie lat osiemdziesiątych.
Muzeum Sztuki Współczesnej w Niterói (MAC). Ukończone w 1996 roku, w kształcie spodka, często porównywanego do UFO. Według Wikipedii ma 16 metrów wysokości, kopułę o średnicy 50 metrów i trzy poziomy, a z galerii widokowej można oglądać Zatokę Guanabara, Rio de Janeiro i Pão de Açúcar. Wokół stoi płytki basen, który Niemeyer porównywał do kwiatu.
Museu Oscar Niemeyer w Kurytybie. Otwarte w 2002 roku muzeum, jeden z późnych projektów architekta.
Polityka i wygnanie
Niemeyer był komunistą przez większość życia. Według Wikipedii wstąpił do Brazylijskiej Partii Komunistycznej (PCB) w 1945 roku, a w 1992 roku został przewodniczącym odrodzonej partii. Po wojskowym zamachu stanu w Brazylii w 1964 roku wyjechał z kraju, a w 1966 roku otworzył biuro w Paryżu przy Champs-Élysées. W Europie i Afryce Północnej zaprojektował m.in. siedzibę wydawnictwa Mondadori pod Mediolanem, uniwersytet w Konstantynie w Algierii i siedzibę Francuskiej Partii Komunistycznej w Paryżu. Do Brazylii wrócił na początku lat osiemdziesiątych, w okresie politycznego otwarcia.
Obraz jest więc zaskakujący: ten sam człowiek zaprojektował gmachy władzy nowej stolicy, a po 1964 roku pracował głównie poza Brazylią.
Nagrody i wyróżnienia
Nagroda Pritzkera (1988): przyznana w tym roku po raz pierwszy dwóm laureatom, Niemeyerowi i Gordonowi Bunshaftowi. Według oficjalnej strony nagrody Niemeyer był szóstym architektem spoza Stanów Zjednoczonych, który ją otrzymał. Jury napisało, że jego budynki są "destylacją kolorów, światła i zmysłowych obrazów jego rodzimej Brazylii" oraz że jest to "architektura artystycznego gestu z podstawową logiką i treścią".
Royal Gold Medal (1998): medal Królewskiego Instytutu Brytyjskich Architektów (RIBA).
Inne nagrody: według Wikipedii także Międzynarodowa Nagroda Pokoju im. Lenina (1963), Nagroda Księcia Asturii (1989) i Praemium Imperiale (2004).
Fundacja: Fundação Oscar Niemeyer działa od 1988 roku.
Oś czasu: życie i dzieło Niemeyera
1907: narodziny w Rio de Janeiro.
1934: dyplom architekta na Escola Nacional de Belas Artes.
1936 do 1943: gmach Ministerstwa Edukacji i Zdrowia w Rio de Janeiro, praca z Costą i Le Corbusierem.
1939: pawilon Brazylii na Wystawie Światowej w Nowym Jorku.
Początek lat czterdziestych: zespół Pampulha w Belo Horizonte.
1945: wstąpienie do Brazylijskiej Partii Komunistycznej.
1947 do 1953: współpraca przy siedzibie ONZ w Nowym Jorku.
1956 do 1960: Brasília, budynki rządowe i katedra (otwarta ostatecznie w 1970 roku).
Po 1964: wyjazd z Brazylii, w 1966 roku biuro w Paryżu.
Początek lat osiemdziesiątych: powrót do Brazylii, w 1984 roku Sambódromo.
1988: Nagroda Pritzkera i powstanie Fundação Oscar Niemeyer.
1996: ukończenie MAC w Niterói.
2002: Museu Oscar Niemeyer w Kurytybie.
2012: śmierć w Rio de Janeiro, 5 grudnia.
Krótki słowniczek pojęć, które pojawiają się w tekstach o Niemeyerze
Jeśli czytacie o Brasílii i jego architekturze, spotkacie kilka portugalskich słów:
Plano Piloto: "plan pilotażowy", czyli plan urbanistyczny Brasílii autorstwa Lúcia Costy. Tak nazywa się też centralna, zaplanowana część miasta.
Candangos: robotnicy, którzy zbudowali Brasílię. Według Wikipedii to także potoczna nazwa mieszkańców, obok określenia "brasiliense".
Superquadra: blok mieszkalny w planie Costy. UNESCO opisuje takie budynki jako sześciopiętrowe bloki osadzone na słupach, dzięki którym pod nimi swobodnie przepływa zieleń.
Concreto armado: żelbet, materiał, z którego Niemeyer formował swoje krzywe. Konstrukcje wielu jego budynków, w tym w Pampulsze, Brasílii i przy Copanie, zaprojektował inżynier Joaquim Cardozo.
Modernizm: kierunek w architekturze XX wieku, który odrzucał zdobnictwo na rzecz prostych form, betonu, szkła i funkcji. Niemeyer wniósł do niego płynną, zmysłową krzywą.
Krytyka i spory wokół jego dzieła
Zachwyt nad Niemeyerem idzie w parze z krytyką, dlatego przedstawiam obie strony.
Najczęściej krytykowana jest sama Brasília. Robert Hughes, krytyk sztuki, nazwał ją według cytatu w Wikipedii "kilometrami tandetnego platońskiego nigdzie" i zarzucał, że kierowała się bardziej ambicjami politycznymi niż potrzebami ludzi. Inni krytycy wskazują na miasto podporządkowane samochodom, wydłużone odległości między punktami oraz podział na strefy: osobno banki, osobno biurowce, osobno rozrywka. Trzeba jednak odróżnić plan miasta, który przygotował Lúcio Costa, od architektury poszczególnych budynków, którą zaprojektował Niemeyer. Krytyka urbanistyki nie zawsze dotyczy jego pracy.
Plan Costy zakładał zresztą, że w Plano Piloto zamieszka nie więcej niż pół miliona osób. Według Wikipedii nigdy nie przekroczyła ona około 221 tysięcy, natomiast miasta satelickie takie jak Ceilândia czy Taguatinga rozrosły się znacznie bardziej, a obszar metropolitalny liczy dziś około 3,5 miliona mieszkańców.
Drugi temat sporów to polityka. Niemeyer był komunistą przez całe życie i nie ukrywał tego publicznie. Nekrologi, w tym relacje Al Jazeera i PBS, podkreślają jego komunistyczne poglądy. Sam Niemeyer łączył architekturę z przekonaniem, że powinna wzruszać zwykłych ludzi, nie tylko elity (cytat wyżej). Nie oceniam tych poglądów, tylko podaję, że są częścią jego biografii.
Życie prywatne w skrócie
Niemeyer ożenił się w 1928 roku z Annitą Baldo. W 1930 roku urodziła się ich córka Anna Maria. Annita zmarła w 2004 roku, mając 93 lata. W listopadzie 2006 roku, mając 98 lat, Niemeyer ożenił się z Verą Lúcią Cabreirą.
Ostatnie lata i śmierć
Niemeyer pracował do późnej starości. Zmarł 5 grudnia 2012 roku w szpitalu Samaritano w Rio de Janeiro. Według Al Jazeera przez około miesiąc chorował na nerki i zapalenie płuc, a przyczyną śmierci było zakażenie dróg oddechowych. Prezydentka Dilma Rousseff napisała po jego śmierci: "Brazylia straciła dziś jednego ze swoich geniuszy. To dzień żałoby".
Dlaczego to powinno Was interesować
Niemeyer jest jednym z powodów, dla których warto zajrzeć w Brazylii poza plażę. Jeśli planujecie podróż, jego budynki stanowią gotową trasę po kilku miastach: Rio de Janeiro (Sambódromo i widok na Niterói), Niterói (MAC), São Paulo (Copan, Ibirapuera), Belo Horizonte (Pampulha), Kurytyba (Museu Oscar Niemeyer) i Brasília. Każde z tych miejsc pokazuje inną stronę kraju, a razem tworzą opowieść o tym, jak Brazylia w połowie XX wieku chciała się przedstawić światu: nowocześnie, odważnie i po swojemu.
Jeśli chcecie uporządkować pierwszą wyprawę do Brazylii, zajrzyjcie do mojego ebooka "Brazylia dla początkujących". Ciekawostki o Brazylii wysyłam też w newsletterze Brasletter, a na bieżąco publikuję na Instagramie @brazyliada.
Gdzie zobaczyć budynki Niemeyera w Brazylii
Brasília (Dystrykt Federalny): Pałac Alvorada, Pałac Planalto, Kongres Narodowy, Sąd Najwyższy i Katedra Metropolitalna. Godziny otwarcia i zasady wejścia do wnętrz zmieniają się, dlatego przed wyjazdem sprawdźcie aktualne informacje na oficjalnych stronach rządowych.
Belo Horizonte (Minas Gerais): zespół Pampulha, wpisany na Listę UNESCO w 2016 roku.
São Paulo: Edifício Copan, pawilony w Parku Ibirapuera, Memorial da América Latina.
Rio de Janeiro: Sambódromo, a także gmach dawnego Ministerstwa Edukacji i Zdrowia (Palácio Gustavo Capanema), który współtworzył z Costą i Le Corbusierem.
Niterói (stan Rio de Janeiro): Muzeum Sztuki Współczesnej (MAC).
Kurytyba (Paraná): Museu Oscar Niemeyer.
Podsumowanie
Oscar Niemeyer projektował przez ponad siedem dekad i zostawił po sobie budynki, które Brazylijczycy uznają za swój wizerunek: od kościoła w Pampulhy po gmach Kongresu w Brasílii. Można zgadzać się z krytykami jego miasta albo go podziwiać, ale trudno zaprzeczyć, że zmienił sposób, w jaki świat patrzy na betonową architekturę.
FAQ: najczęściej zadawane pytania o Oscara Niemeyera
Kim był Oscar Niemeyer? Brazylijskim architektem modernistą, autorem większości budynków rządowych i symbolicznych w Brasílii oraz wielu innych ważnych budowli w Brazylii i za granicą.
Kiedy urodził się i zmarł Oscar Niemeyer i ile miał lat? Urodził się 15 grudnia 1907 roku w Rio de Janeiro, a zmarł 5 grudnia 2012 roku w Rio de Janeiro. Miał 104 lata i zabrakło mu dziesięciu dni do 105. urodzin.
Co zaprojektował Oscar Niemeyer? Najbardziej znane są budynki w Brasílii: Pałac Alvorada, Kongres Narodowy, Pałac Planalto, Sąd Najwyższy i katedra. Poza tym zespół Pampulha w Belo Horizonte, Edifício Copan w São Paulo, Sambódromo w Rio de Janeiro, Muzeum Sztuki Współczesnej w Niterói i Museu Oscar Niemeyer w Kurytybie.
Czy Niemeyer zaprojektował całą Brasílię? Nie. Plan urbanistyczny miasta (Plano Piloto) opracował Lúcio Costa. Niemeyer był głównym architektem budynków publicznych.
Dlaczego Niemeyer projektował krzywe? Sam tłumaczył, że nie pociąga go kąt prosty, tylko wolna i zmysłowa krzywa, którą widzi w górach, rzekach, falach morza i w ciele ukochanej kobiety (fragment wspomnień "As Curvas do Tempo").
Jakie nagrody dostał Oscar Niemeyer? Między innymi Nagrodę Pritzkera w 1988 roku (wspólnie z Gordonem Bunshaftem) i Royal Gold Medal w 1998 roku. Według Wikipedii także Nagrodę Lenina (1963), Nagrodę Księcia Asturii (1989) i Praemium Imperiale (2004).
Czy Niemeyer był komunistą? Tak. Według Wikipedii wstąpił do Brazylijskiej Partii Komunistycznej w 1945 roku, a w 1992 roku został przewodniczącym odrodzonej partii. Po zamachu stanu w 1964 roku wyjechał z Brazylii i pracował w Europie, m.in. w Paryżu.
Czy Brasília jest na liście UNESCO? Tak, od 1987 roku. Na liście jest też zespół Pampulha w Belo Horizonte, wpisany w 2016 roku. W obu przypadkach kluczową rolę odegrała architektura Niemeyera.